الىبەكتىڭ «اتامۇرا» باسپاسىنان بيىل جارىق كورگەن «قويعا شاپقان قارا ايۋ» اتتى دەرەكتى اڭگىمەلەر جيناعىنىڭ دا باستى كەيىپكەرى – ءبىزدىڭ ارداقتى دوسىمىز ەرەن جۇماعۇلوۆ. اڭگىمە ءدال بۇل كۇندەرى جەتپىس بەس دەگەن جاستىڭ جوتاسىنا شىعىپ جاتقان وسى اسىل ازامات تۋرالى.
ادەتتە دوس دەگەن ادامعا بالا شاقتا, مەكتەپتەگى كەزدە, ستۋدەنتتىك داۋرەندە جولىعادى عوي. ارينە, قىزمەتتە ءجۇرىپ تابىسقانداردىڭ اراسىنان دا دوستاسىپ كەتەتىندەر كەزدەسەدى, دەگەنمەن, وندايلار كوپ بولا قويمايدى ءارى سولاردىڭ وزىمەن جاستاۋ تۇسىڭدا عانا جانىڭ جاراسادى كوبىنە. جاسىڭ ەگدەلەنگەن كەزدە, ايتالىق, ەلۋدى ەڭسەرگەن شاعىڭدا جاڭا دوس تابۋ دەگەن تاعدىردىڭ سيرەك سىيى. ەرەن – مەنىڭ ومىرىمدەگى وسىنداي سيرەك سىي. ەرەنمەن ءبىز كەشتەۋ كەزدەستىك. ديداحمەت ءاشىمحانوۆتىڭ ەلۋ جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قاتونقاراعايعا بارعانىمىزدا تانىستىق. ءسويتىپ, تانىسۋىمىز تابىسۋعا ۇلاستى. تابىسۋىمىز ۇلكەن دوستىققا ۇلاستى. سودان بەرگى جيىرما بەس جىل دوستىعىمىزدى باياندى ەتە ءتۇستى. وسى كەزەڭدە ءوز باسىم ەرەننىڭ ازاماتتىعىنا, ەركوڭىلدىلىگىنە, ىسكەرلىگىنە, تازالىعىنا, ادالدىعىنا ءتانتى بولۋدان تانباي كەلەمىن.
«بۇل قازاقتا جىگىتتەر بار مارقاسقا» دەگەندە تولەگەن اقىن وسىنداي ازاماتتاردى ايتقان-اق شىعار! ەرەن جۇماعۇلوۆ كەشەگى قيىن جىلداردا قاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, التايدىڭ تاماشا تابيعاتىن كەلەشەككە امان ساقتاپ قالۋدىڭ قيامەت-قايىم جۇمىسىن جانكەشتىلىكپەن جۇرگىزدى. ودان كەيىن بەرەل مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىن تاقىر جەردەن قۇرىپ, ونىڭ دا تۇڭعىش ديرەكتورى بولدى. الەمگە ايگىلى قاستەرلى قازىنامىزدىڭ قۇنتتى ساقتالۋىن, تيىسىنشە زەرتتەلۋىن قامتاماسىز ەتتى.
ەرەكەڭ تۋرالى ايتسا, ءبىزدىڭ الىبەك ايتسىن: «ەرەن جۇماعۇلوۆ – ءور التايدىڭ ءتول پەرزەنتى, تۋعان جەرىنىڭ تەڭىزدەي تەربەتىلىپ, مۇحيتتاي شالقىعان ورمانىمەن, بوزالاڭ تاۋلار, راۋشان گۇلدى ادىر-قىرقالارىمەن كوزىن اشىپ, كوڭىلىن سۋارعان اردا ۇلى. سانالى عۇمىرىن تابيعات اياسىندا وتكىزگەن, وزەن-كولدى ساعالاپ, تاۋ شىڭدارىن جاعالاپ ەرجەتكەن كوشەلى ازامات. جاسىنان تابيعاتپەن ەتەنە وسكەندىكتەن دە ول ارتىق سوزگە جوق, كوپ جاعدايدا سىرىن اشا بەرمەيتىن توماعا تۇيىق, از سويلەپ, كوپ تىڭداۋعا بەيىم بىرتوعا جان. سولاي بولا تۇرا مىنەزگە باي, كوڭىلى دارقان, پەيىلى كەڭ, مول پاراسات يەسى», دەيدى ول جان دوسى تۋرالى.
