كەلىسىم قۇجاتىنىڭ ءماتىنىن بەدەلدى اقپارات قۇرالدارى جارىسا جاريالادى. ال سول كەلىسىمنىڭ ەڭ وتكىر تارماقتارىنىڭ ءبىرى – ارمەنيا اۋماعىنداعى زانگەزۋر ءدالىزى ارقىلى وتەتىن ترانزيت باعىتىن اقش-تىڭ 99 جىلعا جالعا الىپ, باسقارۋ/دامىتۋ قۇقىعىنا يە بولۋى.
بۇل كەلىسىم ءالى كۇنگە جەكەلەگەن كابينەتتەردەن باستاپ, مەملەكەتتەردىڭ ۇلكەن ساياسي ورىندارىندا دا تالقىلانىپ جاتقانى انىق. وسى رەتتە ەل العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ رەاكتسيا ءبىلدىرىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوس ەلدىڭ باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسىپ, ەلىمىزدىڭ بەيبىت ۇستانىمىن جەتكىزىپ, ايتۋلى قۋانىشپەن قۇتتىقتادى.
دەسە دە يران تاراپى مۇنى قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەر دەپ اتاپ, ءوز قارسىلىعىن ءبىلدىردى. ول تۋرالى «Al Jazeera», «Iran International» اقپارات اگەنتتىكتەرى جاريالادى.
اقش-تىڭ (ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ) مۇنداعى ماقساتى نە دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ۆاشينگتون ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلىپ, ەكى ەلگە سوعىس قاۋپىن تۋعىزعان قاراباق قاقتىعىسىنان كەيىن بۇل ماڭنان رەسەيدىڭ ىقپالىن ازايتىپ, كەڭىستىككە ءوز ەرەجەسىمەن كىرۋدى كوزدەگەن سىڭايلى. سونداي-اق تۇركيا – ازەربايجان – ورتالىق ازيا باعىتىنداعى شىعىس-باتىس لوگيستيكاسىن جەدەلدەتۋ, ەنەرگەتيكا مەن ترانزيتكە جاڭا ەسىك اشۋدى دا باسىم باعىت ەتىپ الىپ وتىر, بۇل الدىمەن ەۋروپا نارىعى ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىك بولماق.
جالپى, وڭىردە ورناعان بۇل تۇراقتىلىق ءبىزدىڭ ەلگە پايداسىن تيگىزبەسە, زيانى جوق. سەبەبى تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايتىن مەملەكەت بولعاندىقتان ەلىمىز ءۇشىن قۇرلىقتىق ترانزيت باعىتتارىنىڭ ماڭىزى التىننان دا قىمبات. بۇل جاڭالىق الدىمەن تاۋار اينالىمىنا وڭ اسەر بەرگەلى وتىر.
«قازاقستان تەمىر جولى» مەن ازەربايجاننىڭ ءتيىستى مينيسترلىگى اراسىنداعى جۋىرداعى كەلىسسوزدەرى – تسيفرلاندىرۋ, قۋات ارتتىرۋ, «جول كارتاسىنداعى» تار جولداردى اشۋ – ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى قادام. قىسقاسى, زانگەزۋر ارقىلى تەمىرجولدىڭ قايتا قوسىلۋى ورتا ءدالىزدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ەسەلەپ ۇلعايتىپ, جەرورتا تەڭىزىنە دەيىن سوزىلادى.
جالپى, زانگەزۋر ءدالىزىن 99 جىلعا اقش-قا بەرۋ شەشىمى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاتىناستارعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ بۇل كەلىسىم رەسەي مەن يراننىڭ وڭىردەگى ىقپالىن السىرەتە مە, اقش-تىڭ ورتا ءدالىز جوباسىنا ارالاسۋى قىتايدىڭ دا, تۇركيانىڭ دا مۇددەلەرىنە قايشى كەلمەي مە, دەگەن ساۋالدار الداعى ۋاقىتتا دا تالقىلانا بەرەتىن سىڭايلى. ساراپشىلار بۇل سۇراقتارعا ءالى دە جاۋاپ ىزدەپ, ءتۇرلى بولجام ايتىپ جاتىر.
وتاندىق ساياساتتانۋشى جانەركە قايراتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەلىسىمدە قازاقستاننىڭ ۇلەسى از ەمەس دەۋگە بولادى.
– سەبەبى ءبىزدىڭ ەل ارقاشان سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەكتورلى, بىتىمگەرلىك ءارى بەيتاراپ پوزيتسيالاردىڭ اياسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋىن ۇنەمى العا تارتىپ كەلگەن. وسى ورايدا ءوزىنىڭ الاڭىن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ۇسىنعان, ءالى دە ۇسىنىپ وتىر.
