سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ۆالەري بۋگاەۆ
بيىل قازاق ءان ونەرىنىڭ الىبى, ءانشى, سازگەر جاياۋ مۇسا بايجان ۇلىنىڭ تۋعانىنا 190, جازۋشى-ساتيريك قادىر تايشىقوۆقا – 125, جازۋشى, مايدانگەر قالمۇقان يسابايعا جانە كينورەجيسسەر, قازاق دۋبلياج ونەرىنىڭ مايتالمانى قۋات ابۋسەيىتوۆكە 100 جىل تولىپ وتىر. حالقىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنىڭ كىندىك قانى باياناۋىلدا تامعان. مەرەيتويعا الىس-جاقىننان قۇرمەتتى مەيماندار مەن زيالى قاۋىم, جەرگىلىكتى جۇرت جينالدى. قازاققا تالاي ۇلىلاردى سىيلاعان, باسىنان باق كەتپەگەن باياناۋلا ەلى دۋماندى ءىس-شارالارعا بار قام-قارەكەتىنشە دايىندالعانى بايقالدى.
مويىلدى دالاسىندا قۇرىلعان باس ساحنادا كۇي كۇمبىرلەپ, ءان توگىلدى. وبلىس اكىمى اسايىن بايحانوۆ اتا-بابالارىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ناعىز وتانشىلدىقتىڭ كورىنىسى ەكەنىن ەسكە سالا كەلىپ, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
– ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ نەگىزى بولعان ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىقتى مۇراعا قالدىردى. ونى بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. مەن بۇل كۇندەرى باتىرلار بەينەسىنەن – ءور رۋحتى, تىڭ قولجازبالاردان – تاريح تىنىسىن, تابيعات سۇلۋلىعىنان – تۋعان جەردىڭ تىلسىم سىرىن, قازاق كۇرەسى مەن بايگەدەن, كوكپاردان – اتا ءداستۇردىڭ اسقاقتىعىن, ءسوز دوداسى ايتىستان – ەل رۋحىنىڭ اسقان وتكىرلىگىن كوردىم, – دەپ جەرلەستەرىن مەرەكەمەن قۇتتىقتادى.
مەرەكەلىك باعدارلاما ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ بارلىق قۇندىلىعىن بىرىكتىردى. وبلىستىڭ مۋزەيلەرى مەن كىتاپحانالارى ۇيىمداستىرعان كوشپەلى كورمەلەر جۇرت نازارىن اۋداردى. اسىرەسە قالمۇقان يسابايدىڭ سوناۋ گەرمانيا جەرىندە سوعىستان كەيىن كومەندانت بولىپ جۇرگەندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىقىلاسىمەن سىيعا تارتىلعان بىرەگەي جازۋ ماشيناسى, قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانال قۇرىلىسىن باستان-اياق جاياۋ ارالاۋ كەزىندە ۇستاعان قول تاياعىن كوپشىلىك ىقىلاسپەن كوردى. بۇل جادىگەرلەر بۇگىندە بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندە ساقتالىپ تۇر. جاياۋ مۇسادان قالعان شاپان, قۋات ابۋسەيىتوۆ پەن قادىر تايشىقوۆتان قالعان شىعارماشىلىق مۇرا ۇلگىلەرى دە كەلۋشىلەرگە وتكەن عاسىردان سىر شەرتتى.
وبلىستىق «شاڭىراق» حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىندا جاياۋ مۇسا بايجان ۇلىنىڭ 190 جىلدىعىنا ء«ۇش جۇزگە اتىم ءمالىم جاياۋ مۇسا» اتتى رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى انشىلەر بايقاۋى ءوتىپ, وعان استانا, الماتى قالالارىنان, اقمولا, قاراعاندى, ۇلىتاۋ, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنان ونەر يەلەرى قاتىستى.
ال «قازاق ايتىسىنىڭ ءۇش ءداۋىرى» تاقىرىبىندا وتكەن ايتىسقا بەلگىلى اقىندار سەرىك قۇسانباەۆ, جۇمكەن سەيىتوۆ, التىنگۇل قاسىمبەكوۆا, بالعىنبەك يماشەۆ, ايبەك قاليەۆ, بەكارىس شويبەكوۆ, جانسايا مۋسينا, اسپانبەك شۇعاتاي قاتىستى. مەرەيتويلىق ءىس-شارالارعا «مۋزارت» توبى مەن ءانشى مەرۋەرت تۇسىپباەۆا ارنايى كەلىپ, كەڭ دالانى شالقىتىپ ءان شىرقادى.