ەرەن, راسىندا دا, قۇرمەت پەن قوشەمەتتىڭ قاندايىنا دا لايىق ازامات. سابىرلى. سالماقتى. سەنىمدى. سىرلاسساڭ سىرلاسۋعا, سىيلاسساڭ سىيلاسۋعا ساي تۇرادى. كۇيىپ-ءپىسىپ, كۇيگەلەكتەنىپ قالۋ دەگەن اتىمەن بولمايدى ءبىزدىڭ ەرەندە. قاتونقاراعايعا تالاي بارعانىمىزدا دا, حان ءتاڭىرىنىڭ بيىگىنە تىكۇشاقپەن كوتەرىلگەنىمىزدە دە, قازىعۇرتقا شىققانىمىزدا دا, تالاي جيىن-تويدا, قۇدالىقتا, قوناقتا بىرگە بولعانىمىزدا دا سىرباز قالپىنان ءبىر تانبايدى عوي سابازىڭ.
ءبىز ءوزىمىز ەرەكەڭدى ازىلدەپ, «دەرسۋ ۋزالا» دەپ تە اتاي بەرەمىز. شىنىندا دا, قازىرگىدەي جۇرەكتىڭ ءدۇرسىلىن موتوردىڭ گۇرسىلى باسىپ بارا جاتقان مىنا ىزى-قيقۋ, قىم-قيعاش زاماندا تابيعي تازالىقتى ءدال سول دەرسۋ ۋزالاداي ساميان سامال كۇيىندە ساقتاپ قالعان ەرەن سىندى ەردى تابۋ قيىن. اتاقتى ورىس جازۋشىسى ۆلاديمير ارسەنەۆتىڭ الەمگە ايگىلى كەيىپكەرىن ەرەن ەرىكسىز ەسكە سالادى. دەرسۋ ۋزالا – قيىر شىعىستاعى گولد دەگەن شاعىن حالىقتىڭ وكىلى بولعان. ءومىر بويى تايگادا تۇرىپ, ءومىر سۇرگەن دەرسۋ اڭشى ارسەنەۆتىڭ اقىلشىسى, دوسى, قيان سوقپاقتى ساپارلاردا تاپتىرماس كومەكشىسىنە اينالعان. عالىمدى بىرنەشە رەت ولىمنەن دە قۇتقارىپ قالعان. ساياحاتشىنىڭ ساربازدارىن كوپ نارسەگە كوزىن اشىپ, تايگانىڭ قۇپيا-سىرلارىنا ۇيرەتكەن. ۆلاديمير ارسەنەۆتىڭ كىتابىن وقىعان, اكيرا كۋروساۆانىڭ «وسكاردى» يەلەنگەن «دەرسۋ ۋزالا» ءفيلمىن كورگەن ادام ول بەينەنى ۇمىتا الماق ەمەس. ەرەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان دەرسۋ ۋزالانىڭ تەكتىلىگىنە تياناق بولاتىن تالاي-تالاي قىزىقتى اڭگىمەنى ەستيسىز. ارسەنەۆتىڭ ساربازدارى جاڭبىردان قورعايتىن بالاعان كۇركەلەر جاساپ, ءبىر تۇنەپ, ەرتەڭىندە ءبارىن شاشىپ كەتە بەرەدى ەكەن. دەرسۋ ولاي ەتپەگەن. ول بۇل ماڭايعا ءوزى ەندى قايتىپ كەلمەسىن بىلە تۇرا, كەتەرىندە كۇركەنى جاماپ-جاسقاپ, جاڭبىر تيمەيتىن تۇسقا قۇرعاق وتىن دايىنداپ, ازعانتاي سىرىڭكە شىرپىسىن, ءبىر ۋىس كۇرىش پەن تۇز تاستاپ وتىرادى. «مۇنىسى نەسى؟» دەپ تاڭدانىس بىلدىرگەن سەرىكتەرىنە ءوزىنىڭ بۇل ارەكەتىن: «كاكوي-كاكوي درۋگوي ليۋدي حودي, بالاگان نايدي, سۋحيە دروۆا نايدي, سپيچكي نايدي, كۋشات نايدي – پروپادي نەتۋ!» دەپ تۇسىندىرەدى. مىنە, تايگانىڭ جازىلماعان زاڭى دەگەن وسى! ەرەن جۇماعۇلوۆ تا جازىلماعان وسى زاڭدى كاسىبي اڭشىلار مەن ورمانشىلاردىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالدىرعان. «التاي تايگاسىنىڭ الىس قويناۋ-قولاتتارىندا, ءار جەردە اڭشىلاردىڭ قاراعايدان قيىپ سالعان جاتاعان ۇيشىكتەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. قاقاعان اياز بەن ۇسكىرىك بوراندا قۇرعان قاقپاندارىن تەكسەرىپ, اڭ قاراپ, جاياۋ-جالپىلى سۇيرەتىلىپ كەلە جاتقان اڭشى الگىندەي ۇيشىكتەرگە جەتە جىعىلادى, بوي جازىپ دەمالادى. ونسىز دا كۇنى بويى ورمان كەزىپ, ءالى قۇرىپ شارشاعان اڭشى ۇيتقىعان بوراندا وتىن ىزدەپ ساندالمايدى, دايار وتىندى تۇتاتىپ, دايار سىرىڭكەمەن وت جاعىپ, جان شاقىرادى. كەتەرىندە ءوزى پايدالانعان دۇنيەنى ويسىراتىپ شاشىپ كەتپەي, ورنىن تولتىرىپ, كەلەسى اڭشىنىڭ جاعدايىن جاساپ قويادى», دەپ تۇسىندىرەدى ەرەن مۇنى.
