اكە

تۇڭعىش قىزدارى جۇگىرىپ جۇرگەن كەزىندە ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى ارىق سۋىنا كەتىپ شەتىنەگەن, ودان كەيىن قوس بىردەي ۇلدارى وتىزىنشى جىلدار ناۋبەتىنىڭ قۇربانى بولىپ, جارىق جالعانمەن قوشتاسقان سوڭ شەشەسى مارقۇم قايعىدان قان جۇتىپ توسەك تارتىپ, قاتتى جىعىلسا كەرەك. ول كەزدە دارىگەر اتاۋلى تاپتىرماس ۋاقىت. اكە اۋىلدىڭ داۋپەرى مولداسى جەكەن اقساقالعا «كىتاپ اشتىرادى». «ءاي, ءىنىم-اي, زايىبىڭ قايعىنىڭ قارا قازانىنا ءتۇسىپ كەتىپتى. ادام بولسا دا بارىپ-بارىپ, كەمى ءتورت-بەس جىلدان سوڭ عانا بولار. ەگەر اللا الق ۇلىمداپ, بەتى بەرى قاراسا, جاراتقان العان ۇشەۋدىڭ ورنىنا بىرەۋ بەرەر. كوڭىلدەرىڭە دەمەۋ, تىرشىلىكتەرىڭە تىرەۋ بولار سول پەرزەنتتەرىڭ.  ءاۋمين!» دەپ بەتىن سيپاپتى جارىقتىق... شەشەسى بەس جىل توسەك تارتىپ جاتىپ ساۋىققان سوڭ, قىرىقتان اسا بەرىپ ۇلدى بولىپتى. اكەسى: «كارى بيە ق ۇلىنى تابانىنان تاس باتسا, ماڭدايىنان كۇن وتسە التى كۇنگە جاراماس, تىرشىلىگىمىزدىڭ تىرەگى بولماسا دا ورتاسىنا كادىرلى بولسىن» دەپ ىرىمداپ, ەسىم بەرىپتى. ءۇش پەرزەنتىنىڭ تولەۋى بولىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان ۇلدى ەركەلەتىپ, شولجاڭداتپايتىن. بىراق ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بەتتەن قاعىپ, داۋىس كوتەرىپ تە كورمەپتى. تەك ءبىر-ەكى دۇركىن عانا رەنجىگەنى ۇلدىڭ ەسىندە قالىپتى... سوعىستان سوڭعى جىلدارى ۇجىم­شار قويشىلارى «مەنشىك مال» دەگەندى بىلمەيتىن زامان. ورتالىقتاعى مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىندا ون-ون بەس كۇن كىتاپ بەتىن اشقانىمەن, تاۋدا قالعان اكە-شەشەنى ساعىنىپ, وگىز مىنگەن ءبىر جولاۋشىعا ىلەسىپ, تاۋداعى قويشى اۋىلىنا قاشىپ كەلگەن ەكەن. – جالعىز اعاڭ اۋرۋدىڭ كەسىرىنەن باستاۋىش مەكتەپتەن كەيىن وقي الماي قالدى. سەنەن بىردەڭە شىعىپ قارا تاني ما دەپ ەدىم, سوراڭدى سورعالاتىپ كەلىسىڭ مىناۋ. ءاي, بالام-اي, تۇقىم-تۇياعىمىزبەن قويشى بولۋ پەشەنەمىزگە جازىلعان شىعار. انا جالعىز قۇنا­جىندى ەرتەڭنەن باستاپ قىستاۋ ماڭىنا جاياسىڭ, – دەپ تاپسىرماسىن دا بەرگەن. بۇل – ۇلعا دەگەن العاشقى رەنىشى ەدى. بالكىم, داۋىس كوتەرىپ, ۇرىسسا بۇل وقيعا ەستە قالماس پا ەدى. ۇل باعۋعا ءتيىستى قىزىل قاسقا قۇنا­جىندى اكەسى مال باسىن شىعىنسىز ساقتاپ, كوپ ءتول العانى ءۇشىن ۇجىمشار باسشىلارى جۇلدە دەپ بەرگەن ەكەن. ول العاشقى مەنشىك مالدىڭ باسى بولماق. جالعىز قۇناجىندى قىستاۋ ماڭىنا قۇيىرشىعىنان ۇستاپ ءجۇرىپ جايۋعا ەرتەڭىنە-اق قۇلشىنا كىرىسكەن.  