بۇل جەردەگى نەگىزگى كەلىسپەۋشىلىكتەر تەرريتوريالىق تۇيتكىلدەردەن تۋعان. بىراق ولار ءوز شەشىمىن تاپتى. ازەربايجان تاراپى قاراباقتى ءوز ەنشىسىنە الدى. ەندىگى رەتتە وسى كەلىسىمدەرگە سايكەس ارمەنيانىڭ ءوز كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىس ەنگىزۋى كۇن تارتىبىندە تۇر.
ەكى ەل اراسىنداعى قاقتىعىستاردا ازەربايجان ۇلكەن ۇستەمدىككە قول جەتكىزگەن. وزدەرىنە قانشالىقتى اۋىر تيسە دە ارمەنيا حالقى مۇنى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا كونستيتۋتسياعا قانداي دا ءبىر وزگەرىس ەنگىزۋ وڭاي شەشىلەتىن شارۋا بولمايىن دەپ تۇر. دەگەنمەن قاراباقتىڭ ازەربايجان ەلىنە وتەتىنىن ارمەنيالىقتار ىشتەي مويىنداپ, قابىلدايتىن سياقتى. دەسە دە بۇل ماسەلە, ياعني كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس ەنگىزۋ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا تۇسەتىن بولسا, حالىق ىشىندەگى ءبىراز دۇمپۋگە اكەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى ارمەنيا ءۇشىن بۇل وتە نازىك تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى, – دەيدى ساياسي ساراپشى ج.قايراتقىزى.
وسى رەتتە قوس ەل اراسىنداعى ۇلكەن داۋعا نۇكتە قويعان بەيبىت دەكلاراتسياعا اقش-تىڭ ارالاسۋى وڭتۇستىك كاۆكازداعى گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتى قانشالىقتى وزگەرتۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق تا ءبىرازدىڭ كوكەيىن مازالاعانى انىق.
– اقش-تىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسى, العا قويعان ماقساتتارى راسىمەن جۇزەگە اساتىن بولسا, بۇل امەريكانىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز, جالپى, ەۋرازيا-اۋماعىنداعى ىقپالىن الدەقايدا ارتتىراتىنى ءسوزسىز.
بۇل ءدالىزدى كەيبىر ساراپشىلار سۋەتس كانالىمەن تەڭەستىرىپ جاتادى. ەگەر بۇل توڭىرەكتەگى جوبالار شىنىمەن جۇزەگە اساتىن بولسا, تاۋار اينالىمىنىڭ لوگيستيكاسىن قىسقارتىپ, 40 پايىزعا دەيىن تيىمدىلىك بەرۋگە ءتيىس. بىراق بۇل جەردە گەوساياسي تۇرعىدان الىپ قاراساق, ءىرى ويىنشىلاردىڭ, دەرجاۆالاردىڭ مۇددەسى تۇر. اتالعان جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى قازاقستان ءۇشىن دە ورتا ءدالىزدى دامىتۋعا, لوگيستيكالىق تۇرعىدان الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ساياساتتانۋشى.
دەگەنمەن جانەركە قايراتقىزى زانگەزۋر توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاعاندا قىتاي, رەسەي, يران سىندى الپاۋىتتاردىڭ دا مۇددەسى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. يران قازىردىڭ وزىنەن دابىل قاعىپ جاتىر.
– سەبەبى يران ارمەنيا اۋماعى ارقىلى ورتالىق ازيامەن ءوزىنىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك ءدالىزىن دامىتپاقشى. سول سەبەپتى بۇل جەردە ۇلكەن مۇددەلەردىڭ باسەكەسى بار. ال ءبىزدىڭ ەل كوپۆەكتورلى, بەيتاراپ ۇستانىمىن باسشىلىققا الىپ وتىر. بۇل جەردە قاي دەرجاۆانىڭ ۇسىنعان كەلىسىم جوباسى مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتيىمدى بولسا, مەنىڭشە سول ىسكە اسادى. ەگەر اقش موينىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداسا, ازەربايجان مەن ارمەنيانى تاتۋلاستىرۋ كەزىندە دونالد ترامپتىڭ ايتقان سوزدەرى, ۇسىنعان جوبالارى راسىندا ىسكە اساتىن بولسا, ەكونوميكالىق, لوگيستيكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان دا, ءوزىمىزدىڭ مۇناي, تاۋار تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا دا ۇلكەن مۇمكىندىك اشىلعالى تۇر.
بۇل تەك قانا قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىتاي ءۇشىن دە جانە وزگە دە تۇركى ەلدەرى, اسىرەسە تۇركيا مەن ازەربايجان ءۇشىن ءتيىمدى جوبا بولعالى تۇر, – دەيدى ساياساتتانۋشى ج.قايراتقىزى.
قالاي دەسەك تە زانگەزۋر توڭىرەگىندەگى داۋدى شەشۋگە نيەتتەنىپ, گەوساياسي بەتبۇرىس جاساعان اقۇيدەگى كەلىسىم ءبىراز ەلدەردىڭ قارسىلىعىن تۋعىزعانىمەن, جالپى جاھاننىڭ كوڭىلىن دەمدەدى.