ەرەندى ايتقاندا ەسكە تۇسپەي قويمايتىن تاعى ءبىر كەيىپكەر – گريگوري فەدوسەەۆ دەگەن جازۋشىنىڭ كىتاپتارىنداعى ىزكەسۋشى ۋلۋكيتكان. بۇل دا دەرسۋ ۋزالانىڭ وزىنشە ءبىر ءتۇرى. تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتى. ەۆەنك. اڭشى. جولسەرىك. فەدوسەەۆتىڭ «تايگادا الابوتەن جاقسى كورەتىنىڭ نە؟» دەگەن سۇراعىنا ۋلۋكيتكاننىڭ «كوزىم كورگەننىڭ ءبارىن, قۇلاعىم ەستىگەننىڭ ءبارىن جاقسى كورەمىن» دەپ جاۋاپ قايتاراتىنى بار. سول ايتقانداي, ءبىزدىڭ ەرەن باۋىرىمىز دا تابيعاتتا ءبارى تاماشا دەپ سانايدى, جاراتقاننىڭ قولىنان شىققان مىنا دۇنيەدە ءبارى دە ادەمى, سۇلۋ, كوركەم دەپ بىلەدى. «تابيعاتپەن تۋىستاسقان ادام باقىتتى بولادى» – ارداقتى اعامىز, جازۋشى ءارى اڭشى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ وسى ءسوزى ەرەن ءومىرىنىڭ ءمانى, مايەگى. مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭساپ, التايدى ارلى-بەرلى شارلاپ ءجۇرىپ شابىت شاقىرعان قالامگەر دوسىمىزدىڭ تالانتىنىڭ جارقىراپ اشىلۋىندا ونىمەن تالاي-تالاي ساپار شەككەن, اڭشىلىققا دا, بالىقشىلىققا دا باستاپ, مۇزتاۋعا دەيىن بىرگە كوتەرىلگەن ەگەر ەرەننىڭ, بارام دەگەنىنە بارعىزىپ, كورەم دەگەنىن كورگىزگەن ديرەكتور ەرەننىڭ, بىلايشا ايتقاندا – الىبەكتىڭ دەرسۋ ۋزالاسىنىڭ ورنى بولەكشە دەپ بىلەمىز.
ەرەن جۇماعۇلوۆ قاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركىن باسقارعان جىلدارىندا ول ءوزىنىڭ اقىلىمەن, ۇستامدىلىعىمەن, ىسكەرلىگىمەن قينالعان جۇرتتى تارىقتىرماي ۇستاپ, بىرتە-بىرتە ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورەتىن جاعدايعا جەتكىزدى. اۋداندىعىنان ايرىلىپ قالعاندا دا قاتونقاراعايلىقتار ازاماتتىعىنان ايرىلعان جوق. ەل ورنىندا, جەر ورنىندا, بەرەكەسىمەن تۇرا بەردى. اۋدان ورتالىعى دا وزگە وڭىرلەردەگىدەي ازىپ-توزىپ كەتكەن جوق. اقىرى شەكارالىق وڭىرلەرگە دەگەن كوزقاراس قايتا تۇزەلىپ, قاتونقاراعاي اۋدانى قۇرىلدى. جاقىندا عانا «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» دەگەن ءدۇبىرلى اتپەن تاعىلىمدى فەستيۆال وتكىزىلدى, وعان ون بەس ەلدەن قوناق شاقىرىلدى. اۋەجاي سالىنىپ, ءتۋريزمنىڭ تىڭ تىنىسى اشىلعالى تۇر. بۇل جونىندە جاقىندا التايعا بارعانىمىزدا, اياۋلى دوسىمىز ديداحمەت ءاشىمحانوۆتىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان وقىرماندار كونفەرەنتسياسىندا رازىلىقپەن ايتقانبىز. وسىنىڭ بارىندە ەرەننىڭ ەرەن ەڭبەگى, كورسەتكەن ونەگەسى جاتىر. سودان دا تۋعان ەلى, وسكەن جەرى ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا قاتونقاراعايدىڭ قاسيەتىن دە, بايلىعىن دا ساقتاۋعا سەپتەسكەن اسىل پەرزەنتىنىڭ اتىن ارداقتاپ, مەرەيجاسىن مەرەكەلەگەلى جاتىر دەپ ەستىدىك. دۇرىس.
ءبىزدىڭ ەرەن – ەرەن ەرەن.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