ولار – ەكەۋ. جانىندا مال دارىگەرى كورشىلەرى قاجىتايدىڭ ءوزى قاتارلاس بالدىزى قابدي بار. ول ءمۇيىزى شاڭىراقتاي قوڭىر سيىردىڭ باقتاشىسى. ەكى كۇن مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارىپ, سۇزبە قاتىعى بار ارپا كوجەلەرىن ادالداپ ىشكەن. بار پالە ءۇشىنشى كۇنى باستالدى. قازىر بۇل دۇنيەدە جوق قابدي مارقۇم قيىستىرىپ وتىرىك اڭگىمە ايتۋعا شەبەر. ەكى سيىر ارقان بويى جەردەگى قولاتتىڭ بەتەگەسىنە سۇعىنعان. قابدي اڭگىمەسىن ساباقتايدى. – قوزىلارىمدى ورگىزىپ كەلە جات­قانمىن. استىما مىنگەنىم ارامزا تۋعان ۇلكەن قىزىل قوزى. ءبىر كەزدە ورگىزىپ كەلە جاتقان قوزىلارىم ۇركىپ, وزىمە قاراي لاپ قويسىن. «شايت-شايتتاپ» مەن دە ۇمتىلدىم. ءولى ءجۇنى ءالى تۇسپەگەن ءبىر قانشىق قاسقىر قوزىنىڭ بىرەۋىن ارقاسىنا سالىپ الىپ بەزىپ بارادى. «تاستا-تاستا!», دەپ قىزىلىمدى تەبىنىپ قالىپ باستىرمالاتا جونەلەيىن. اق باۋىر سويىلىم جەتەر جەرگە كەلسە, شوكولەتىپ ۇرماقپىن... – اڭگىمەسى ءتۇپ تامىرىنان شىندىقتىڭ اۋىلىنان تىم شالعاي جاتسا دا, دوسى: «مىنە, جىگىت!», دەپ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ قويادى. ءبىر كەزدە قابديدىڭ: – «ويباي, انانى قارا!» – دەگەن داۋسى ۇرەيلى شىقتى. ۇل ەكى سيىر جاققا جالت قاراسا, ەكى قاسقىر قارسى جوتادان اسىپ, قۇيىنداتا جورتىپ كەلەدى ەكەن. ەكى سيىر دا تاعىلارعا ۇدىرەيە قاراپ تۇر. قوڭىر ايبات شەگە وكىرىپ, ءمۇيىزىن تىكتەدى. قىزىل قاسقا ساسقانىنان قوڭىر­دىڭ قالقاسىنا تىعىلدى. قابدي ەكەۋى دە شىرىلداي ايعايلاپ, ورىندارىنان اتىپ تۇرعان. بىراق قاسقىرلار ەكەۋىنىڭ ايعايلارى مەن باي-بايلارىن ەلەڭ قىلماستان قىزىل قاسقانىڭ  ەكى بۇيىرىنە جارماسقان. ايتەۋىر, قىستاۋ جاقىن. ولاردىڭ ۇرەيلى داۋىستارىن ەستىگەن ۇلدىڭ شەشەسى مەن قابديدىڭ اپكەسى كۇلاش تا بۇلارعا قاراي جۇگىرگەن. ولار جەتە بەرگەندە قوس كوكجال اسىقپاي سولەڭ قاعىپ, شەگىنە بەرگەن. بىراق ءبىر وتباسىنىڭ مەنشىك باسى بولادى دەگەن قىزىل قاسقا قۇناجىن باسىن توقپاقتاپ, اقتارىلىپ قالعان ىشەك-قارنىنىڭ بۋى بۇرقىراپ جاتىر ەدى. قوزىسىن الا قاشقان قاسقىردى اق باۋىر سويىلىمەن شوكەلەتىپ تاستاماق بولعان باتىر جىگىت قولىنداعى تاياعىن لاقتىرۋعا دا ەرلىگى جەتپەي, وڭعان شۇبەرەكتەي بولىپ قالشيىپ تۇردى. بىراق اكە رەنجىگەن جوق. ە, «شىعاسىعا – يەسى باسشى» دەگەن عوي. ەكى سيىردى وتارعا قوسىپ جايىپ ءجۇر ەدىم. سەنى قاراپ جۇرمەسىن دەگەن ءوز ويىم قاتە بولىپتى. قايتا ادال الىپ قالعاندارىڭ ولجا» دەدى دە قويدى. بىراق ءالى ءسوز توركىنىن ۇعا بەرمەيتىن جاستا بولسا دا ۇل قۇناجىننىڭ اجالىنا مەكتەپتەن قاشىپ كەلگەن ءوزىنىڭ سەبەپشى بولعانىن سەزگەن ەدى.   * * * مەنشىك باسى بولادى دەگەن قۇنا­جىننىڭ سۋ ىشەرلىگى وسىلاي ءتامامدالسا, ۇساق مەنشىك مالدىڭ پايدا بولۋىنا ۇلدىڭ تاعى دا سەبەپشى بولعانىن اكە دە ءجيى ەسكە الار ەدى. جالعىز اعاسى كوكەسىنىڭ ۇگىت-ناسيح­ا­تى, ءتىپتى كۇشتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە كەلەر وقۋ جىلى «قايتىپ كورمەسەم ەكەن» دەگەن ورتالىقتاعى مەكتەپكە ورالىپ, باستاۋىش سىنىپتى, ءتىپتى وزاتتار قاتارىندا ءتامامداپ كەلگەن جىلدىڭ جازى بولاتىن. اكەسىن دەمالدىرىپ, تۇستەن كەيىن وتاردى كوش جولىنىڭ بويىنا ورگىزگەن. ساۋىردىڭ ۇشار بيىگىندەگى ۇلى جايلاۋ­دى جايلايتىن ەكى شارۋاشىلىقتىڭ جيىرمادان استام وتارى كوشىپ بولعان. اسپان كەزگەن اقشا بۇلتتاي شوق-شوق قىپ ايدايتىن كوپ وتارلاردىڭ, سيىر تابىندارى مەن جىلقى قوسىندارىنىڭ جالعىز سۇرلەۋى وسى جول. ەڭىستەپ, تەرەڭ شاتقا قاراي كەتىپ بارا جاتقان وتاردىڭ الدىن قايتارىپ جۇرگەن ۇل قالىڭ بۇرگەننىڭ ىشىنەن ماڭىراعان لاقتىڭ داۋسىن ەستىسىن. كەلسە, تۋعانىنا ونشاقتى كۇننەن اسا قويماعان اپپاق جاس لاق. ءبىر باقايى ايىرما بولىپ, ءىسىپ كەتىپتى. وتارلارىندا مۇنداي لاق جوق ەدى. ءوزى ابدەن اشىعىپ, بۇراتىلىپ قالىپتى. شوپەكتەپ, ەمشەك ىزدەيدى. كەشكىلىك ولجا لاعىن ۇيگە كوتەرىپ كەلگەن. اكە: – كوشكەن قويشىلاردىڭ بىرەۋىنىڭ مالى عوي. ىزدەپ كەلسە الا جاتار. ازىرگە اياعىن ەمدەيىك, – دەپ برەزەنتتەن تىگىلگەن دورباعا كرەولين ەرىتىندىسىن قۇيىپ, اۋرۋ باقايىن سوعان سالىپ بايلاپ تاس­تادى. ەگىز لاعىنىڭ بىرەۋى ءولىپ قالعان شارۋاشىلىق ەشكىسىنە تەلىپ, «ءوز ءتولى» ەتىپ قويدى. جايلاۋدىڭ جازى جىلجىپ, بيىك­تەردە العاشقى قار ۇشقىنداي باستاعاندا جوعارىداعى جۇرت قايتادان كوش جولىنا جان بىتىرگەن. – بالام, ءاربىر وتكەن وتاردىڭ يەسىنە جولىعىپ تىلدەس. جايلاۋعا شىعاردا لاق جوعالتقان كىسىنى ىزدە. تاۋىپ العان مال – يەسى تابىلماسا عانا ولجا. يەسىن ىزدە­مەسەڭ ول ۇرلىقپەن بىردەي كۇنا, – دەپ اكە ىقتياتتاعان سوڭ ۇل شىركىن ءبىر اپتا بويى ەتەككە قاراي جوڭكىلگەن كوپ وتارلاردى جىپكە تىزگەندەي عىپ, تۇگەن­دەپ شىققان. ءبارىنىڭ ايتاتىندارى: «جوق, اينالايىن, لاق جوعالتقانىمىز جوق». ۇل كەيىندەرى ويلايدى عوي: «كەدەي-كەپشىك بولسا دا جۇرتتىڭ جاندارى قانداي تازا ەدى. پايدا بولسىن, الا قويايىنشى دەيتىن ءبىر دە ءبىر جان بولسا ەكەن-اۋ... ال اكە ادالدىعى, پەشەنەسىنە بۇيىرعان بار-بارىن قاناعات ەتە ءبىلۋى, بوتەننىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ كەرەكتىگىن ەشقانداي ۇگىت-ناسيحاتسىز اق ءوز ارەكەت-ىسىمەن كورسەتۋى, بالكىم ۇلدىڭ دا ومىرلىك ۇستانىمى بولعان شىعار» دەپ... سول اقساق لاقتان باستالعان مەن­شىك مال باسى ۇلى ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, اكە-شەشە زەينەتكە شىعىپ, ورتالىققا وتىرىقشىلىق تىرشىلىككە بەت بۇرعان كەزدە كوز توقتاپ, كوڭىل توعايارداي ءىرىلى-ۇساقتى مال باسى بولىپ قالعان ەدى.   * * * ادامگەرشىلىك دەيتىن ۇلى قاسيەتتىڭ التىن قاينارى ادالدىق دەيتىن ۇعىمدا جاتقانىنا ەشكىم دە شاك كەلتىرە قويماس. اكەنىڭ ۇلعا دەگەن ەكىنشى رەنىشىن, سونىسىمەن-اق ادالدىق اتتى ەڭ بيىك ادامي قاسيەتتىڭ ۇلدىڭ بۇكىل بولاشاعىنا ساباق بولعان ومىردەگى وتە ءبىر ەلەۋسىز عانا وقيعاعا توقتالا كەتكەن ءجون بولار.   * * * قويشىلار وتارلارىنىڭ جاباعى ءجۇنىن ءتۇسىرىپ, توعىتۋ دەيتىن شارۋا­نى تياناقتاپ بولىپ, جايلاۋعا ءدۇر كوتەرىلۋگە دايار وتىرعان. ءار قويشىنىڭ جايلاۋدىڭ قولات-قويناۋلارىندا مەنشىكتەپ العان ءوز جۇرتتارى بار. وعان ەشكىم تالاسپايدى. كۇن ىسىپ, كوك شالعىن جەتىلگەن تۇستا كىسىلەردى ايتپاعاندا قويلار تاۋعا قاراپ ماڭىراپ, سيىر-جىلقى جايلاۋعا قاراي جورتا جونەلۋگە دايار تۇرعان شاق. تەك جۇرتتى كوشىرەتىن فەرماداعى اينالدىرعان ءتورت-بەس تۇيەنىڭ, ءۇش-ءتورت وگىزدىڭ, ياعني جۇك كولىكتەرىنىڭ كەزەگىنىڭ كەلۋىن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىر وتباسىنىڭ از جۇگىن ارتۋعا ءبىر تۇيە, ءبىر وگىز جەتكەنمەن, كوشۋگە ءتيىستى ءبىراز ءۇي بولعاندىقتان, ءبىر-ەكى اپتا كەزەك كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن. جوعارعى سىنىپتىڭ شاكىرتى  اتا­نىپ, ازامات بولىپ قالعان ۇل جۇرتتى كوشىرىسىپ, كولىكتەردى ەندىگى كوشەتىندەرگە ايداپ اكەلىپ جۇرگەن. تۇيەلەر مەن وگىزدەردى قارا جولمەن ايداعانمەن, تۇندە-تۇندە عانا جايىلاتىن جانۋارلار قارىندارىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماعان جيەك شوپتەرگە ۇمتىلىپ, جۇرە جايىلىپ كەلە جاتقان. جول بويىنا ۇزاڭقىراپ كەتكەن جاپىرىق سارى اتاندى قايىرمالاپ جۇرگەندە ۇل قالىڭ بەتەگەنىڭ ىشىندە جاتقان قارالا ارقاندى كورىپ قالسىن. اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ, ارقاندى تارتىپ كورىپ ەدى ونىڭ ەكىنشى ۇشىنىڭ ءبىر ءتۇپ ءشيدىڭ ساقالىنا بايلانعانىن كوردى. ويلانىپ تۇرماي شەشىپ السىن. ون ەكى-ون ءۇش قۇلاشتان اساتىن, ەشكىنىڭ قىلىن قوسىپ ەسكەن جاپ-جاڭا قارالا ارقان. «كوشكەندە باسقالاردىڭ ارقانىن سۇراپ اۋرە بولاتىن اكە-شەشەم ءبىر قۋاناتىن بولدى», دەپ ويلاعان ۇل ولجاسىن بوكتەرىپ السىن. – اكە, جاپ-جاڭا ارقان تاۋىپ الدىم, – دەگەن ول ۇيگە جەتكەن بويدا. – ءوي, تابىسكەر ق ۇلىنىم-اۋ, قاي جەردەن تاۋىپ الدىڭ؟ ەرتەڭ جۇك ارتقانىمىزعا جاقسى بولدى. يەسىن جايلاۋعا بارعان سوڭ ىزدەستىرەرمىز, – دەپ اكەسى ۇلعا سۇيسىنە قاراعان. – تۋ-ھ, ءوزى ناعىز شەبەردىڭ ەسكەن ارقانى ەكەن, – دەپ شەشەسى دە ۇلدىڭ ولجاسىن تاماشالاپ تۇرعان. – اناۋ ماتىبۇلاقتىڭ جازىعىنان تاپتىم. ءبىر ۇشىن ءشيدىڭ ساقالىنا مىقتاپ بايلاپ قويىپتى. – ۇلدىڭ ويىندا ەشتەڭە جوق, ماقتانا سويلەپ, اكە سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن. – ە, مەن سەنى اقىلدى ازامات بولىپ ءوسىپ كەلەدى دەسەم, ەشتەڭەنىڭ بايى­بىنا بارا بەرمەيتىن الاڭعاسار, پايداكۇنەم پەندەلەردىڭ ءبىرى مە ەدىڭ؟! بۇل ماتىبۇلاقتىڭ بويىندا وتىرعان قوجاحان قارتتىڭ اتىن ارقانداپ جۇرگەن مۇلكى عوي. مەن بىرەۋدىڭ ءتۇسىرىپ العان دۇنيەسى عوي دەپ ويلاپ ەدىم. – اكەنىڭ جاڭا عانا جۇزىنەن بىلىنگەن ريزاشىلىقتىڭ جىلىمىعى بىردەن سالقىن تارتقان. – بار, قازىر اتىڭا ءمىن دە قوجەكەڭنىڭ ۇيىنە  بارىپ, ارقانىن ءوز قولىڭمەن تاپسىرىپ كەل. شىنىڭدى ايتىپ, كەشىرىم سۇراۋدى ۇمىتپا. – ءتۇن ىشىندە بالانى ءبىر كوشتىك جەرگە قۋالاماي-اق ەرتەڭ كوشىپ بارا جاتقاندا بەرسەك تە بولادى عوي, – دەپ شەشەسى قارسىلىق ايتىپ كورگەن. بىراق اكە شەشىمىنەن شەگىنەر ءتۇر كورسەتپەدى. – بارادى. قازىر اتتانادى. بۇدان بىلاي كولدەنەڭ جاتقان يەسى بار دۇنيەگە كوز سالمايتىن بولادى... ءتۇن ورتاسى اۋا قوجەكەڭ اتاسىنىڭ ۇيىنە جەتكەن ۇل بار شىندىقتى ايتىپ, كەشىرىم سۇراعان سوڭ اتاسى: – ءاي, سەنىڭ اكەڭ دە قىزىق كىسى-اۋ. ءتۇن ىشىندە سەنى قۋالاعانشا ەرتەڭ-اق بەرسەڭدەر دە بولار ەدى عوي, – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلگەن... بىراق ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقان ۇل كەۋدەسىنىڭ ءبىر ءتۇرلى جەڭىلدەگەنىن سەزىنگەن. وكىنىشتىڭ, ۇياتتىڭ, رەنىشتىڭ ورنىنا ادالدىق اتتى ۇلى قاسيەت جولىنداعى ءبىر قادام العا جىلجىعانىن سەزىنۋ راحاتى ەدى ول.   * * * اكە ناۋقاسىنىڭ دەندەڭكىرەپ كەتكەنىن ەستىگەن ۇل باستىعىنا كىرىپ, كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن ەرتەرەك الىپ, ەلىنە اسىعىس اتتانعان. جۇمىس بابى, تىرشىلىك قامى دەپ, جىراقتا ءجۇرىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ كەتكەن ۇل اكەنى قانشا ساعىنسا دا, ونىڭ قارتايعان شاعىندا شەگىنبەس دەرتكە دۋشار بولعان جاي-كۇيىن قانشا ۋايىمداسا دا اياعى تۇساۋلى, قولى بايلاۋلى جانداي كۇي كەشەتىن. ۇلىنىڭ كەلىنى مەن نەمەرەلەرىن ەرتىپ كەلگەنىن كورگەن اكە بۇل جارىق جالعانعا, جاراتۋشىما دا وكپە-رەنىشىم جوق دەگەندەي قۋانىشتان قايتا قۋناعانداي كۇيگە تۇسكەن. نەمەرەلەرىن مەيىرى قانباي ايمالاپ, يىسكەپ بولعان سوڭ توسەك تارتىپ جاتقان قارت ۇلكەن ۇل مەن كەلىندى, باسقالارىن دا تاڭعالدىرىپ ۇلعا ءبىر ۇسىنىس ايتقان. – ۇلىم, مەنى ءۇيدىڭ ارتىنداعى توبەنىڭ باسىنا ءبىر شىعارشى. اتا-مەكەنىمە تاعى ءبىر كوز سالايىن, – دەگەن. ولار تاس لاقتىرىم جەردەگى جايداق توبەنىڭ باسىنا ءاربىر ەكى ادىم جۇرگەن سايىن دەمالىپ ءجۇرىپ, ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىتتا ارەڭ جەتكەن. تاعى ءبىر ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتكەن سوڭ ول ولشەۋلى ءومىرى تۋرالى قاتال ۇكىمدەي بولىپ ەستىلگەن: «بۇل توبەگە سوڭعى رەت شىعىپ وتىرعان بولارمىن..»  دەگەندى ايتقان. «اۋىرعان كىسى جازىلار, بۇل توبەگە ءوزىڭىز-اق تالاي شىعاتىن بولاسىز», دەگەن سياقتى ۇل سوزىنە ول جىلى جىميدى دا: – وتىر, بالام, اڭگىمە ايتايىن, – دەگەن. ول اڭگىمەسىن تىم ارىدەن باستاعان. ەكى جاسقا تولار-تولماستا ىشكەنىمىز – ارتىمىزدا, ىشەرىمىز الدىمىزدا دەپ, شالقىپ وتىرعان جۇرتتى ويدا جوقتا قارا داۋىلداي سوعىپ وتكەن وبا دەرتى اينالاسىن وتاپ كەتكەنىن, ءبىراز اعايىنمەن بىرگە اكە-شەشەسى مەن اتا-اجەسىن دە قۇرباندىققا شالىپ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان وتباسىن ويرانداپ كەتكەنىن اڭگىمەلەيدى. تۇلدىر جەتىم قالعان ەكى ۇل, ەكى قىزدى نەمەرەلەس داۋلەتجار دەيتىن اعايىنى قاناتىنىڭ استىنا العانىن اڭگىمەلەيدى. كەيىندەرى ەسەپتەپ وتىرسا, شىعىس جۇرتىنىڭ دەنىن جالماپ كەتكەن 1897 جىلدىڭ شاماسى. بارشا جۇرت قۇرمەتتەپ, داكىڭ اتاندىرىپ كەتكەن سول اعايىنى جەتىمدەردى جەبەي ءجۇرىپ ۇشەۋىن ءۇي عىپ ۇلگەرىپتى. ءوز ۇلى تۇسەنمەن بىرگە ءبىر ەلگە قۇدا ءتۇسىپ, نەمەرەلەس قىزدارىنىڭ بىرىنە ۇيلەندىرىپتى. ءسويتىپ, جەتىم بولسا دا اعاي­ىننىڭ ارقاسىندا ءۇي بولىپ, وتاۋ تىگىپتى. داكىڭ مارقۇم دۇنيەدەن كوشەردە تۋعان-تۋماعان ۇلدارىن جيناپ الىپ, وسيەت ايتسا كەرەك. «الا ءجىپ اتتا­عاندارىڭدى ادام كورمەسە دە اللا كورەدى. پايدا دا تابىس. تابىس ەڭبەكپەن, ادال جولمەن كەلسە عانا بويعا جۇقپاق. وزگەنىڭ ەسەبىنەن مال تاپپاق – پايدا ەمەس, پايداكۇنەمدىك. بۇل دا الا ءجىپ اتتاۋ. ەكىنشى ايتارىم, اتاڭ قازاق ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ دا باسىنا اق قۇيىپ شىعارادى. بارىڭدى جاقىنىڭ عانا ەمەس, جاتىڭمەن دە ءبولىس. ىرىستارىڭ ورتاقشىل بولسا, قايىرى قايتار وزگەدەن» دەپتى. اكە ورنىنا اكە بولعان ادامنىڭ وسى وسيەتىن  ءوز ءومىر جولىنىڭ تەمىرقازىعى عىپ ۇستانىپتى. ءوزى عانا ەمەس, شەشەمىز ەكەۋى تىرشىلىكتەرىنىڭ زاڭى عىپ الىپتى... بارلار داتتالىپ, جوق-جىتىكتەر ماقتالعان زامان كەلىپ, ونىڭ سوڭى باي دەگەننىڭ بارىن سىپىرىپ, وزدەرىن يتجەككەن ايدايتىن كەزەڭ تۋىپ, اعايىن جۇرت «ەل ايرىلعان» كۇيىن كەشىپ, قاق جارتىسى الا باعان اساتىن ۇركىنشىلىككە ۇشىراپتى. ەلدە قالعان قارا سيىر, بورتە ەشكىنىڭ قامىن جەپ وتىرعان جوق-جىتىكتى مويىنسەرىككە توپتاستىرىپ, از مالدارىن تارتىپ الىپتى... سوندا دا بۇلار داكىڭ اكەلەرىنىڭ وسيەتىنە ادالدىقتارىنان تانباپتى. ونىڭ سوڭى مويىنسەرىكتەردىڭ ىڭىرشاقتارى مويىندارىنا كەتىپ, ۇجىمداسقان شارۋاشىلىقتار شاي­قالىپ, ۇلى ناۋبەت باستالىپتى. سوندا عوي, قايتالاپ سوققان وباداي جۇرتتىڭ ءبىرازىنىڭ اقسۇيەككە اينالاتىنى. شەشەلەرى شيەتتەي بالالارىن اشار­شىلىق دەگەن اجداھانىڭ تىرناعىنان امان الىپ قالۋ ءۇشىن زامانىندا توركىنىنەن كەلگەن قۇس توسەك, قۇس جاستىق, باسقا دا اسىل بۇيىمدارىن ارقالاپ ەكى كوشتىك جەردەگى ەرتىس جاعالاعان بالىقشىلارعا جاياۋ تاسىپ, ەكى-ءۇش شورتانعا ايىرباس­تايدى ەكەن. «كورشى-اۋ, بالالارىم ءنار سىزباي ولگەلى جاتىر. اكەلە جاتقان بالىعىڭنان بەرىپ كەتشى, قۇداي ءۇشىن», دەپ جالبارىنعان ىرگەلەستەرىنە ءبىر-بىردەن بەرەدى ەكەن. ەكى ۇلىنان ايرىلسا دا ادامگەرشىلىكتەن ايني الماپتى... ءيا, ولار زاماننىڭ بەتى بەرى قاراپ, ەل ەس جيا باستاعان تۇستا دا بايلىق, بارلىق دەگەندى بىلمەي ءومىر كەشىپتى. بىراق ءوز­دەرى باققان قويدىڭ سۇتىنەن جيناعان قۇرت-ىرىمشىگى مەن سارى ماي, سۇزبەسىن قو­ناقتارى مەن اعايىننان اياماپتى. ءبا­رىمەن دە ءبولىسىپتى. ولاردىڭ بۇل قام­قور­­لىعىن قان مايداننان ازاماتتارى ورال­ماعان جەتىم-جەسىرلەر ۇمىتپايدى ەكەن... توبە باسىندا وتىرعان كەزدە ۇل: «اكەي شىركىن مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىر ەكەن؟» دەگەن ويعا كەلگەن. ونىڭ وسى ويىن وقىپ قويعانداي ول ءسوز ءتۇيىنىن تارقاتقان. «بالام, – دەگەن ول ۇلدىڭ بەتىنە سىناي قاراپ. – بالام, ءوزىڭ بىرەۋلەرگە اقىل ايتپاساڭ, بىرەۋدەن اقىل سۇرامايتىنداي بولىپ ەرجەتكەندەيسىڭ. مەنىڭ دامەگوي كوڭىلىم وسىلاي توپشىلايدى. ەكى ۇلعا مۇراعا قالدىرار وسيەتتەن باسقا بايلىعىم جوق. اعاڭنىڭ قوراسىنداعى از عانا موڭىرەگەندەر مەن ماڭىراعاندارعا قايسىبىر تەكسىزدەر سياقتى ەنشىلەسپىن دەمەيتىنىڭە كامىل سەنەمىن. سەنىڭ ەنشىڭ العان ءىلىمىڭ مەن جيعان-تەرگەن بىلىگىڭ. سولارىڭدى كادەگە جاراتا ءبىل... داكىڭ اتاڭنىڭ وسيەتىن دە جادىڭا توقىپ, ونەگە تۇت. بۇل توبە باسىنا ەندى قايتىپ شىعا الماسپىن, بىلەم. «ولاي بولما, بىلاي بول» دەمەي ايتقان ءومىر شىندىعىنان الىنعان تامسىلدەرىم ەرتەڭىڭە ساباق بولسىن دەپ ەدىم... سەنىڭ وتىڭنىڭ باسىن كورۋدى جاراتۋشىم ماعان جازباعان شىعار. شەشەڭنىڭ جۇرتىنا بەرىپ جۇرسە دە ورتايماعان سيقىرلى داستارقانى تۋرالى دا كەلىنىمە ايتا جۇرەرسىڭ... جارايدى, بالام, كۇن جەلەمىكتەنىپ بارا ما ءوزى, مەنى ۇيگە جەتكىز» – دەپ ورنىنان تۇرۋعا بەيىمدەلدى.   * * * بۇل ۇل مەن اكەنىڭ سوڭعى ديدارلاسىپ, سوڭعى سۇحباتتاسقانى ەكەن...   * * * وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۇل قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارىن دە تابۋعا بولاتىن الماتىداعى الىپ بازارعا بارعان. جەمىس-جيدەگىن جاشىگىمەن كوتەرىپ اكە­لىپ ماشيناسىنا سالدى. الدىمەن نە­مەرەلەرىن قۋانتپاق. قول سومكەسىن ما­شينانىڭ الدىڭعى ورىندىعىنا تاس­تاي بەرىپ كولىگىن وت الدىرعان. سول كەزدە مۇرتى جاڭا تەبىندەي باستاعان جاس جىگىت كەلىپ تەرەزەنى قاققان. – اعا, ماشيناڭىزدىڭ ارتقى دوڭعالاعىنان جەل شىعىپ جاتىر عوي, – دەگەن وتە ءبىر كىشىپەيىلدىلىكپەن. «جاڭا عانا ساۋ تۇرعان دوڭعالاققا نە بولا قالدى؟» دەگەن ويمەن ۇل جۇگىرىپ ماشينانىڭ ارتىنا بارعان. سۋ جاڭا دوڭعالاق بۇيىرىنەن ءتىلىنىپتى. ءدال وسىنى كۇتىپ تۇرعانداي ەكىنشى ءبىر جاس جىگىت پايدا بولا كەتكەن. – اعا, قوسىمشا دوڭعالاعىڭىز بار ما ەدى؟ كەلىڭىز, كومەكتەسىپ جىبەرەيىن. – ول جۇك قورابىنان قوسالقى دوڭعالاقتى شىعارىستى دا, – ءوز ماشينامنىڭ كوتەرگىشىن اكەلە قويايىن. قازىر كەلەم, اعا, – دەپ جۇگىرە جونەلگەن. «اپىر-اۋ, مىنا جىگىتتەردىڭ جۇزدەرى تانىس قوي. ە, جاڭا جەمىس الىپ جاتقاندا مۇنىڭ اميانىنداعى اقشاعا قاراپ تۇرعاندار بولماسىن». ول جۇگىرىپ الدىڭعى ەسىكتى اشىپ قاراعاندا سومكەسىنىڭ جىم-جىلاس بولعانىن كوردى...   * * * كوشەدە جالعىز ءوزى اياڭداپ كەلە جاتقان. ءاپ-ادەمى كيىنگەن جىگىت اعاسى ك ۇلىمسىرەپ كەلىپ سالەم بەرگەن. ۇل تانىماسا دا ءوز «ۇمىتشاقتىعىنا» رەنجىپ, ءوزى دە ۇسىنعان قولدى الىپ حال سۇراسقان. – اعاسى, مەن كورىنگەنگە كوز سۇزگەن سۇرانشاق نەمەسە قايىر سۇرايتىن تىلەمسەك تە ەمەسپىن. سارىاعاشقا بارىپ دەمالىپ كەلە جاتىر ەدىم. بارلىق قۇجاتتارىم مەن قارجى اتاۋلىمدى وسى قالانىڭ قۋلارىنا جىمقىرتتىم. ءوڭىڭ جىلى ازامات ەكەنسىڭ. ەلىمە, ۇشارالعا جەتەتىن ءۇش مىڭ تەڭگە بەر. تەلەفونىڭدى جازىپ بەر. ءبىر كەلگەندە راحمەتىممەن قوسا قايتارامىن, – دەدى بەيتانىس. «ءوڭى جىلى ازامات ەكەنىنە» ءوزىنىڭ دە كوزى جەتە تۇسكەندەي بولعان سوڭ با, الدە قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان كىسىگە جاقسىلىق جاسايتىنىنا كوڭىلى كونشىدى مە, ول سۇراعانىن سۋىرىپ بەرىپ, ءوز-وزىنەن مارقايىپ كەتە بەرگەن. ول وقيعانى ۇمىتتىرىپ, ارادا بىرەر جىل وتكەن. – اعاسى, مەن كورىنگەنگە كوز سۇزگەن سۇرانشاق نەمەسە قايىر سۇرايتىن تىلەمسەك تە ەمەسپىن. ءوزى دە بۇل كۇندە ساركىدىر تارتىپ قالعان ۇل ەسكى تانىسىن تاني كەتكەن. – سارىاعاشتا دەمالىپ, ۇشارالعا جەتە الماي تۇرسىز عوي... – دەپ, تانى­سىنىڭ ايتپاعىن ۇلدىڭ ءوزى جال­عاستىرعان. – وي-بۋ, اعاسى-اۋ, سىزدەن الاشا­عىمدى الىپ قويىپ پا ەدىم؟ قۇداي ءۇشىن رەنجي كورمەڭىز. نارىقتىڭ زامانىندا قارىق بولىپ ءومىر  ءسۇرۋ قيىن بولىپ كەتتى عوي. ەكەۋى ءوز جوندەرىنە كەتكەن. بىراق ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ويدىڭ قۇرساۋىندا بارا جاتتى. ءبىرى الداۋعا كونە كەتەر جۇرتتىڭ ازايعانىنا رەنجىسە, ءبىرى كىسىلىك كەلبەتىن جوعالتقان جانداردىڭ تىم-تىم كوبەيىپ كەتۋ سەبەبىنە ءجىپ تاعا المادى. «الدە زامان وزگەردى, الدە ادام وزگەردى؟! بالكىم, قوعام دەيتىن تۇسىنىكتىڭ نەگىزگى ارقاۋى جەكە-جەكە جاندار ساپاسىزداندى ما؟! بەسىكتەن باستاپ ازامات بولعانشا بويلارىن كىسىلىك, ادامگەرشىلىك نارىمەن سۋاراتىن اكەلەرى بولماعانى ما ءبارىنىڭ؟ ايتا بەرسە, تىرشىلىگىندە كوپ الدانىپ, كوپ اربالىپتى. تيەسىلى ىرىسىن تارتىپ ىشكەن نەمەسە جىمقىرىپ جەگەن تەكسىزدەردى دە ءبىراز كورىپتى. قايسىبىرىن ايتسىن؟! وسىلاردىڭ بارلىعى ءۇشىن ءار وتباسىنىڭ باس يەسى اكەلەردى كىنالاۋ كەرەك پە؟ بالكىم, كىسىلىك جولدى تارك ەتكەندەردىڭ وزدەرىنىڭ اكەلەرى دە اكەلىك پارىزدى ەرتەرەك ۇمىتقان بولار... ۇل وسىندايدا اكە بەينەسىنىڭ ماڭگىلىكپەن ۇشتاسىپ كەتكەنىنە جارتى عاسىرداي بۇرىن ۋاقىت كەرۋەنى ءوتىپ كەتسە دە سول ءبىر اسىل بەينەنى جۇرەگىندە تىرىلتۋگە تىرىسار. تىرىسار دا ءوزىن اكە ورنىنا, اتا ورنىنا ءبىر ءسات قويىپ: «وسى مەن ۇرپاعىما قانداي ىسىممەن ونەگە كورسەتە الىپ ءجۇرمىن؟» دەگەن ۇلكەن ساۋالعا ماڭداي تىرەر ەدى. اكەگە دەگەن ساعىنىش پا, الدە ءبىر ساتكە بولسا دا بالالىق شاعىن ەسكە الۋ ما, الدە ۇرپاق تاربيەسىندەگى اقاۋلاردىڭ شەشىمىن ىزدەۋدەن تۋىندادى ما ەكەن – بۇل جازبانىڭ ماقساتى. وعان ۇلدىڭ ءوزى دە ءجىپ تاعا الماعان. اكەنىڭ سەگىزباي, شەشەنىڭ ءباتي, اعانىڭ قىدىربەك دەيتىن ەسىمدەرى دە ايتىلماپتى. ال ۇل دەپ بەينەلەنگەن ءوزىم ەدىم, مەن – كادىربەك سەگىزباي ۇلى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.