ۋاقىت وتكەن سايىن ۇستازدىڭ جارقىن بەينەسى سانامىزدا قايتا جاڭعىرىپ, ونىڭ ءفاني عۇمىرى بىزدەن الىستاعان سايىن رۋحاني ۇلگىسى, مەيىرىمگە تولى جارقىن بەينەسى, ادامشىلىق ىستەرى جاڭعىرا تۇسۋدە. عالىمنىڭ نۇسقاعان جولى, كورسەتكەن ادامشىلىق ۇلگى-ونەگەسى ءدارىس العان شاكىرتتەرىنىڭ ءومىر جولىندا شامشىراقتاي جارقىراپ جارىق تۇسىرە بەرەرى ءسوزسىز.
فيلوسوفيا عىلىمىنداعى توكەڭنىڭ ورىنى ويسىراپ تۇر. ونىڭ عىلىمعا دەگەن ادالدىعى, تازالىعى, اۋەلى ءوزى ءبىلىپ الماي سويلەمەيتىندىگى, عىلىم الەمىنە بەت بۇرعان جاستارعا دەگەن ۇستازدىق ۇلگى-ونەگەسى, ءبارى دە عالىمنىڭ عيبراتتى عۇمىرىنىڭ ءبىر بەلگىسىندەي جادىمىزدا. ەلىمىزدە الەمدىك فيلوسوفيالىق ويدى جەتىك مەڭگەرگەن ەكى عالىم بولسا, سونىڭ ءبىرى تولەۋعازى ءابجانوۆ ەدى. ول بىزگە دانالىق ويدىڭ جۇيرىگى ءارى شىراقشىسى سىندى بولاتىن.
تولەۋعازى ىسقاق ۇلى – ەلەۋلى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكاعا تانىمال, قازىرگى جوعارعى وقۋ ورىندارىندا ءجيى قولدانىستا جۇرگەن «ادامعا قاراي بەت بۇرساق», «فيلوسوفيا تاريحىنداعى تانىم تەورياسى مەن مەتود پروبلەماسى», «ويلاۋ تاريحىنىڭ بەلەستەرى», «قىسقاشا فيلوسوفيا تاريحى» اتتى زەرتتەۋلەرىنىڭ ورنى بولەك. بۇلار – قازىرگى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋشى بولاشاق ماماندار كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن تانىمال ەڭبەكتەر. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى توكەڭ شاكىرتتەرىمەن بىرگە «قازاق رۋحىنىڭ فيلوسوفياسىن» زەرتتەۋدى قولعا الىپ, قازاق ويشىلدارىنىڭ دانالىق دۇنيەتانىمىن زەرتتەۋدى سارا جولعا سالىپ كەتتى.
توكەڭنىڭ ۇستاز رەتىندەگى ەرەكشەلىگى, ول فيلوسوفيا مەن ادەبيەتتى عىلىم دەپ قاراۋ اداسۋشىلىق دەگەندى ءجيى ايتاتىن. بۇل ەكەۋى دە عىلىمنان الدەقايدا بيىك, ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن, رۋحىنىڭ تۇڭعيىعىمەن ۇشتاسىپ جاتىر دەپ وتىراتىن. ولارعا ءومىر دەپ قاراۋ كەرەك دەيتىن. توكەڭ فيلوسوفياعا عىلىمنان گورى ءومىر دەپ قارادى. ونىڭ ءومىرى ويعا, ويى ومىرگە اينالىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا. تولەۋعازى ىسقاق ۇلى – ۇستاز رەتىندە سوكراتتىڭ فيلوسوفتارعا قويعان ۇددەسىنەن شىعا بىلگەن تۇلعا.
