– توعىزقۇمالاققا قالاي كەلدىڭىز جانە جاتتىقتىرۋشى بولۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– 1991 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن, رۋحانيات, ۇلتتىق سپورت تۋرالى ماقالالار, سۇحباتتار كوپتەپ جاريالانا باستادى. اسىرەسە, نەسىپ جۇنىسباەۆ باسقاراتىن سپورت گازەتىندە ۇلتتىق ويىندار تۋرالى كوپ اقپاراتتار بەرىلدى. وcىنداي ماقالالاردىڭ بىرىنەن توعىزقۇمالاق تۋرالى وقىپ, قىزىعۋشىلىعىم وياندى. تاقتاسىن الىپ, ەرەجەلەرىن مەڭگەرىپ, ءتاپ-ءتاۋىر شۇعىلدانا باستادىم. بىراق باستاپقىدا تەك اۋەسقويلىق دەڭگەيدە اينالىستىم. 1997 جىلى پرەزيدەنت جۇلدەسىنە ارنالعان حالىقارالىق جارىس بولدى. سول جارىستا كورگەن اسەرىم, بولاشاقتا توعىزقۇمالاق الەمىنە قادام باسۋىما جول اشتى.
– ۇستازدارىڭىز نەمەسە سىزگە باعىت بەرگەن تۇلعالار كىمدەر بولدى؟
– مەنىڭ توعىزقۇمالاق جارىستارىنا بارۋىما اسەر ەتكەن ۇستازىم جاقسىلىق تۇرعامباەۆ بولدى. 1998 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ىرىكتەۋلەرىنە قاتىسىپ, رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتتارعا جولداما الدىم. جاقسىلىق اعا ىرىكتەۋدىڭ ءبارىن ءادىل وتكىزەتىن. مەن باستاپقىدا ىرىكتەۋدەن وتە الماي جۇرسەم دە, كەيىن جاقسى دايىندالىپ, كوماندالىق چەمپيوناتقا جولداما الدىم. جاقسىلىق اعاي جەڭىلسەڭ جىگەر بەرىپ, مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كەرەمەت قولداۋ جاسايتىن.
تىلەۋ قۇدياروۆ اعايىم توعىزقۇمالاقتىڭ تەورياسىن كەرەمەت بىلەتىن. ويىننىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىن شەبەر مەڭگەرگەن. 1998-99 جىلدارى توعىزقۇمالاق باستامالارىن ۇيرەتىپ, ويىن ورتاسىنان ويىن سوڭىنا اۋىسۋ ەرەكشەلىكتەرىن پراكتيكالىق تۇرعىدان كوپ تالدايتىنبىز. وسى جىلدارداعى دايىنداقتار كەيىنگى جەتىستىكتەرىمە كوپ اسەر ەتتى.
– ەڭ العاشقى ۇلكەن جەڭىسىڭىزدى قالاي ەسكە الاسىز؟
– 1999 جىلى شىمكەنت قالاسىندا «جاس الاش» گازەتىنىڭ جۇلدەسىنە ارنالعان حالىقارالىق جارىس بولدى. وسى جارىسقا تىڭعىلىقتى دايىندالىپ كەلدىم. ول كەزدە قىرعىز اعايىنداردان وزىپ شىققان ن.يماكەەۆ, ق.قاسىموۆ سياقتى ويىنشىلار ءبىزدىڭ ەلدىڭ سپورتشىلارىن ۇتىپ كەتەتىن. 1997 جىلى ن.يماكەەۆ قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنت جارىسىنىڭ جەڭىمپازى بولدى. مەن ول كەزدە ءالى جەكەلەي جارىستاردا جەڭىمپاز بولماعان ەدىم, سوندىقتان بارىمدى سالۋعا تۋرا كەلدى. ءتاڭىر جار بولىپ, بارلىق قارسىلاستاردى ۇتىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. جۇلدەگە ۆيدەوماگنيتوفون بەردى. ول كەزدە مۇنداي دۇنيە ەكىنىڭ بىرىندە جوق ەدى. وسى جارىستان كەيىن وزىمە دەگەن سەنىمدىلىك ارتىپ, كوپتەگەن جارىستاردى جەڭىسكە جەتە باستادىم.
– قازاقستاندا توعىزقۇمالاقتىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟
– قازىرگى كەزدە توعىزقۇمالاق ەلىمىزدە تانىمال سپورت تۇرىنە اينالدى. 2005 جىلدارى بۇل سپورت ءتۇرىن تانيتىندار سانى قازىرگى وينايتىندار سانىمەن شامالاس ەدى دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. دۇنيەجۇزىلىك توعىزقۇمالاق فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليحان بايمەنوۆ توعىزقۇمالاقتىڭ تانىمالدىلىعىنىڭ ارتۋىنا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. ەل فەدەراتسياسىن 20 جىلدان استام باسقارىپ, ۇلتتىق ويىنداردىڭ ىشىندە قازاقستان بويىنشا 1 ورىنعا كوتەردى. بۇل جەردە قر تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى, ۇلتتىق جانە ات سپورتى تۇرلەرى ورتالىعى, وبلىستىق سپورت باسقارمالارىنىڭ دا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ەرەكشە. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە تانىلعان وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىن قوسىپ ەسەپتەگەندە توعىزقۇمالاق العاشقى وندىقتا تۇر.
– بۇل سپورت ءتۇرىنىڭ شەتەلدە تانىمالدىعى قانداي دارەجەدە؟
– دۇنيەجۇزىلىك توعىزقۇمالاق فەدەراتسياسى 2008 جىلدان باستاپ قۇرىلىپ, بۇگىنگە دەيىن 7 الەم چەمپيوناتىن جانە 6 ازيا چەمپيوناتىن وتكىزدى. توعىزقۇمالاق كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. كوپتەگەن ەلدەردە فەدەراتسيالار مەن اسسوتساتسيالار اشىلىپ, ۇلتتىق ويىندى دامىتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. وتكەن جىلى لاتىن امەريكاسىنىڭ 9 ەلى بىرىگىپ, قۇرلىقتىق فەدەراتسيا اشتى. بيىل وڭتۇستىك كورەيادا فەدەراتسيا قۇرىلدى. الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار توعىزقۇمالاقپەن شۇعىلدانىپ ءجۇر. تولىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتقانىمەن, توعىزقۇمالاقتى شەت ەلدەردە دامىتۋ ءۇشىن ءالى كوپتەگەن جۇمىستار اتقارۋ كەرەك. توعىزقۇمالاق كىتاپتارىن شەت تىلدەرىنە اۋدارۋ; بىرىككەن وقۋ-جاتتىعۋ ۇيىمداستىرىن وتكىزىپ, شەتەلدەردەگى ارىپتەستەردىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ; حالىقارالىق جارىستاردى ۇيىمداستىرۋدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ قاتىسا الۋىن قامتاماسىز ەتۋ; توعىزقۇمالاقتىڭ باسەكەلەرىنە تولىمدى جۇلدەلەر تىگۋ. وسى ماسەلەلەر شەشىلسە, توعىزقۇمالاق الەمدىك برەندكە اينالادى.
– توعىزقۇمالاقتى جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارى قانداي؟ جاڭادان ۇيرەنىپ جۇرگەندەرگە قانداي العاشقى كەڭەس بەرەر ەدىڭءىز؟
– توعىزقۇمالاقتى جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ ءتيىمدى جولى – جارىستى كوبىرەك وتكىزۋ. ۇلتتىق ويىننىڭ ماڭىزى مەن ارتىقشىلىعى تۋرالى قۇرعاق ۇگىتتەن گورى تاجىريبەلىك تۇرعىدان سپورتشىنىڭ ءوزى سەزىنۋى الدەقايدا پايدالى. قازىرگى كەزدە جاستار توعىزقۇمالاق ماماندىعىن مەڭگەرىپ, ۇستەل ءۇستى ويىندارى بويىنشا جاتتىقتىرۋشى بىلىكتىلىگىن الا الادى.
