سۋ – ءومىر وزەگى

قازىرگى زاماندا كوممۋنالدىق, وندىرىستىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا سۋدى پايدالانۋ مەن تۇتىنۋدىڭ قاجەتتىلىگى وراسان ارتىپ وتىرعانى بەلگىلى. جەر بەتىندەگى حالىق تۇتىناتىن بارلىق سۋدىڭ 22 پايىزى تەك تۇرمىستىق قاجەتتىكتەرگە جۇمسالادى ەكەن. ورتا ەسەپپەن العاندا دۇنيەدەگى ءار ادام كۇنىنە 150 ليتر سۋدى پايدالانادى. سۋ رەسۋرسى – حالىقتىڭ تاۋسىلمايتىن ومىرلىك قازىناسى. ەگەر ونى ەسەپپەن, ۇقىپتى ءارى ۇنەمدى پايدالانىپ وتىرساق, جاۋىن-شاشىن, قار, ت. ب. جەرۇستى, جەراستى سۋلارىمەن قايتا تولىعىپ, تولىسىپ وتىرادى. الايدا, بۇل تەپە-تەڭدىك بۇزىلعان جاعدايدا, بۇگىنگى كەيبىر ەلدەردەگى, مەملەكەتتەردەگى سياقتى سۋ تاپشىلىعى تۋىندايدى. سوڭعى 30 جىلدا دۇنيەدە سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ تىم ارتىپ كەتتى. بۇل حالىق تۇرمىسىنىڭ وسۋىمەن, تۇرمىستىق تەحنيكالاردىڭ (ىدىس, كىر, اۆتوكولىك جۋ ماشينالارى, باق پەن باقشا سۋارۋ ماشينالارى, دارەتحاناعا جۇمسالاتىن سۋ, ت.ب.) كوبەيۋىمەن دە بايلانىستى. مىسالى, 1900 جىلمەن سالىستىرعاندا امەريكادا (اقش) سۋدى پايدالانۋ 1000 پايىزعا ءوسىپتى. دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا امەريكالىقتار سۋدى 10 ەسە كوپ پايدالانادى ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا سۋدى ىسىراپسىز, ۇنەمدى, ءتيىمدى پايدالانۋ جەر-جەردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى, اسىرەسە, بۇل سۋعا تاپشى ەلدەردىڭ قولعا الىپ وتىرعان جۇمىسى. وسىعان بايلانىستى ارنايى بوگەندەر جاسالىپ, ونداعى سۋلار قاجەتىنە قاراي پايدالانىلىپ وتىرادى. بوگەندەر, سۋ قويمالارى وزەن سۋىن رەتتەپ, ارتىعىن سۋ قورىنا جيناقتايدى. ونداي سۋ قورلارىنىڭ جانىنان ادەتتە سۋ ەلەكتر ستانسالارى سالىنىپ, ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى. ال سۋ قويمالارىنىڭ, بوگەندەردىڭ جاعالاۋلارى تابيعاتىنىڭ ىڭعايىنا قاراي ساياجايلارعا, حالىقتىڭ ءسۇيىپ دەمالاتىن ورىندارىنا اينالىپ جاتادى. جەتىسۋ جەرىندەگى قاپشاعاي بوگەنى وسىنىڭ جارقىن مىسالى بولا الادى. دامىعان ەلدەردە جەراستى سۋلارىنىڭ قورى دا زەرتتەلىپ, ونىڭ ورنالاسۋ كارتالارى جاسالعان. جەراستى سۋلارىن جوسپارسىز, كەلەڭسىز پايدالانۋ توپىراقتى قۇرعاتىپ, قۇنارىن جويادى. سوندىقتان كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىندە, امەريكادا وزەندەردىڭ ارتىق سۋلارىن ارنايى جاسالعان جەراستى سۋ قويمالارىنا جيناقتايدى. سۋلاردى ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى – بۇرىن پايدالانىلعان سۋدى تازارتىپ, وندىرىستە قايتا ىسكە قوسۋ. ارينە, بۇل جۇمىس قوسىمشا كۇردەلى شى­عىن­داردى قاجەت ەتەدى, سوندىقتان كوپشىلىك كاسىپورىندار وندىرىستە پايدالانعان سۋ قال­دىقتارىن وزەن, تەڭىزدەرگە توگىپ تاستاپ جاتادى. ادامدار ءالى سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋعا ءجوندى ءمان بەرمەي كەلەدى. مىسالى, باۋ-باقشالارعا سۋ شاشاتىن كوپشىلىك سۋ بۇركۋ قۇرالدارى ساعاتىنا 1000 ليتر سۋ جۇمسايدى ەكەن. بۇل ءتورت ادامنان تۇراتىن وتباسىنىڭ ءبىر تاۋلىك بويى پايدالاناتىن سۋىمەن پارا-پار. سوندىقتان كوپ ەلدەردە باۋ-باقشالاردى سۋارۋ جۇمىسىن بيلىك ورىندارى قاداعالاپ وتىرادى. سۋدى ۇنەمدى جۇمساۋدىڭ, تۇتىنۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – تۇرمىستا قولداناتىن سۋدىڭ باعاسىن كوتەرۋ. قازىر كوپشىلىك ەلدەردە ءبىزدىڭ ەلدەگى سياقتى ۇيلەرگە تۇتىنعان سۋدىڭ كولەمىن ولشەيتىن ەسەپتەۋىش اسپاپتار ورناتىلعان. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ۇيلەردە پايدالانىلاتىن سۋ مولشەرى وسىدان كەيىن 22 پايىزعا ازايعان. كول, سۋ قويمالارىنىڭ بەتىندەگى سۋدىڭ ۇلكەن بولىگى جىل سايىن, اسىرەسە, قۇرعاق, ىستىق ايماقتاردا بۋعا اينالىپ وتىراتىنى بەلگىلى. عالىمدار قازىر سۋ بەتىنىڭ بۋلانۋىن ازايتاتىن ارنايى زاتتاردىڭ تەحنولوگياسىن جاساپ, ونى سۋ بەتىنە توزاڭداتقىش ارقىلى شاشپاق. بۇل سۋدىڭ بۋلانۋىن اناعۇرلىم ازايتاتىن كورىنەدى. جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ جىلدان-جىلعا كوبەيىپ, ولاردىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ ارتۋى كوپتەگەن ەلدەردە سۋ تاپشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن وزەن سۋلارى جەتىسپەي جاتادى. وسىعان بايلانىستى عالىمدار اعىندى سۋلاردى شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ جولدارىن زەرتتەپ, ونى جۇزەگە اسىرا باستادى. قازاقستاندا بۇل جۇمىس 1969 جىلدان جۇرگىزىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 1985 جىلى اعىندى سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, مال ازىعى مەن تەحنيكالىق داقىلداردى, شابىندىقتار مەن اعاش, ورمان-توعايلاردى سۋلاندىرۋ جۇمىسىن دامىتۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاما قابىلدادى. قازىرگى كەزدە قازاقستان قالالارىندا جىل سايىن 8,5 ملرد. م³ اعىندى سۋ تۇزىلەدى ەكەن. تەك الماتى قالاسى عانا سەكۋند سايىن 6,5-7 م³ سۋ پايدالاناتىن كورىنەدى. قالا حالقىنىڭ جىل ساناپ وسۋىنە جانە جەكە سەكتورلاردىڭ, ۇيلەردىڭ قالالىق ورتاق كارىز جۇيەسىنە قوسىلۋىنا بايلانىستى اعىندى سۋلاردىڭ كولەمى جاقىن جىلداردىڭ وزىندە 20-30 پايىزعا ءوسۋى مۇمكىن دەپ توپشىلايدى عالىمدار. سوندىقتان اعىندى سۋلاردى قايتا وڭدەپ (ۋتيليزاتسيالاپ) ونى ءتيىمدى پايدالانۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن, بىرىنشىدەن, پايدالانۋدان شىققان اعىندى سۋلاردى قايتا وڭدەپ, تازارتىپ, جاقىن سۋ قويمالارىنا جيناقتاۋ قاجەت. (بۇل تىم قىمباتقا تۇسەدى). ەكىنشىدەن, ونداي سۋلاردى اۋىتتەردە جيناقتاپ, ەگىستىكتە پايدالانۋ. (بۇل ءادىستىڭ ەكولوگيالىق قاۋپى بار). ۇشىنشىدەن, اعىندى سۋدى وزەن سۋىنا اپارىپ قوسۋ كەرەك. (وزەن سۋىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى). تورتىنشىدەن, جاز ايلارىندا ارنايى داقىلدار تۇرلەرىن سۋارۋعا پايدالانىپ, قىستا اعىندى سۋلاردى اۋىتتەرگە جيناقتاعان دۇرىس. كوپ ەلدەردە وسى سوڭعى ءادىس كوبىرەك پايدالانىلادى. قازاقستانداعى اعىندى سۋلارمەن سۋارىلاتىن جەر كولەمىن 2005 جىلى 142 400 گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان ەدى, ول جۇزەگە اسپاي قالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اعىندى سۋلاردى ەڭ كوپ, ءتيىمدى پايدالانعان جىلداردىڭ وزىندە كولەمى 48-50 مىڭ گەكتاردان اسپاعان ەكەن. ال قازىر بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى ەكى ەسەگە قىسقارعان. عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى جەر سۋارۋعا اعىن سۋلاردى پايدالانعان جاعدايدا مال ازىعى مەن تەحنيكالىق داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى وزەن سۋىمەن سۋارىلعانداعىدان 30-50 پايىزعا دەيىن ارتاتىنىن انىقتاپ وتىر, ءارى توپىراققا سۋمەن بىرگە ورگانيكالىق, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, ميكروورگانيزمدەر مەن ميكروەلەمەنتتەر دە بارىپ, ونىڭ قۇرامىن جاقسارتادى. الايدا, اعىندى سۋلاردى پايدالانعاندا ارقاشان ولاردىڭ حيميالىق قۇرامىن, توپىراقتى باقىلاپ وتىرۋ قاجەت, ويتكەنى, پايدالانىلعان اعىندى سۋلاردىڭ قۇرامىندا كۇردەلى حيميالىق جانە كوسمەتيكالىق ونىمدەر مەن زاتتار (پرەپارات) بولادى, ولار اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى مەن جەرگە زياندى اسەر ەتەدى. سوندىقتان ونداي ونىمدەردى تەك مال ازىعىنا قوسىمشا رەتىندە عانا پايدالانۋعا بولادى. ەگەر ەلىمىزدىڭ قالالارىنداعى اعىندى سۋلاردىڭ كۇرامىندا 11 مىڭ توننا ازوت, 6 مىڭ توننا فوسفور جانە 9 مىڭ توننا كالي بولسا, بۇگىنگى كۇنى 400 مىڭ گەكتار جەردى سۋلاندىرىپ, ءارى تىڭايتىپ, تۇراقتى جوعارى ءونىم الۋعا بولار ەدى دەپ ەسەپتەيدى عالىمدار. قازىرگى نارىقتىق قاتىناستار كەزەڭىندە قۇرامى ءتۇرلى مينەرالدى زاتتارعا باي مۇنداي اعىندى سۋلاردى حالىق شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. دۇيسەن ءجۇنىسوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.