بىردە سوكراتتان «فيلوسوف دەگەن كىم؟» دەپ سۇراعان كورىنەدى. سوندا دانىشپان بىلگىشتىككە سالىنىپ, بالسىنە جونەلمەي, ويلانىپتى. اڭ-تاڭ بولعان جۇرت ءسىزدى ەلليندەر ەلى «فيلوسوف سوكرات» دەپ ءجۇر, فيلوسوفتىڭ كىم ەكەنىن ءسىز بىلمەسەڭىز, كىم بىلەدى دەگەن سىڭاي تانىتقاندا, نەگىزگى كاسىبى مۇسىنشىلىك بولسا دا, جاراتىلىسىنان فيلوسوف بولىپ تۋعان سوكرات «مەنىڭ انام ءومىر باقي دارىگەرلىك قىزمەت اتقارىپ كەلەدى, ونىڭ مىندەتى – دۇنيەگە بالا اكەلۋگە كومەكتەسۋ. ال مەن جاي عانا ءمۇسىنشىمىن, مەنىڭ انامنان ايىرماشىلىعىم ادامدارعا ويدىڭ تۋىنا كومەكتەسىپ كەلە جاتىرمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سوكرات ويدىڭ تۋىن, جاڭا يدەيا اكەلۋدى دۇنيەگە بالا اكەلۋمەن پارا-پار قۇبىلىس ساناعان. جوعارىدا ايتقان سوكراتتىڭ عالىمدار مەن فيلوسوفتارعا قويعان ۇددەسىنەن شىعۋ دەگەنىمىز وسى.
تولەۋعازى ۇستازىمىز قاي ورتادا جۇرسە دە ءوزىنىڭ جوعارى تانىمى مەن سانا بيىگىنەن ادامداردى ويلاندىرىپ, تەرەڭ ويدىڭ جەتەگىنە تەلمىرتىپ قويۋشى ەدى.
ول ءاربىر ءدارىسىن وقۋعا تولعاتاتىن. ءسويتىپ, اۋديتوريادا جالعاننىڭ جارىعىنا جاڭا يدەيا تۋدىرىپ, ول كىسىنىڭ ءدارىسىن تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعان جۇرت كۇنى بويى ويلانىپ ءجۇرۋشى ەدى. ءبىز ۇستازىمىزدىڭ وسى ءبىر قاسيەتىن ەرەكشە قۇرمەتتەيمىز.
قازىرگى عىلىمداعى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – جاڭا يدەيا, جاڭا وي اكەلە الماۋ. دارىستەردە اقپارات قانا بەرۋ دەڭگەيىنەن اسا الماۋ. ال اقپارات ۇنەمى وزگەرۋدە, ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلىپ كەتە بەرەدى. سوندا شاكىرتتەردىڭ ساناسىندا نە قالۋى مۇمكىن؟ وسىنى ويلاپ جاتىرمىز با؟
تولەۋعازى ىسقاق ۇلىنىڭ ۇستاز رەتىندەگى ءبىر ەرەكشەلىگى سول, بۇل ادامدا ىزدەنىس جولىندا توقتاۋ دەگەن بولمايتىن. كەشكىلىك اڭگىمە قۇرىپ, جازدىڭ قوڭىر سالقىن كەشتەرىندە تالاي سەرۋەندەپ جۇرەتىنبىز. اعامىز ەرتەسى ءدارىسى بار كەزدەردە ۇيگە اسىعاتىن. ەرتەڭگى دارىسكە دايىندالۋىم كەرەك دەپ. «قىرىق جىلدان استام فيلوسوفيا تاريحىنان ءدارىس وقىپ كەلەسىز, ەرتەڭ سول جەتكىلىكتى تاجىريبەمەن وقىپ شىعۋعا بولماي ما دەگەندە, جوق, قاراستىراتىن سۇراقتارىم بار» دەپ ءدارىس وقيتىن ويشىلىنىڭ ەڭبەگىن مىندەتتى تۇردە قايتا اقتارىپ وتىراتىن. توكەڭنىڭ بۇل جانكەشتىلىگىنە تالاي رەت كۋا بولىپ, اڭ-تاڭ بولۋشى ەدىك. ول كىسى ءبىر وقىعان ءدارىسىن قايتا وقىمايتىن, ونىڭ ءار ءدارىسى جاڭا وي, تىڭ يدەياعا تولى بولىپ, تىڭداۋشىنى ەرەكشە وي الەمىنە الا جونەلەتىن. توكەڭنىڭ ۇستاز رەتىندەگى ءبىر ەرەكشەلىگى, فيلوسوفيا تاريحىنان ءدارىس وقىعاندا ەشقاشان قولىنا قاعاز ۇستامايتىن. سويتە تۇرا ونىڭ دارىستەرى ەشقاشان قايتالانبايتىن. ول ءدارىس وقۋدىڭ ەرەكشە مادەنيەتىن قالىپتاستىردى. ول دارىسكە شىعارماشىلىق رەتىندە قارادى. قايتالانا بەرەتىن قاعازعا تۇسكەن ءولى ويلار ەمەس, ءدارىس وقىپ تۇرىپ تۋاتىن ءتىرى ويلاردى العا تارتاتىن. ماعان بارلىق وي ءدارىس وقىپ تۇرعاندا كەلەدى دەيتىن. توكەڭدە قايتالانبايتىن جادى مادەنيەتى بولۋشى ەدى. قانشاما ويدى سول جادىنان الاتىن.