جاڭادان ۇيرەنىپ كەلە جاتقان جاس تالاپ ۇلتتىق ويىنعا قۇشتارلىقپەن كەلۋ كەرەك. وزىندىك قابىلەتى وسى ويىندى ويناۋعا, ارى قاراي باپكەر نەمەسە ويىنشى رەتىندە جالعاستىرۋعا دەڭگەيى تولىق جەتەتىنىن پايىمداپ الۋى كەرەك؟ ويتكەنى توعىزقۇمالاقتىڭ زاڭدىلىقتارى مەن تەورياسىن مەڭگەرۋ قاجىماس قايرات پەن ۇزاق ىزدەنىس, جاتتىعۋلاردى تالاپ ەتەدى. بۇل جەردە سپورتشىنىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىعى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بىزدە قازىرگى كەزدە پاۆلودار, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ سپورتشىلارى جاقسى ونەر كورسەتەدى دە, اتىراۋ, ۇلىتاۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ سپورتشىلارىنىڭ كورسەتكىشى تومەن. نەگە؟ ول سول وبلىستىڭ باپكەرلەرىنىڭ توعىزقۇمالاققا دەگەن كوزقاراسىنا بايلانىستى. مىسالى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ سپورتشىلارى ءار جارىسقا كاسىبي تۇردە دايىندالادى. ماڭىزدى جارىستاردى جىبەرمەي, سول جارىستا وينالعان ويىنداردى تالداپ, ءار جاڭالىقتى ءبىلىپ وتىرۋ بۇل جەتىستىككە اپاراتىن جول.
– جاتتىعۋ كەزىندە ەستە ساقتاۋ مەن لوگيكالىق ويلاۋدى دامىتۋ ءۇشىن قانداي ادىستەردى قولداناسىز؟ ويىنشىلاردىڭ ستراتەگيا قۇرۋ قابىلەتىن قالاي جەتىلدىرەسىز؟
– مەنىڭ جاتتىقتىرۋ ءادىسىمنىڭ ءبىرىنشى ەرەكشەلىگى – جەكە تۇلعانىڭ وزىندىك لوگيكالىق ويلاۋىن قالىپتاستىرۋ. ءوز بەتىنشە ويلاۋ, شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن مەن ويىن سوڭىنداعى ەسەپتەردى شەشۋدى ۇسىنامىن. ول تاپسىرمالاردىڭ ءوزى جان-جاقتى تۇرلەنەدى. توعىزقۇمالاقتىڭ ەتيۋدتەرى مەن ەسەپتەرىن ۋاقىتقا شەشۋ – بۇل جارىس سيپاتىن ەلەستەتىپ, ويىنشىنىڭ ەرىك-جىگەرىن شىڭدايدى. كومبيناتسيا ەلەمەنتتەرىن مەڭگەرۋ – تەرەڭ شىعارماشىلىق قۇبىلىس. كوپ سپورتشىلاردىڭ جارىستا تابىسقا جەتە الماۋىنىڭ سىرى – كومبيناتوريكانى مەڭگەرمەۋى. ولاردىڭ ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىگى نەدە؟ ول كومبيناتسيا ەلەمەنتتەرىن جاتتاۋى. ەگەر ءسىز بارلىعىن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە سەنىپ جاتتاۋعا تىرىسساڭىز, ويىن بارىسىندا شاتاسىپ كەتەسىز. ال كومبيناتسيانى ويىن زاڭدىلىعىنا سايكەس, ءوزىڭىز جاساساڭىز, وندا ول ءسىزدىڭ سەنىم قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋمەن قاتار, توعىزقۇمالاق تەورياسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە دە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ەكىنشى, توعىزقۇمالاق ويىنىنداعى جەڭىسكە جەتۋدەگى تاعى ۇستاناتىن قاعيدام – ستراتەگيانى دۇرىس قۇرۋ. ويىنشى توعىزقۇمالاقتىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىن تەرەڭ مەڭگەرگەننەن كەيىن, باستامادان باستاپ ويىن سوڭىنا دەيىنگى ارالىقتى ءبىر-بىرىنە ۇيلەستىرىپ, جەڭىسكە جەتۋ جولىن ىزدەۋ كەرەك. قانداي ويىندى قانداي تاسىلمەن جەڭەم دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋ قاجەت. ستراتەگيا قۇرۋ تۇرعىسىندا – ءۇي دايىندىعىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
– حالىقارالىق جارىستارداعى ەڭ ەستە قالعان ساتتەرىڭىز قانداي؟
– 1999 جىلى «جاس الاش» جارىسىن اتاعى بەيمالىم, ەلدە تانىلماعان سپورتشى ۇتقاننان كەيىن, كوبى كەزدەيسوقتىق دەپ باعالادى. سوندىقتان كەلەسى جىلى وسى جەتىستىكتى قايتالاۋعا ماقسات قويدىم. 2000 جىلى «جاس الاش» جارىسى الدىڭعى جارىستان دا تارتىستى بولدى. مەن وسى جارىستا مۇمكىن بولعان 9 ۇپايدىڭ 9-ىن دا جيناپ, جەڭىمپاز اتاندىم. سول جارىستا شاكىرتىم مارجان ناۋكەنوۆا چەمپيون بولدى. ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ جەڭىس تۇعىرىنا قاتار تۇرۋى – ەسىمدە ەرەكشە قالدى.