ات بايگەسى مەن كوكپار, بۋرا ساندى الىپتار ايقاسقان بوز كىلەمدەگى كۇرەس تە ءوز جانكۇيەرلەرىن از جيناعان جوق.
اۋدان ورتالىعىندا مەرەيتوي يەلەرىنە ارنالعان بىرنەشە رۋحاني ءىس-شاراعا كۋا بولدىق. «رۋحى بيىك تۇلعالار» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا جاياۋ مۇسانىڭ جيەنشارى گۇلبارشىن ءدۇرمانوۆا, قۋات ابۋسەيىتوۆتىڭ قىزى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا, قالمۇقان يسابايدىڭ ۇلكەن قىزى بايان يساباەۆا, جازۋشى, ولكەتانۋشى سايلاۋ بايبوسىن تۇلعالار جايىندا تىڭ دەرەكتەردى اڭگىمەلەپ, ەستەلىكتەر ايتتى. ال ايتۋلى اقىن, ارداگەر جۋرناليست قورعانبەك امانجول بايان جەرىنە ارناعان اسەم جىر شۋماقتارىن تارتۋ ەتتى.
– قادىر تايشىقوۆ – قازاق جازبا ادەبيەتىندە ساتيرا, فەلەتون جانرىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. ەرتىس-بايان وڭىرىنەن شىققان بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى بولعانىمەن, اتى اتالماي قالعان اسىلىمىز. قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. كەشەگى بەيىمبەتتەردىڭ, ساكەندەردىڭ ءىزىن باسىپ شىققان جاس دارىن يەسى 1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇستالعان. سودان كەيىن دەرەك جوق. ونىڭ ءسىبىر جەرىنە ايدالىپ, سول جاقتا كوز جۇمعانىن بىلدىك, – دەدى سايلاۋ بايبوسىن.
بەلگىلى وپەرا ءانشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى شاھيماردان ءابىلوۆ جاياۋ مۇسانىڭ «سۇرشا قىز» ءانى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان مۋزىكالىق شىعارما دەپ باعا بەردى. ءاننىڭ كولەمى, قۇرىلىمى, دياپازونى مەن ءسوزى – الەمدىك قۇبىلىس.
«قىتايدىڭ اتاقتى ويشىلى كونفۋتسي: «بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ كوڭىل كۇيىن بىلگىڭ كەلسە ءانىن تىڭدا», دەگەن ەكەن. قازاقتىڭ ءان ونەرىندە الەمدىك دەڭگەيمەن تالاسا الاتىن تۋىندىلاردىڭ اۆتورى – جاياۋ مۇسا. ماسەلەن, «اق سيسا» ءانى تۇنىپ تۇرعان سترەتتو. كلاسسيكالىق دەڭگەيدەن قاراعاندا بۇل ءاننىڭ الەمدەگى ورنى بيىك. قازاقتىڭ مۋزىكاسىن, ءتىلىن, مادەنيەتى مەن جانىن ايقىن بايقاتاتىن اندەرىمىزدىڭ ءبىرى. جاياۋ مۇسا «سۇرشا قىز» جانە «اق سيسا» اندەرىمەن-اق ءوز زامانىندا بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن, ونەرى الەمدىك مۋزىكا مادەنيەتىنە تەڭدەسكەن تۇلعا ەكەنىن بايقايمىز. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي فرانتسيادا وتكەن كونتسەرتكە قاتىستىم. سوندا ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» جانە وسى «اق سيسانى» ورىنداعانىمدا, ەۋروپا جۇرتى ءتانتى بولعان. بۇل قازاق ونەرىنىڭ قۇدىرەتى ەدى. ءبىز وسىنداي ۇلىلارىمىزدىڭ اسقاق ونەرىن ۇلىقتاۋ ارقىلى قازاق رۋحانياتىن الەمگە ايگىلەي الامىز», – دەدى شاھيماردان.
قالمۇقان يسابايدىڭ جارى ءزابيرا يساباەۆا بۇقار جىراۋ مۋزەيى ۇسىنعان كورمە زاتتارىن تاماشالاپ تۇرىپ, ونىڭ ق.ساتباەۆ ارناسىن جاياۋ ارالاپ شىققان كەزەڭى تۋرالى بايان ەتتى.
– قازىرگى ساتباەۆ, سول كەزدەگى ەرتىس-قاراعاندى كانالى قازىلا باستاعاندا جازۋشى باستان-اياق سول جاقتا ءجۇردى. بىرنەشە جىل ۋاقىتىن جۇمساپ, قوماقتى كىتاپ, ماقالا-وچەركتەر جازدى. ول كەزدە جازۋدىڭ ادامى ءتورت قابىرعادا قامالىپ وتىرماعانى دا ءمالىم. ەل ارالايتىن, جەر كورەتىن. ءبىر جاعىنان ەرتىس بويىن جايلاعان ەلدىڭ تۇرمىس-جاعدايىنا قانىعۋ ءۇشىن دە سول ساپارعا اتتانعان بولار دەپ ويلايمىن. ءبىر قۇرداسىنىڭ قالمۇقانعا ارناپ:
«سارىارقانىڭ بويىندا,
اق تاياعى قولىندا
كەلە جاتىر قالمۇقان
ەكى قاسقىر سوڭىندا», – دەپ ءازىل ولەڭ جازعانى دا بار. قالمۇقان اشۋلانبايتىن, ءازىل-قالجىڭدى ءجيى ايتاتىن, شارۋاسىنا تياناقتى جان ەدى. كەشكى شايىن ىشكەن سوڭ بىردەن ارحيۆ قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىراتىن. ول جاقتا تاپجىلماي وتىرىپ, تاپقاندارىن دالەلدەۋ ءۇشىن ەرىنبەي-جالىقپاي جان-جاققا سۇراۋ سالادى. قاجەت بولسا قيىر شەت بولسا دا ءوزى بارىپ كەلەتىن. ءاربىر جازعان شىعارماسى قىرۋار ەڭبەكپەن كەلدى. تالماي, شارشاماي جازعان دۇنيەلەرىنەن ءوزى دە راحات الاتىن ەدى, دەپ تولعاندى جاسى 85-تەن اسقان ءزابيرا يساباەۆا.
باياناۋىلدا سونداي-اق بۇل كۇندەرى قادىر تايشىقوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي ساتيرالىق شىعارمالار اراسىندا جانە ق.يسابايدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي پروزالىق شىعارمالار اراسىندا وتكىزىلگەن وبلىستىق بايقاۋلاردىڭ قورىتىندىلارى جاريالاندى. شىعارماشىلىق دودالاردى باياناۋىل اۋدانى اكىمدىگى مەن ايقارا.kz ادەبي پورتالى, وبلىستىق «اقبەتتاۋ» جۋرنالى ۇيىمداستىرعان. ايقارا.kz ادەبي پورتالىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن, كوسەمسوزشى اسىل ءابىش بايقاۋعا 30-دان استام شىعارما ءتۇسىپ, سونىڭ 18-ءى ىرىكتەلىپ الىنعانىن جەتكىزدى. قازىلار القاسىنا شىعارمالار نومىرلەنىپ ۇسىنىلىپ, بۇل بايقاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن. پروزالىق شىعارمالار اراسىندا ء«ولىم. كود. ءومىر» اڭگىمەسىمەن جاقسىبەك شانىشقىلى جەڭىمپاز اتانسا, بەيبىت بوجەن ءبىرىنشى, نۇرجان كۇلجان مەن جانتاس ەركىن ەكىنشى, ەربول قايىروۆ, شولپان بايعالى, جاناسىل سەرىكبول ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەندى. ال ساتيرالىق شىعارمالار بويىنشا الپىسباي حونج توپ جاردى.
وسىلايشا, باياناۋىل جەرىندە ەل ايتا جۇرەتىن ونەگەلى, رۋحانياتىمىزدى اسقاقتاتقان توي ءوتتى. ءوڭىر باسشىسى اسايىن بايحانوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, مەرەيتويلار اياسىنداعى بارلىق شىعىندار بيۋدجەتكە سالماق سالماي, جاناشىر ازاماتتار مەن دەمەۋشىلەردىڭ قالتاسىنان شىعارىلعان.
اتاي كەتەرلىگى, سوناۋ قىتايدىڭ سانجى وبلىسى, ماناس اۋدانىنان ۆەلوسيپەدپەن شىعىپ, اۋەلى اباي تويىنا ايالداعان, ودان سوڭ باياناۋىلداعى ءتورت اسىلدىڭ مەرەيتويىنا جەتكەن قانداسىمىز ايبار ەركىن ۇلى دا توبە كورسەتتى. ول ۆەلوسيپەدپەن 2,5 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جول ءجۇرىپ كەلگەن. وبلىس اكىمى وعان ات مىنگىزىپ, مارتتىك تانىتتى.
پاۆلودار وبلىسى