توكەڭ ويشىل رەتىندە ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ۇلكەن كەلەلى ماسەلەلەردى كوتەردى. سولاردىڭ ءبىرى «مەكتەپ ويلاۋعا ۇيرەتە مە؟» دەگەن يدەياسى بولدى. ونىڭ ويىنشا ورتا مەكتەپتە ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتاتىن پاندەر جوقتىڭ قاسى. ەگەر ادامدى مەكتەپ جاسىنان ويلاۋعا باۋلىماسا, ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشپاسا, ول بالادان جاقسى عالىم, دارىندى ادەبيەتشى نەمەسە دۇرىس ازامات شىقپايدى دەيتىن. توكەڭنىڭ مەكتەپ باعدارلامالارىنا ويلاۋعا باۋليتىن پاندەر كىرگىزۋ تۋرالى كوتەرگەن يدەياسى بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى زور. ول وسى يدەيانىڭ باسىن باستاپ كەتتى. شىنىندا دا بۇل ويلاناتىن شارۋا.
تولەۋعازى ىسقاق ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ادامدى ويلاندىرۋدا ءار ءتۇرلى ءتاسىلدى قولدانۋى بولاتىن. ول ءدارىس وقىپ تۇرىپ كەيدە اۋديتوريانىڭ شارشاي باستاعانىن اڭعارسا, ومىردەن الىنعان ءارتۇرلى وقيعالاردى, ويشىلداردىڭ ومىرىنەن مىسال كەلتىرىپ, ويلى قالجىڭدارعا كوشەتىن. ءسويتىپ, اۋديتوريانىڭ قىزىعۋشىلىعىن قايتا تۋعىزىپ, ادەمى قالجىڭدارىمەن ءبىر سەرگىتىپ الاتىن. ول قالجىڭداردىڭ ار جاعىندا دا ۇلكەن ويلار جاتۋشى ەدى. وسىنداي ساتتەردە سوكراتتى ءجيى مىسالعا الاتىن. كونە گرەكتەردە سوكرات دەگەن ويشىل بولعان دەپ باستاۋشى ەدى, ءازىل-قالجىڭى ارالاس اڭگىمەسىن اعامىز. «سول سوكرات ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتىنە ۇنەمى ساعان ۇيلەنۋ كەرەك دەپ ءجيى ايتاتىن كورنەدى. ءبىر كۇنى الگى شاكىرتىمەن اڭگىمە قۇرىپ تۇرعاندا سوكراتتىڭ قىرشاڭقى مىنەزدى ايەلى ونىڭ باسىنا جۋىندىنى اكەلىپ قۇيىپ جىبەرسە كەرەك. سوندا سوكراتقا شاكىرتى «وسىدان كەيىن ۇيلەنۋگە بولا ما؟» دەپ سۇراق قويعان. سوندا سوكرات «مىندەتتى تۇردە ۇيلەنۋ كەرەك, ايەلىڭ جاقسى بولسا ەشتەڭە جوعالتپايسىڭ, باقىتتى عۇمىر كەشەسىڭ, ال ايەلىڭ جامان بولسا وندا دا ەشتەڭە جوعالتپايسىڭ, فيلوسوف بولاسىڭ» دەگەن ەكەن, بىراق سەندەر ەندى مىنا ءابجانوۆتىڭ فيلوسوف بولىپ جۇرگەنى تۇسىنىكتى بولدى دەپ ويلاپ قالماڭدار, ۇيدەگى جەڭگەلەرىڭ قۇدايعا شۇكىر جاقسى ادام» – دەپ اۋديتوريانى دۋ كۇلدىرۋشى ەدى. ءسويتىپ, ءبىر سەرگىتىپ الىپ, ءدارىسىن ءارى قاراي جالعاستىراتىن. جەڭگەلەرىڭ دەگەننەن شىعادى, تولەۋعازى اعا مەن ونىڭ جۇبايىنىڭ اراسىنداعى جاراسىمدىلىقتىڭ ءوزى ءبىر ۇلگى بولارلىق عۇمىر دەۋگە بولادى. دامەجان تاتەنىڭ تولەۋعازى اعا ءۇشىن جاساعان جانكەشتى ەڭبەگىنە, ۇلگى بولارلىق حارەكەتتەرىنە, بۇل ادامداردىڭ جانۇياسىندا قاي جاعىنان دا ۇلگى الارلىق ونەگە مول ەكەندىگىنىڭ تالاي كۋاسى بولدىق. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