ەكىنشى ەسىمدە قالعان وقيعا 2009 جىلى پرەزيدەنت جۇلدەسىنە ارنالعان حالىقارالىق جارىس. سول جارىسقا كولىك تىگىلدى. مەن 30 مامىر كۇنى لوندوندا ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا توعىزقۇمالاق سەمينارىن وتكىزىپ, جارىسقا دايىندىقسىز كەلدىم. بىراق قاسىمدا وتباسىم قولداۋشى توپ رەتىندە كەلگەن. سوندا ولاردىڭ الدىندا جەرگە قاراپ قالمايىن دەپ, كۇننىڭ ىستىعىنا قاراماستان, تاڭ اتپاي تۇرىپ, بارلىق قارسىلاستارىمنىڭ ويىندارىن شولىپ, ءوز ستراتەگيامدى ءار قارسىلاسقا جەكە قۇرىپ, سول جەردە قالپىنا كەلۋ شارالارىن وتكىزدىم. سول دايىندىقتاردىڭ بارلىعى بەكەرگە كەتپەي, جەڭىمپاز بولدىم. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قولىنان سۋ جاڭا كولىك الىپ, ونى اكەمە سىيلادىم.
– ءسىزدىڭ شاكىرتتەرىڭىزدىڭ اراسىنان الەمدىك دەڭگەيدە جەتىستىككە جەتكەندەرى بار ما؟
– مەنىڭ العاشقى تۇركىستان وبلىسىندا دايىنداعان شاكىرتتەرىمنەن باستاپ, قازىرگى كەزدەگى استانادا دايىنداعان ءىزباسارلارىمنىڭ بارلىعى جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. تۇڭعىش الەم چەمپيونى ع.تەمىرباەۆ, سپورت شەبەرلەرى ە.نۇرحانوۆ, ن.قونارباەۆ تەك سپورتشى ەمەس, وزدەرى دە شاكىرت دايىنداپ, ارقايسىسى جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ ءجۇر. استانا قالاسىنىڭ نامىسىن قورعاپ جۇرگەن حالىقارالىق شەبەرلەر گ.بازاراليەۆا, ق.ەسىركەپ, ب.زىكىرياەۆ, ە.اۋەلباي, ا.ماناربەك ۇلى جانە تاعى باسقالار تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى وتىزعا تولماعان ورىمدەي جاس بولۋىمەن قاتار, وسى ويىندى جاندارىنا-ارماندارىنا سەرىك ەتىپ كەلە جاتىر. توعىزقۇمالاقتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسادى دەپ ويلايمىن. بۇل شاكىرتتەرىمنىڭ سوڭعى 1 جىلداعى جەتىستىكتەرىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ع.تەمىرباەۆ اباي اتامىزدىڭ 180 جىلدىعىندا كولىك ۇتسا, گ.بازاراليەۆا – 2025 جىلدىڭ شىلدە ايىندا وتكەن الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى. ق.ەسىركەپ, ب.زىكىرياەۆ, ە.اۋەلباي – كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ 2024 جىلعى توعىزقۇمالاق ويىندارىنىڭ جەڭىمپازدارى, ەرەن ەڭبەك مەدالىنىڭ يەگەرلەرى. «ۇستازدان شاكىرت وزار دەگەن». بۇل شاكىرتتەرىم تەك مەنىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن تەرەڭ ويلى سپورتشىلار.
– جۋىردا قازاقستاندا العاش رەت جاساندى ينتەللەكتپەن توعىزقۇمالاق ويناۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. ءسىز مۇنى قالاي باعالايسىز؟
– بۇل – ۇلكەن جاڭالىق. جاساندى ينتەللەكتپەن ويناۋ سپورتشىلارعا دايىندىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىن بەرەدى. جاڭا كومبيناتسيالار تابۋعا, لوگيكالىق ويلاۋدى شىڭداۋعا كومەكتەسەدى. سونىمەن قاتار, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قارسىلاس تابۋدىڭ ءتيىمدى جولى. بۇل جاڭالىق توعىزقۇمالاقتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
