سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى كونفەرەنتسياسىندا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭ اۋەلى كونفەرەنتسيانى شاقىرۋ باستاماسىن كوتەرگەنى ءۇشىن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا بەيىل تانىتقانى ءۇشىن بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشكە العىس ايتتى.
– جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قازاقستان تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان بۇۇ-نىڭ العاشقى كونفەرەنتسياسىن وتكىزىپ, جەتەكشى ءرول اتقاردى. ياعني ەلىمىز بۇل ۇزدىكسىز ۇدەرىسكە باستاپقى جىلداردان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. وسى تاريحي وقيعا بارىسىندا الماتى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل قۇجات تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەر توبىنىڭ ماسەلەلەرىن جاھاندىق دامۋدىڭ كۇن تارتىبىنە تۇڭعىش رەت شىعاردى. ءبىز الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا اۆازادا باس قوسىپ وتىرمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, وسى توپ قۇرامىنداعى 32 دامۋشى ەلدە جارتى ميللياردتان استام ادام تۇرادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قارجىلاندىرۋعا جانە تەحنولوگياعا قول جەتكىزۋدە, سونداي-اق جاھاندىق نارىققا جول تابۋدا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى.
– ايماقتاعى شەكتەۋلى بايلانىس – تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەردىڭ باستى پروبلەماسى. بۇل ترانزيت جانە ساۋدا شىعىنى, سونداي-اق گەوساياسي فاكتورلارعا وسالدىق سەكىلدى ءبىرشاما ەكونوميكالىق قيىندىق تۋدىرادى. اتالعان كەدەرگىلەر ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى تومەندەتەدى. ءتۇرلى قاقتىعىستار, ەكونوميكالىق سانكتسيالار, جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى جانە جاھاندا سەنىمسىزدىكتىڭ بەلەڭ الۋى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى. دەگەنمەن قازاقستان تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى مەملەكەتتەردى جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا اتسالىساتىن تەڭ قۇقىلى ءارى پەرسپەكتيۆتى سەرىكتەس رەتىندە قاراۋ كەرەك دەپ سانايدى. مۇنداي ەلدەردىڭ ءۇنى انىق ەستىلۋگە ءتيىس, ال ءبىزدىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىز تەرەڭ, ۇجىمدىق ۇمتىلىسىمىز باتىل بولۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ اۆازا ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن تۇراقتى, ينكليۋزيۆتى جانە ورنىقتى كەلەشەككە جەتكىزەر جول كارتاسى رەتىندە تولىق قولدايتىنىن مالىمدەدى.
– بۇل ماڭىزدى باستاما ترانزيتتىك ەلدەردىڭ, حالىقارالىق دامۋ ۇيىمدارى مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ساياسي قولداۋىنا يە بولۋعا ءتيىس. كولىك, ەنەرگەتيكا جانە تسيفرلى ينفراقۇرىلىم سياقتى باستى سەكتورلارعا ينۆەستيتسيانى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان جاڭا قارجى تەتىكتەرى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كليماتتىڭ وزگەرۋىن تاعى ءبىر تۇيتكىل رەتىندە اتادى.
– تەڭىزگە شىعار جولى جوق كوپتەگەن دامۋشى ەل سۋ تاپشىلىعى, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى, شولەيتتەنۋ سەكىلدى ەكسترەمالدى تابيعي قۇبىلىستارعا دۋشار بولىپ وتىر. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ورتاق كۇش-جىگەرى مەن بەلسەندى حالىقارالىق قولداۋ قاجەت. دەگەنمەن مەنىڭ ويىمشا, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس شارالارى تەڭگەرىمدى ءارى ينكليۋزيۆتى سيپاتىن ساقتاپ, ەلدەردىڭ دامۋ جولىنداعى سۇرانىستارىنا ساي بولۋعا ءتيىس. كليماتتىق وزگەرىستەرمەن كۇرەسكە جۇمىلۋ ماقساتىندا سىزدەردى كەلەسى جىلى ءساۋىر ايىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن بىرگە استانادا ۇيىمداستىرىلاتىن وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميتكە شاقىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ سەرىكتەستەرمەن بىرگە ايماقتاعى ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ, تسيفرلىق ترانسفورماتسيانى ىلگەرىلەتۋ جانە ۇزاقمەرزىمدى ءارى ورنىقتى وسىمگە ىقپال ەتۋدى كوزدەيتىن ەلەۋلى شارالار قابىلداپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– ءبىز ورتا ءدالىز جانە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» باعدارى بويىنداعى كولىك جولدارى مەن ترانزيت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرەمىز. تۇپكى ماقساتىمىز – تەمىرجولدىڭ, اۆتوكولىك جولدارىنىڭ, سونداي-اق اۆياتسيا مەن لوگيستيكا ورتالىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس جەلىسىن قۇرۋ. بۇل قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ترانزيت حابى رەتىندەگى پوزيتسياسىن نىعايتادى. قازىرگى كەزدە ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىق ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ 85 پايىزعا
جۋىعى ەلىمىز ارقىلى وتەدى. ءبىز سونداي-اق تسيفرلاندىرۋعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ جاتىرمىز. استانا قالاسىندا «Alem.AI» جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى قۇرىلدى. جۋىردا سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى. عىلىمي ىنتىماقتاستىققا ءاردايىم اشىقپىز. سەرىكتەستەرىمىزدى قاتارىمىزعا قوسىلۋعا شاقىرامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وڭىرلىك كۇن ءتارتىبى جونىندە پىكىر ءبىلدىرىپ, ەلدەردىڭ مۇمكىندىگى گەوگرافيامەن شەكتەلمەيتىنىن ورتالىق ازيا تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانىن ايتتى.
– قازىر تەڭىزگە شىعار جولىمىز بولماعانىمەن, كەلەشەكتە امالىن تابامىز. ياعني قۇرلىق ارقىلى بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ورنىقتى. ساياسي ەرىك-جىگەر, ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا مەن حالىقارالىق سەرىكتەستىك بولسا, تەڭىزگە شىعاتىن جولدىڭ جوقتىعى كەدەرگى ەمەس, كەرىسىنشە, وسىمگە ىنتالاندىرادى. ورتالىق ازيا ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىق قانات جايعان ايماققا اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ءوڭىردىڭ ساۋدا, ينۆەستيتسيا, كولىك, بايلانىس جانە رەسۋرستاردى ورنىقتى باسقارۋ سالالارىندا دامۋ الەۋەتى جوعارى. ەكى كۇن بۇرىن قازاقستان مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىندا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ونىڭ شتاب-پاتەرى الماتىدا ورنالاسقان. بۇل تۇتاس ايماق ءۇشىن ماڭىزدى جەتىستىك ءارى اۆازا باعدارلاماسىنىڭ يگى ماقساتتارىنا تولىق ساي كەلەدى. قازاقستاننىڭ وسى باستاماسىن قولداعانى ءۇشىن بۇۇ باس حاتشىسىنا جانە ورتالىق ازياداعى سەرىكتەستەرىمىزگە تاعى دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستاننىڭ تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەر توبىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا بەيىل ەكەنىن راستادى.
– تەڭىز قاتىناسى جوق دامۋشى ەلدەردىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىنەن تىس قالماۋىن حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتە الامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
* * *
سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارىدا اتالعان كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن بىرگە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كورمە پاۆيلونىنا باردى.
كورەرمەندەر ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن قازاقستان ەكسپوزيتسياسىن تاماشالادى. پاۆيلوندا قوناقجايلىق پەن ىرىس-بەرەكەنى پاش ەتۋ ءۇشىن كيىز ءۇي تىگىلگەن. قوناقتارعا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىم ۇسىنىلدى. سونداي-اق كورمەدە تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ مادەني مۇراسى مەن مەيماندوس حالقىنىڭ باي رۋحاني قازىناسىمەن تانىسۋعا بولادى.