توكەڭنىڭ قايراتكەرلىگىنە دە تالاي رەت كۋا بولدىق. ول ۇنەمى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەستەرىندە قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن قويىپ, ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىنداعى باستامالار كوتەرەتىن. اعامىزدىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن ۇلىقتاۋدا جۇرگىزگەن كۇرەسكەرلىگى دەۋ كەرەك. بۇل جولدا ءوز باسىما زيانى تيەر دەپ جان اياپ قالعان كەزى جوق. ءوزىم ولسەم دە ءسوزىم ولمەسىن دەگەن ۇستانىممەن ارقاشان ويىن ورتاعا سالىپ, نەبىر كەلەلى كەڭەستەردە قوعامدىق پىكىر تۋدىرىپ وتىراتىن. «كىم ورىس راديوسىن تىڭدامايدى, سول اقىماق»- دەگەن جارنامانى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىن, بۇل دەگەنىڭ ناعىز كورسوقىرلىق, قازاققا جاسالىنىپ جاتقان قيانات» دەپ شىر-پىر بولاتىن.
90-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنا, ۇلتتىق ويلاۋعا دەگەن كوزقاراس وزگەشە ەدى. كەڭەس زامانىنداعى ساناعا ءسىڭىپ قالعان ۇلتقا دەگەن كوزقاراستىڭ سالقىن لەبى ەۋروپاتسەنتريستىك كوزقاراستاعى عالىمداردىڭ تاراپىنان ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن. سول كەزدەردە «قازاقتا فيلوسوفيا بار ما, جوق پا؟» دەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ۇلتقا دەگەن سىڭارجاق كوزقاراس بايقالعان تۇستا توكەڭنىڭ ۇلت مۇددەسىن قورعاپ, تالاي رەت الەمدىك فيلوسوفيا تاجىريبەسىنەن مايەكتى ماسەلەلەر كوتەرىپ, ءورشىپ كەلە جاتقان ءورتتى سۋ سەپكەندەي باسقانىن سان كوردىك. ونىڭ قوعامدىق پىكىر تۋدىرعان وسىنداي ويلارى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويعان جوق.
ەگەر ءتىرى جۇرسە, ءوزى باستاعان ۇلكەن جولدا شاكىرتتەرى مەن قالامگەر باۋىرلارىن ءالى دە تالاي وي مارجانىنان سۋسىنداتىپ, دانالىق زەينەتىن كورەر ەدى.
ۇستازدىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا ون ءۇش جىل وتسە دە, ۇلگى-ونەگەسى مەن تاعىلىمدى يدەيالارى ءالى ەسكىرگەن جوق. بالكىم, ەشقاشان ەسكىرمەيدى دە.
تولەۋعازى ىسقاق ۇلىنىڭ عيبراتتى عۇمىرى, تازالىقپەن وتكەرگەن عىلىم جولى, قايراتكەرلىگى, ۇستازدىق مادەنيەتى, ويشىلدىق تۇلعاسى ەشقاشان ەستەن كەتپەك ەمەس. ول باستاعان ىزگى ىستەر, ول ءدانىن سەپكەن جاقسى باستامالار جالعاسىن تابا بەرمەك.
باقىتجان قادىر ۇلى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور
