قيىن ادام

(بۇگىنگىنىڭ ەرتەگىسى) استاناداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مەكەمەدە قىزمەت ىستەيتىن ءادىلجان ءبىر بولمەدە جىگىت اعاسىمەن بىرگە وتىرادى. ەسىمى – قالدىلى. ايەلدىڭ نەمەسە ەركەكتىڭ نىسپىسى ەكەنى بەل­گىسىز. ەرنىنىڭ ۇستىندە ۇلكەن قالى بار, قۇلاعى تۇرىك كىسى. ول ءبارىبىر ەستىمەگەندەي تاڭەرتەڭ ءادىلجاننىڭ سالەمىن المايتىن. جۇمىسقا قابىلدانعانىنا ءبىر اي ۋاقىت ءوتتى, جاعىمسىز ءيىس كەۋلەپ تۇرادى بويىنان. ءادىلجان كەلىم-كەتىم ادامداردان ۇيالىپ, تەرەزەنىڭ جەلدەتكىشىن ساڭىلاۋلاتىپ اشىپ قوياتىن بولىپ ءجۇر. العاشقى كۇنى تانىسىپ-بىلىسۋگە ويى كەتتى. –اعا, ءبىر مەكەمەدە, ءبىر بولمەدە تابىستىق.  ءجون سۇراسقاننىڭ ايىبى جوق شىعار... – مەن ەشكىمگە ەسەپ بەرمەيمىن, وكىلەتتى بولعانىڭدا تەرگەپ-تەكسەرەرسىڭ, – دەدى قاراما-قارسى وتىراتىن قالدىلى ۇكىم شىعارعانداي. سوزىنەن توسىلىپ قالعان ءادىلجاننىڭ وتى بەتىنە ويناپ شىعا كەلدى. بىراق كىسىكيىك كورشىسى كوپ ۇزاماي ءوزى ءتىل قاتىپ وسىنداعى جاس مامان اسەلدىڭ جاي-جاپسارىن سۇرادى. ءسويتتى دە: – سەنىڭ اتىڭ ءادىلجان با؟ – دەدى. – ءيا. – ە, وندا تۇسىنىكتى. نەنىڭ تۇسىنىكتى بولعانى جۇمباق. كەيبىر قىزمەتتەس ارىپتەستەرى ارا-تۇرا قالدىلىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدان كەلگەنىن قىزىقتاپ سۇراپ قويادى. ءادىلجاننىڭ جاۋابى كوڭىلسىز. – حابارىم جوق, تۇيىق ادام. جاي-جاپسار سۇراسساڭ, مىنەزى توڭتەرىس. ...سەيسەنبى, سونداي-اق بەيسەنبى كۇندەرى قالدىلى سارايشىق كوشەسى مەن ورىنبور كوشەسى تۇيىسەتىن تۇستا ورنالاسقان باققا باراتىن ادەتى. وندا دەمالىس كۇندەرىنىڭ وزىندە قىدىرىستاپ جۇرگەندەر سيرەك.  قالدىلى كوپ وتىرعىشتاردىڭ بىرىندە الدەقانداي گازەتتى شۇقشيىپ وقىپ وتىرعانداي كەيىپ تانىتاتىن. سەيسەنبى كۇنى باقتىڭ قاقپاسى تۇسىنان قۋاتتى قۇيىن كوتەرىلگەنىندە ورنىنان تۇرىپ كەتتى. – وشاعان! – دەدى قۇدىرەتتىڭ اتى-ءجونىن اتاعانداي بەت-الپەتى تولقىپ. جولدا شالت, شىركوبەلەك بيلەپ كەلە جاتقان الگى قۇيىن قالدىلىنىڭ جانىندا كىلت توقتاي قالدى. قۇيىنمەن بىرگە كەلگەن,  اۋكەسى سالبىراعان, سۇرقى كەسپىرسىز الدەبىر بەينە ودان  قولما-قول جاۋاپ الۋعا كىرىستى. – نە جاڭالىق؟ – وتكەندەگى تاپسىرما جۇزەگە استى, ونىڭ ناتيجەسى كوپ ۇزاماي بەلگىلى بولار. – انا جاستار ك ۇلىپ-ويناپ ءجۇر مە؟ بۇرىن ءبىر رەت ايتىلدى, سول ەكەۋى سەنىڭ تۇبىڭە جەتە­تىندەي كورىنەدى. جەدەلدەتىپ قۇتىل! – ءسوزىڭدى ەكى ەتكەن جەرىم بار ما؟ قۇپ, تاقسىر! ىلەزدە قايتا ۇيىرىلگەن, ىسقىرىنعان, گۋىلدەگەن دىبىس شىعارعان الابوتەن قۇيىن ءتۇبى قارا قازانداي جۋان ارقانعا اينالىپ, كوككە شىعانداپ كەتتى. قۇيىندى ەرتتەپ مىنگەن وشاعان الدەنە ايتۋدى ۇمىتىپ كەتسە, زاماتىندا جەتىپ كەلەتىنى بار. قالدىلى ۇساق-تۇيەك بۇلتتاردان اسپان شايداي اشىلعانشا, تۇرعان ورنىنان قوزعالعان جوق. قاققان قازىقتاي تۇردى دا قويدى. ءبىر كۇنى ءوز ەسەبى بار كورشىسى  ونىڭ پىكىرىن بىلگىسى كەلدى مە, ءادىلجاننىڭ الدىنا قويعان ەكى بەت قاعازىن وقىپ شىعۋىن سۇرادى. تاقىرىبى: «قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى شەكارانىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى». زەر سالىپ قاراسا, انىقتاما, بىراق مامىلەگەرلىككە جاتپايتىن ءسوز تىركەستەرى بار. ەكەۋى قاتارداعى قىزمەتكەرلەر ءارى ءادىلجان بۇل جىگىتتىڭ بالاسىنداي جاس. كەمشىلىكتەرىن كوزگە شۇقىپ كورسەتۋ ىڭعايسىز. – پىسىقتاۋ كەرەك, – دەدى ۇسىنىسىن ءبىلدىرىپ. ساسكە تۇستە باسقارما باستىعى شاقىرتتى, قالدىلىمەن نە سەبەپتى سوزگە كەلىپ جۇرگەنىن سۇرادى. ءادىلجان ونداي ەشتەڭە بولماعانىن ايتتى, سونداي-اق انىقتاماعا قاتىستى ءوزىنىڭ ويلارىن ءبولىستى. باسقارما باستىعى سەيسەن قالدىلىنىڭ ءسوزىن سويلەيتىندەي. – باسشىلىقتىڭ تاپسىرماسى, الىپ-قوساتىن ەشتەڭەسى جوق, سول كۇيىندە بارا بەرسىن. ءادىلجاننىڭ قولىنان تالاي انىقتاما ءوتتى, كەيدە وسىنداي قۇجات جوباسى نەگىزىندە ءتيىستى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنا نوتا دايىندالاتىن. ساۋاتتى جازىلعان, بىراق باۋىرلاس تۇرىكمەن حالقىمەن قارىم-قاتىناسقا  كولەڭكە تۇسىرەتىن قاعاز ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. اقىرىندا دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارىنا جولىقتى, ورتالىق مەكەمەدە ىلگەرىدەن قىزمەت ىستەيتىن, ءبىلىم-بىلىگى, تاجىريبەسى مول جاقسىكەلدى قىسقا قايىرىپ سويلەدى. – باسى ارتىق اڭگىمە تۋعىزۋدىڭ قاجەتى جوق. وسى تاقىرىپقا جەدەلدەتىپ انىقتاما دايىندا. ەگەر الگى قاعازبەن باسقارما باستىعى كەلىپ جاتسا, ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ايدىن عانيبەت ۇلىنا اقپارات دايىندالىپ كەتكەنىن ايتارمىن. ءادىلجاننىڭ كومپيۋتەرىندە قاجەتتى قۇجاتتار رەت-رەتىمەن قاتتالىپ تۇراتىن. قۇجات ءتىلى قالىپقا تۇسكەن ۋاقىت, انىقتامانى تالاپ ەتىلەتىن كەڭسە ءتىلىنىڭ مانەرىندە ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ اپارىپ بەردى. تۇستەن كەيىن باسقارما باستىعىنان جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ كەلگەن قالدىلىنىڭ اشۋلانىپ تۇرعانى كوزگە ءتۇستى. – ەسىڭدە بولسىن, زيانىڭدى تيگىزبەي ءجۇر جانە اقىرعى كۇنىڭدى ويلا. – كەشىرىڭىز, قانداي اقىرعى كۇندى ايتىپ تۇرسىز؟ – اقيرەتتە بولاتىن كۇنىڭدى. – ەشتەڭە تۇسىنگەن جوقپىن. وسىمەن قيامپۇرىس اڭگىمە اياقتالدى. ىڭىردە كوپقاباتتى مەكەمە الدىندا قىزمەت بابىنداعى اۆتوبۋستى كۇتىپ تۇرعاندارىندا اسەلمەن وڭاشا سويلەستى. قىزدى ىشتەي ۇناتاتىنى راس, بىراق قانشا سىرلاسىپ جۇرگەنىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن  كوڭىلىن بىلدىرمەپتى. اڭگىمە قالدىلى تۋرالى ءوربىدى. – مەن سول ادامعا سەنبەيمىن. كوزىندە ءبىر وشپەندىلىك اتويلاپ تۇر. قولىنان كەلسە تىرىدەي كومىپ تاستاۋعا دايىن. ادام بالاسى تۋرالى عايبات ءسوز ايتپايتىن اسەل تىگىسىن جاتقىزىپ جاتىر. – قويشى, قايداعىنى ايتپاي!.. كوڭىل-كۇيى بولماي جۇرگەن شىعار, كەشىرىم سۇرايتىنداي كورىنەدى ماعان. كەشكى وتتارى سامالاداي جارقىراعان قالا. مۇلگىگەن تۇنگى باقتار جاستار ەنشىسىندە. قول­تىقتاسقان قىز-جىگىتتىڭ كوڭىلدى جۇزدەرى, باق تۇكپىرىندە وڭاشا سىر شەرتىسۋى جايما-شۋاق ءتۇن سۇيكىمدىلىگىن اشا تۇسەتىندەي. قالانى قاق جارىپ جاتقان ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ۇزاق قىدىرىستاپ ءجۇردى اسەل ەكەۋى. ساحناسى سۋ بەتىنە ورنالاسقان, جارق-جۇرق ەتكەن جارىقتارى كوزدى ارباعان كونتسەرتتى تاماشالادى. ەرتەڭىنە تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە كوز شىرىمىن الۋعا ىقىلاسى اۋعان ءادىلجان كۇندەگىدەن دە وتكىر جاعىمسىز ءيىس شىعىپ تۇرعان سوڭ تەرەزەنىڭ جەلدەتكىشىن اشىپ تاستاعان. جۇمىس ورنىندا ستولعا بەتىن توسەپ قاتتى ۇيىقتاپ كەتىپتى. تاڭعاجايىپ ءتۇس كوردى, تۇسىنە اق ساقالدى قاريا ەنىپتى. – امانسىڭ با, بالام, جاعدايىڭ قالاي؟ – دەپ سۇراپ جاتىر. – جاقسى, – دەپ جاۋاپ بەردى. – اناۋ قالدىلىدان ساقتان. ويى ھارام. ەرتە مە, كەش پە كۇتپەگەن احۋالدى باستان كەشەسىڭ. كىرىپ­تارلىققا اسەل دە تاپ بولاتىنى انىق. تۇركىستان قالاسى ويلارىڭدا ءجۇرسىن. سول جەر جولدارىڭدى اشادى. ويانسا جارتى ساعاتتاي ۇيىقتاپتى. قاراما-قارسى ستولدا وتىراتىن كورشىسى كورىنبەيدى. الگى ءتۇسى قورقىنىش پەن الدامشى ءۇمىتتى قاتار اكەل­گەندەي. – ءبىر قۇداي جار بولسىن! – دەپ ۋايىمعا ءتۇسىپ كەتتى. ستول ۇستىندەگى كۇنتىزبە پاراعى 21 تامىزدى كورسەتىپ تۇر. بولمەنى جۇمباق تىلسىم جايلاپ بارا جاتقانداي ءبىر ۇرەي پايدا بولدى. اياق استىندا ءال-قۋاتى قۇرىپ بارادى. ورنىنان تۇرعىسى كەلگەنىمەن ابىلەت باسقانداي قوزعالا الماي-اق قويعانى. اۋەلى ساۋساقتارى, بىرتە-بىرتە تۇتاس دەنەسى كورەر كوزگە عايىپ بولىپ بارا جاتتى. قاراسا قالدىلىنىڭ ورنىندا كوكتەن تۇسكەندەي ساقالدى تەكە وتىر. كىرپىك قاقپايتىن كوزدەرى قىزمەتتەس ارىپتەسى ەكەنىن ايگىلەپ تۇرعانداي, ەرنى ۇزدىكسىز جىبىرلاپ الدەقانداي دۇعا وقىپ جاتىر.  ايار ءۇن ۋىتىمەن شايعا سالعان شاقپاق قانتتاي ەرىپ كەتكەن ءادىلجان شىبىن جانى كوك كەپتەرگە اينالىپ, تەرەزەنىڭ جەلدەتكىشىنەن ۇشىپ شىقتى. سىرتتا قىزمەتتەس ارىپتەسى, جولداس-جورالارى اراسىندا جۇدەۋ اتانىپ كەتكەن, كەبەجە قارىن مۇراتبەك الدەكىممەن سويلەسىپ تۇر ەكەن. سول قۇتقارىپ قالاتىنداي جانىنا ۇشىپ كەلىسىمەن يىعىنا قونۋعا ارەكەت جاسادى. مۇراتبەك ەكى قولىن جاسقاپ, جولاتاتىن ەمەس. ءسوزى دە تۇيەدەن تۇسكەندەي. – اۋرۋ كەپتەر سياقتى ما, قالاي... تۇستەن كەيىن ءادىلجاننىڭ بولمەسىندە تاعى ءبىر زاھارلى وقيعا ءپىسىپ-جەتىلىپ جاتتى. ەسىكتى قاعىپ كىرگەن اسەل ادەپ ساقتاپ امانداستى. – سالەمەتسىز بە؟ قالدىلى سالەمىن العان جوق, ىشكى جەككورىنىشى بەت-الپەتىنە ويناپ شىعا كەلدى. ءوڭى سۋىق. قىز ەسىنە الدى, ونىڭ كوزىندە وشپەندىلىك بار ەكەنىن ءادىلجان دۇرىس ايتقان ەكەن. – قوڭىراۋ شالسام ءادىلجاننىڭ تەلەفونى  جاۋ­اپ بەرمەيدى. ول ءوزى قايدا ءجۇر؟ – ءتۇس كەزىندە شىعىپ كەتكەن, سودان كەيىن كورگەنىم جوق. – قايدا باراتىنى تۋرالى ايتقان جوق پا؟ – ول مەنىمەن سالەمدەسپەيدى, سويلەسپەيدى. – نەگە ولاي دەيسىز؟ سالەمدى ءسىز المايتىن كورىنەسىز عوي. قالدىلى جاۋاپ قاتقان جوق, تۇنەرىپ ءۇن-ءتۇنسىز وتىر. – ارتىق-كەم ايتسام كەشىرىم سۇرايمىن, – دەگەن اسەل كيىم شكافىن قاراۋعا كىرىستى. ءادىلجاننىڭ قوڭىر بەشپەتى ءىلۋلى تۇر, سىرتقى قالتاسىندا ۇيالى تەلەفونى. – بالكىم, شۇعىل تاپسىرمامەن جۇرگەن شىعار, – دەپ ويلادى بويجەتكەن. اسەلدى تاڭعالدىرعانى سىرتقا شىعاتىن ەسىك تارس بەكىتىلىپتى. اۋزىنداعى كىلتىن ءارى-بەرى بۇراپ كوردى, ءبارىبىر اشىلاتىن ءتۇرى جوق. – مىنا ەسىككە نە بولعان؟ – دەپ كەرى بۇرىلعانىندا ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن جات قۇبىلىستان تۇلا-بويى قالتىراپ كەتتى. قالدىلىنىڭ ورنىندا كوكتەن تۇسكەندەي ساقالدى تەكە وتىر. كىرپىگىن قاقپايتىن جانارى سونىكى ەكەنىن ايگىلەپ تۇرعانداي,  ەرنى توقتاۋسىز جىبىرلاپ الدەقانداي دۇعا وقىپ جاتتى. اسەلدىڭ اياق استىنان ءال-قۋاتى قۇرىدى. سۇيرىكتەي ساۋساقتارى, تال شىبىقتاي دەنە ءبىتىمى بىرتە-بىرتە كىشىرەيىپ, كورەر كوزگە عايىپ بولىپ بارا جاتتى. – ءسىز وسىنداي ما ەدىڭىز؟!. – دەۋگە عانا شاماسى كەلدى قىزدىڭ. تەرىس وقۋ كۇشىمەن اق كەپتەرگە اينالعان اسەلدىڭ شىبىن جانى الدەن ۋاقىتتا تەرەزەنىڭ جەلدەتكىشىنەن ۇشىپ شىقتى. * * * ...ءادىلجاننىڭ تۇسىنە ەنگەن اقساقالدىڭ جاستاردىڭ كىرىپتارلىققا دۋشار بولاتىنىن ايتقانى اينىماستان كەلدى. عايىپتان قۇسقا اينالىپ كەتكەن ەكەۋى كوك جۇزىندە اينالسوقتاپ قالىقتاپ ءجۇر. كەيدە قاراما-قارسى قانات قاعىپ تۇرعان بويى باستارىنان وتكەن سۇمدىقتى جاندارى ەگىلىپ ايتاتىنداي. – ساعان سوڭعى كۇنگە دەيىن سەنبەگەنىمە قاتتى وكىنەمىن. زالىم جان اقىرى تۇبىمىزگە جەتتى, – دەدى اسەل تۇرعىنجاي شاتىرىنا قوناقتاپ وتىرعان­دارىندا. كوشە تولى كولىكتەر. بيىك عيماراتتار تۇر زاڭعار كوككە شانشىلىپ. سۋ بۇرقاقتارى كوپ جاسىل بۋلۆار بوي سەرگىتۋگە شاقىرىپ تۇرعانداي, كوزگە ىستىق, تانىس كورىنىستەر. اقمەشىت كوشەسىندە ءجيى دابىل قاققان جەدەل جاردەم كولىگى الدەقايدا اسىعىپ بارادى, جانۇشىرىپ. اۋەلى كوك كەپتەر, ونىڭ ءىزىن الا اق كەپتەر تۇرعىنجاي شاتىرىنان اۋەگە كوتەرىلدى. سودان از ۋاقىتتان سوڭ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەسىل وزەنىنە قاراي ۇشىپ بارا جاتتى. وزەننىڭ اڭعارى كەڭ, كەيبىر تۇ­سىندا سپورتشى جاستار ەسكەكتى قايىق­تارىمەن جاتتىعىپ ءجۇر. جاعا­لاۋ بويىندا قىدىرىستاپ جۇرگەن ادامدار, قارماقتارىمەن بالىق اۋلاپ وتىرعان بالا-شاعا.  جارتىلاي سۋعا باتىپ كەتكەن ەسكى بارجا ۇستىندە قوس مۇڭلىق – قوس كەپتەر سىر شەرتىستى. – ءبىر جاقسى ءۇمىت بار, تۇركىستان شاھارى باعىمىزدى اشاتىنداي, – دەدى ءادىلجان. –   ول قالانى نەگە ايتتىڭ؟ – تۇسكى ۇزىلىستە تاڭعاجايىپ ءتۇس كورگەنمىن. اق ساقالدى قاريا سەنىڭ دە قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىرايتىنىڭدى, تۇركىستان قالاسى جولىمىزدى اشاتىنىن ايتتى. – ايداي الەم قانداي سۋىق! سورىڭ قالىڭ بولسا, تال قارماعاننان باسقا نە كەلەدى؟ – ۋايىمداما, مەن ساعان ەس بولۋعا تىرىسامىن. ەل ءىشى – التىن بەسىك. تاڭ الاكەۋىمدە وڭ ساپار تىلەپ, الىس جولعا اتتانايىق! الدەقايدان ۇشىپ كەلگەن ۇلكەن شاعالا بارجانىڭ ەكىنشى باسىنا  قونعان, اۋىر سالماعى اۋا تەربەلىسىنەن سەزىلىپ تۇر. ارا-تۇرا قويتاڭداپ, ءبىر-ەكى اتتاپ جاقىنداپ كەلە جاتقاسىن قاۋىپ ويلاعانداي پىكىرىن ءبولىستى كوك كەپتەر. – بىردە تاڭەرتەڭ تۇرعىن ءۇي شاتىرىنىڭ ەرنەۋىندە تۇتە-تۇتەسىن شىعارىپ, كوگەرشىندى جەپ جاتقان شاعالانى كورگەنىم بار. قارتايعان نەمەسە اۋرۋ-سىرقاۋ كەپتەردى ازىق قىلاتىنداي. – شاعالا جىرتقىش قۇس پا؟ – دەدى اق كەپتەر تاڭعالعانىن جاسىرماستان. – ويىن بالالارىنان, مىسىقتان جانە جىرتقىش قۇستاردان ساقتانعانىمىز دۇرىس. قالالىق باق بوي تاسالاۋعا قولايلى. اياق استىندا ءدۇر كوتەرىلدى كوگەرشىندەر. باعىتتارى – سەنبى نەمەسە جەكسەنبى كۇندەرى ەكەۋى ارا-تۇرا كەزدەسىپ جۇرەتىن ورتالىق ساياباق. تاڭ الاكەۋىمدە باق ءىشى قوڭىر سالقىن بولاتىن, ال قالا سىرتى اڭىزاق جەل. كۇن شىعىسىمەن قوس كوگەرشىن مەيىرىم مەن شاپاعات ىزدەگەندەي وڭتۇستىكتى بەتكە الىپ كەلەدى. بۇل ءوڭىر ىقىلىم زاماننان بەرى اۋليە-انبيەلەر تۋىن تىككەن ەل. جاتاعان, جاسىل بەلدەر, ۇلكەندى-كىشىلى كولدەر ارتتا قالعانىمەن, ۇزاق جول ونەتىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە جولدا ءۇش كۇن بويى بەت قاراتپايتىن وكپەك جەل ۇيىتقىپ سوقتى, ارا-تۇرا قارا نوسەر توپەپ جاۋدى. ۇلىتاۋدىڭ ساي-سالاسى مەن توعايىن پانالاعان قۇس­تار كۇن اشىلعاندا قايتا جالعاستىردى ساپارىن. ءبىر اپتادان كەيىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى كوز ۇشىنان ايبىندانىپ كورىندى. قالا شەتىندەگى قۋراپ قالعان, تۇت اعاشىنا قوناقتاعان مۇڭلىق پەن زارلىق شەر تارقاتىپ اڭگىمەلەستى. – الدىمىز قىس, سودان امان-ەسەن شىقساق جاقسى بولار ەدى. – بۇل جاقتا ارقانىڭ قىسىنداي كۇن سۋىق بولمايتىن شىعار, – دەپ جاتىر كوك كەپتەر. – قانشا ايتقانمەن تۇركىستان ەمەس پە؟ – قالدىلىنىڭ الداۋ-ارباۋىنا ءتۇسىپ قالعا­نىمىز جانىما باتادى. – ەشكىمگە الدانعانىمىز جوق. قارا نيەت قۇرباندىعىنا اينالساق, ول ءبىزدىڭ كىنامىز ەمەس. اق كەپتەردىڭ ءسوز سيپاتىنان ءوزىن اقتاعىسى كەلمەيتىنى اڭعارىلادى. – انە, انا قاريا ءبىزدى شاقىراتىن سياقتى. قولىن بۇلعاپ تۇر. – شاقىرسا بارايىق. ەندى جوعالتاتىنداي ەشتەڭەمىز قالعان جوق. تاڭ بوزارىپ كەلە جاتقان ۋاقىت,  ءتىرى جان كورىنبەيتىن كوشە تىم-تىرىس. قاراما-قارسى اۋلادا ورىك اعاشىنىڭ تۇبىندەگى ساكىگە كىلەم, كورپە-جاستىق توسەلىپتى. ايتان شەتىنە  قوس كەپتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى قالىقتاپ قوندى. تىكتەلىپ وتىرعان قاريا امان-ساۋلىقتان باستادى اڭگىمەسىن. – ەسەنسىڭدەر مە, بالالار! قاسيەتتى ورىنعا جەتتىڭدەر مە؟ تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە وسى اقساقال ءادىلجاننىڭ تۇسىنە ەنىپ جۇرگەن. ەندى, مىنە, وڭىندە ەكى بەتىنەن يمان نۇرى تامىپ قارسى الدىندا وتىر. – امانسىز با, كوكە! ايان سياقتى ءتۇس ەسىمدە, جاناشىر ءسوزىڭىز  كوكىرەگىمدە سايراپ تۇر. – قادامدارىڭا گۇل ءبىتسىن, بالالارىم! جاي-جاپسارلارىڭنان ازدى-كوپتى حابارىم بار.  جولدا كوك قارشىعا كەزدەستى مە؟ – العاشقى كۇننەن باستاپ تۇركىستانعا كەلگەنىمىزشە قاتار ۇشتى. جول باستاپ وتىردى.  العىسىمىز شەكسىز ول قۇسقا. – زاتى پەرىشتە ونىڭ. سەندەرگە بولىسىپ جۇرگەنى عوي. قاناتىن بولار-بولماس قاققان اق كەپتەر ىلتيپاتپەن ءتىل قاتتى. – كەشىرىڭىز, اتا. اتى-ءجونىڭىزدى بىلۋگە بولا ما؟ – مەنىڭ ەسىمىم ءۇشىنشى. الايدا كوپشىلىككە ءمالىم لاقاپ اتىم ۇلكەن قول. مەن – ۇيلەستىرۋشىمىن. ۇيدەن ءجاسوسپىرىم قىز شىقتى. ءبىر باسىندا قۋىرىلعان بيداي داندەرى, ەندى ءبىر باسىنا تازا سۋ قۇيىلعان ىدىستى ورتاعا قويدى. ءۇشىنشى تانىس­تىرىپ جاتىر. – كوك قارشىعا وسى قىز. ەسىمى اقسارى. پەرىشتە مۇراتى زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەسۋ, بەيكۇنا جانداردى جۇباتۋ. اقسارى  كوزدەرى  ك ۇلىمسىرەپ قاريانىڭ جانىنا تىزە بۇكتى. ءۇشىنشى جاستاردىڭ قايراتىنا قايرات قوسقانداي, ءۇمىت شامىن جاققانداي سابىر شاقىرىپ سويلەدى. – ەرتەڭ تۇندە سۇمبىلە جۇلدىزى تۋادى. سول ءتۇنى تاعدىر جازسا, ادام كەيىپتەرىڭدى قايتا تابارسىڭدار. ۋايىم مەن جول شارشاتادى. وعان دەيىن ەس جيىپ,  تىنىعىپ العاندارىڭ دۇرىس.   * * * سۇمبىلە تۋاتىن ءتۇنى اۋلادا شاعىن الاۋ جاعىلدى. ۇلكەن قول ءالسىن-ءالسىن  ءتۇسى سارى ۇنتاقتاردى  وتقا تاستاعانىندا الاۋدىڭ جارىعى ۇلعايىپ بارىپ باسىلۋمەن بولدى. اقسارى ەكى كەپتەردىڭ ۇستىنە اق سەيسەپ جاپقاسىن ۇلكەن قول ۇزاق دۇعاسىن وقۋعا كىرىستى. سۇمبىلە جۇلدىزى تۋعاندا اق سەيسەپ جان بىتكەندەي قوزعالىسقا ءتۇستى, شىنتاق بويى ەكى رەت كوتەرىلدى. – ساعاتى سوقتى, ەندى اش! – دەدى ۇلكەن قول. اقسارى سەيسەپتى ۇقىپتى تۇردە جەلپىپ تارتقانىندا قولدارىن ءبىر-ءبىرىنىڭ يىقتارىنا قويىپ وتىرعان ءادىلجان مەن اسەل كورىندى. انادان قايتا تۋعانداي وڭدەرى اشىق, پاك كەيىپتە ەدى. جاستار كەۋدەسىن كەرنەگەن العىستارىن قارياعا جارىسا جەتكىزىپ جاتتى. – قۋانىشىمىزدا شەك جوق, ءپىرادار كوكە! ادام قالپىڭدا جەر باسىپ ءجۇرۋ قانداي باقىت! سول ءتۇنى ەكى جاس ۇزاق سىرلاستى. تاڭعى شىقتاي ارماندارىن ءبولىستى, نۇرلى بولاشاققا ءۇمىت ارتتى. قىز بالا سۇڭعىلا كەلەدى. ءادىلجاندى جارىق دۇنيەدەگى قىمبات ادامىنداي كورەتىن بولعانى عوي, اسەل ۇلكەن قۋانىش ۇستىندە جان سىرىن جاسىرماي ايتتى. – مەن سەنى جاقسى كورەمىن! كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن ساسكە تۇستە ارقاعا, استاناعا جول ءتۇستى. س ۇلىكتەي قارا سۋ جاڭا كولىكتى ۇلكەن قول ايداپ وتىر. قارا جەردىڭ ۇستىمەن ەمەس, جايلى كولىك اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقانداي سەلت ەتپەيدى, كوز توقتاتىپ قاراي المايسىڭ شىر اينالىپ جۇيتكىگەن توڭىرەككە. كوكجيەكتە استانا شاھارىنىڭ كوك تىرەگەن عيماراتتارى كورىنگەنىندە زىمىراعان ۋاقىت پەن كەڭىستىك ساباسىنا ءتۇستى. ۇلى ساسكەدە سارايشىق پەن ورىنبور كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى باقتا وتىردى ۇشەۋى. اسەل كوڭىلدەنىپ سويلەدى. – استانا وزىنە تارتىپ تۇراتىنداي! – قالانىڭ ۇلكەن بولاشاعى ءالى الدا, – دەپ جاتىر ۇلكەن قول. اۋماعى ۇلكەن باقتىڭ كەيبىر تۇسىندا ءبىرلى-جارىم ادام ءجۇر. قانشاما جىلدار وتەتىنىن كىم ءبىلسىن؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە سول جاعالاۋداعى وسى باق سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالاتىنداي كورىنەدى. ۇزىن وتىرعىشتىڭ سىرتىندا ەسىل وزەنىنە قاراي سوزىلىپ جاتقان كوكوراي شالعىن ءوسىپتى. سونىڭ اراسىنان شىققان اق قويان سەكەكتەپ ۇلكەن قولدىڭ الدىنا كەلدى, ىزىنە ەرتكەن سۇيكىمدى كوجەكتەرىن كورسەتۋگە اكەلگەن سياقتى. جان-دۇنيەسىنىڭ ىقىلاسى ويانعان, الدەبىر سوزدەردى كۇبىرلەگەن ءۇشىنشى ەڭكەيگەن بويى كوجەكتەردى كەزەك-كەزەك سىلاپ-سيپاپ جاتىر. ويىنا العانى ورىندالعانداي  اق قويان قالىڭ ءشوپتىڭ اراسىندا ءبىر-ەكى رەت قۇلاقتارى كورىنگەسىن كوجەكتەرىمەن بىرگە جوق بولىپ كەتتى. – انە, قالدىلى كەلە جاتىر! – دەپ اسەل داۋىستاپ جىبەردى. ۇلكەن قول الدەقاشان بايقاپتى, سابىر ساقتاپ وتىرۋلارىن سۇرادى, اقىرىن ءۇن قاتىپ. وزىنە ءمالىم وي ۇستىندە كەلە جاتقان قالدىلى قاتار وتىرعان ءادىلجان پەن اسەلدى كورگەنىندە باسىنان تاياقپەن سالىپ وتكەندەي قالت تۇرىپ قالدى, سوزىندە ىزعار بار. – مۇندا قايدان جۇرسىڭدەر؟ سول ارادا جاراتىلىسى ءبىر بولەك ءۇشىنشى نازارىن اۋدارىپ اكەتتى. اق شۇبەرەكتەي قۋارىپ سالا بەرگەن قالدىلى قولدارىن كوككە سوزىپ, ەكى تىزەسىنە جىعىلدى جانە تۇسىنىكسىز, جات ءبىر تىلدە جالبارىنىپ جاتتى, قارا باسىنا ساۋعا سۇراپ جاتقانداي.  دۇنيە كەزەك, اقىرىندا جەل ۇرلەگەن قاپ-قارا اۋا شارىنا اينالعان قورقىنىشتى بەينە ءۇستى-ۇستىنە ىسىنگەن بويى كورەر جارىعى تاۋسىلعانداي تارس ەتىپ جارىلىپ كەتتى. ازدى-كوپتى ۋاقىتتان كەيىن كوشە سىپىرۋشى ايەل قارا شاردىڭ شاشىلىپ جاتقان قالدىقتارىن مۇقيات تۇردە جيىستىرىپ قوقىسقا ارنالعان جاشىككە تاستاي سالدى. كۇن شايداي اشىق بولاتىن, سوعان قاراماستان قۇلاقتى تۇندىرىپ كۇن كۇركىرەدى. كوپ ۇزاماي باقتىڭ كۇن باتىسىندا كوتەرىلگەن قۋاتتى قۇيىن جولىنداعى جاس تالداردىڭ باستارىن قوعاداي جاپىرىپ كەلە جاتتى. جىلدامدىعى اق سايتانداي. تاپ سونداي قۇيىن باقتىڭ كۇن شىعىسى تۇسىندا پايدا بولا كەتتى. ەكى قۇيىن سۋ بۇرقاعى تۇسىندا كەز­دەسكەنىندە جارىق پەن قاراڭعى ايقاسقا ءتۇسىپ جاتقانداي, ءيا ءومىر, ءيا ءولىم سالتانات قۇراتىنداي تايىز سۋ بۇرق-سارق قايناپ الا جونەلدى. ىلە-شالا قۇرعاقتا جاعالاسقان قوس قۇيىن قولامتا مەن جىڭىشكە اق ءتۇتىن قالدىردى شاعىن گۇل كوشەتتەرىنىڭ ورنىندا. باقتىڭ ءار تۇسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىن جويعانشا توقتايتىن تۇرلەرى جوقتاي. جاقسىلىق پەن جاماندىق كۇرەسى – ادامزات جاراتىلعالى بەرى جالعاسىپ كەلەدى, اقىرزامان كۇنىنەن امان ساقتاپ كەلە جاتقان باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى وسى. الدەن ۋاقىتتا جانتالاسقان قۇيىندار بايىز تاپتى, سەيىلگەن شاڭ اراسىنان اقسارى بوي كورسەتكەنىندە ءادىلجان مەن اسەل الدىنان شىعىپ قارسى الدى.  قولىنداعى سولىپ قالعان, سارعايىپ كەتكەن تىكەنەكتى وشاعاندى قوقىس جاشىگىنە تاستاي سالعان اقسارى تولقىپ تۇر. – وشاعاننىڭ قولىنان كوكتەمەي جاتىپ قىرشىنىمنان قيىلۋىم مۇمكىن ەدى, ءۇشىنشىنىڭ اقىل-كەڭەسى قاراستى. ءبارىنىڭ باستارى قوسىلعاندا, ماڭدايىندا كوگىلدىر ءتۇستى, تولقىن سياقتى تەڭدىك بەلگىسى بار ءۇشىنشى ءومىر جازى الدارىندا, ەڭبەك جولىن ەندى باستاعان ەكى جاسقا ىزگى وي-نيەتىن ءبىلدىردى. – بەيسەنبى جاراتقاننىڭ ىقىلاسى تۇسكەن كۇن. جاقسى كۇندەرىڭ, جاقسى ۋاقىتتارىڭ كوپ بولسىن! ۋايىم-قايعىسىز كۇن كەشىڭدەر جانە جۇمىستارىڭا بارىڭدار قول ۇستاسىپ. ءادىلجان  كوڭىلىندەگى كۇدىگىن ءبولىسىپ جاتىر. – ءبىر اپتادان استام ۋاقىت ءوتتى, باسشىلىق تۇسىنىك جازۋدى تالاپ ەتەتىن شىعار. – ەشقانداي تۇسىنىك جازۋدىڭ قاجەتى جوق. 21 تامىز كۇنى توتەنشە وقيعا باستارىڭنان ءوتتى, بۇگىن دە, مىنە, 22 تامىز. ساعات تۇستەن كەيىنگى ءۇش­تى كورسەتىپ تۇر. – كەپتەر بولعانىمىز كۇنى كەشە, كەپتەردىڭ سۋدى قالاي ىشەتىنىنە دەيىن ەسىمدە, قاسيەتتى تۇركىستان جەرى جۇرەگىمدە. مۇنىڭ ءبارى  بولماعانى ما,  سوندا؟ – دەدى  ءادىلجان. – وعان كىمنىڭ داۋى بولسىن؟!. – دەپ ورنىنان كوتەرىلگەن ۇلكەن قول قوشتاسۋ ءسوزىن ايتتى. – امان-ساۋ بولىڭدار, قاراقتارىم! وي-نيەتى ءتۇزۋ ادامدار ومىردەن ىزدەگەندەرىن تابادى, باقتارىڭ اشىلسىن! كوڭىل-كۇيى جاقسى اقسارى دا ىزگى تىلەگىن, جاستارعا ورتاق تىلەگىن قوستى. جولدا ءادىلجان اسەلدى اڭگىمەگە تارتتى. – تۇركىستاندا نە ايتقانىڭ ەسىڭدە مە, قىمباتتى اسەل؟!. – ەسىمدە. – سول سوزدەردى قايتالاي الاسىڭ با؟ – مەن سەنى جاقسى كورەمىن! – العاشقى كورگەن كۇننەن باستاپ ءوزىڭدى ۇناتاتىنىم راس! – دەدى ءادىلجان قاتتى تولقىپ. – مەن ونى بىلەمىن, – دەپ ەزۋ تارتىپ كۇلگەن اسەل ارمانى كوپ جاس جىگىتتى قولتىقتاپ الدى. ورتالىق مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ كەڭ اۋلاسىندا دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاقسىكەلدى جولىقتى. سالەمدەرىن ىقىلاسپەن العان جاقسىكەلدى الدا كەلە جاتقان مەملەكەتتىك مەرەكەگە بايلانىستى ەكەۋىنىڭ العىس حاتقا ۇسىنىلعاندارىن ايتتى. ءبىر عاجابى, ورتالىق كەڭسە عيماراتىنا كىرەر اۋىزداعى ۇزىن وتىرعىشتىڭ شالقايما ارقالىعىنا قوناقتاپ وتىرعان  قوس كوگەرشىن جارىسىپ تىلەك ءبىلدىردى. – ءومىر جاستارىڭ ۇزاق بولادى, جاس ادامدار! تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىڭدەر, باق-بەرەكەت قونسىن! بۇگىن بەيسەنبى, 22 تامىز. باستارىنان وتكەن شىرعالاڭ وقيعادان كەيىن ۇل مەن قىزدى ەشتەڭە سەلت ەتكىزبەسە دە ءادىلجان قۇربىسىنا ىشكى ويىن اشىپ ايتىپ جاتتى. – كەسىكتى كۇن بولعانى ما؟ 21 تامىز ايران-اسىر قالدىرعانى راس. ازات اكىم.