سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
جالپى, تۇركى الەمىندە قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ورنى ايرىقشا ماڭىزعا يە. قازاقستان تۇركى جۇرتىنىڭ اتاقونىسى سانالسا, تۇركيا مەملەكەتى – ءتۇبى ءبىر تۋىس ەلدەردىڭ ىشىندەگى ساياسي سالماعى باسىم, الەمدىك الپاۋىتتار ساناساتىن ىرگەلى ەل. سول سەبەپتى دە اتاتۇرىكتىڭ بۇگىنگى ءىزباسارى ەردوعاننىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ق.توقاەۆتىڭ انادولى جەرىنە ات ءىزىن سالۋى كوپتەگەن سالماقتى ساياسي ساراپشىلاردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالدى. بۇل ساپار قازاقستان مەن تۇركيانىڭ تاريحي تامىرى ورتاق, مادەني جانە رۋحاني بايلانىستارى تەرەڭ ەلدەر ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعىن نىعايتۋ جولىندا باۋىرلاس مەملەكەتتەر مادەني-گۋمانيتارلىق سالادا ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, ءبىلىم, عىلىم, ونەر جانە تۋريزم باعىتتارىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ۋاعدالاستى.
ساپار بارىسىندا ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. سونداي-اق جىلدار بويى قالىپتاسقان قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, ونەركاسىپ, كولىك, لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالالارىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر مەن ورتاق باستامالار دا كەزدەسۋدىڭ ماڭىزدى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى.
پرەزيدەنت كەڭەسشىسى – ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جەلدىباي الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا وسى ساپاردىڭ ءساتتى دە جەمىستى بولعانىن ايتىپ, ەكى ەلگە دە پايداسىن تيگىزەتىن قۇجاتتارعا قول قويىلعانىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇركياعا رەسمي ساپارى ءساتتى ءوتتى. بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 5 ملرد دوللارعا جەتتى. تاراپتار اتالعان كورسەتكىشتى 15 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ەلىمىز انادولىعا كەمىندە 34 ءتۇرلى ءونىم جەتكىزۋگە دايىن. ونىڭ كولەمى 1 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى. تاراپتار تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ جولىندا كولىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە پرەزيدەنت ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار قازىر ەلىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق تۇرىك كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ولارمەن بىرلەسىپ, قۇنى 6 ملرد دوللار بولاتىن بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى تۇركيانىڭ قورعانىس جانە اسكەري-تەحنيكالىق باعىتتاعى زور جەتىستىكتەرىنە نازار اۋداردى. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ دا تامىرى تەرەڭدە جاتىر. اسىرەسە ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى قاتىناستاردىڭ ماڭىزى زور», دەدى ر.جەلدىباي Facebook-تەگى پاراقشاسىندا.
بۇگىندە ءبىزدىڭ 12 مىڭنان اسا ستۋدەنتىمىز تۇركيادا, ال 300 تۇرىك ستۋدەنتى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر ەكەن. جالپى, ساپار باعدارلاماسى وتە ءماندى ءارى مازمۇندى بولعانىن اتاپ وتكەن پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى انكارا ساپارىندا ەكى ەلگە دە ءوز پايداسىن تيگىزەتىن ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلعانىن جەتكىزدى.
ال پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ (قسزي) ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى ءاليا مۇسابەكوۆا تۇركيانى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىزگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ, ءبىزدى نەگىزىنەن ورتاق مادەني-تاريحي وزەك پەن ستراتەگيالىق مۇددە بايلانىستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
«ەكىجاقتى قاتىناستار دا, كوپجاقتى فورماتتار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز دا جۇيەلى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. قازاقستان دا, تۇركيا دا ءوزىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە تانىتىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. بۇل ەلدەر تۇركى بىرەگەيلىگىن جانە كوپۆەكتورلى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋگە بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بەرىك قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاسقان. 2009 جىلى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلسا, 2012 جىلى جوعارى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلدى. ال 2022 جىلى «كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى», دەيدى ءا.مۇسابەكوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قوس ەل اسكەري-ساياسي ىنتىماقتاستىق سالاسىندا دا ۇلكەن الەۋەتكە يە. سونداي-اق ساۋدا سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ دە جاقسى جولعا قويىلعانىنا توقتالدى.
«بيىل ەكى ەل اراسىندا اسكەري ىنتىماقتاستىق جوسپارى بەكىتىلىپ, وعان سايكەس اسكەري ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبە الماسۋ, مەديتسينالىق دايىندىق, بىرلەسكەن بىتىمگەرشىلىك جانە وقۋ-جاتتىعۋ ءىس-شارالارى, سونداي-اق قورعانىس ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن ءوندىرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ باعىتىنداعى بايلانىس تا نىعايىپ كەلەدى. تۇركيا – قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى, قازاق تاۋارلارىن يمپورتتايتىن العاشقى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. بىلتىرعى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى شامامەن 5 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ 3,3 ملرد دوللارى – قازاقستان ەكسپورتى. بۇل ءبىز ءۇشىن ساۋدا ءپروفيتسيتىن جانە تۇركيا تاراپىنان ونىمدەرىمىزگە دەگەن تۇراقتى سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى بولىگىن كومىر, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, قورعاسىن, مىس, مىرىش سياقتى مەتالدار, سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىمدەرى قۇرايدى. ال تۇركيادان ءبىز نەگىزىنەن جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىن, توقىما بۇيىمدارىن, كىلەمدەر, جابدىقتار مەن ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الامىز. اسىرەسە تۇرىك تسيترۋستى جەمىستەرى – اپەلسين, ماندارين, ليمون جوعارى سۇرانىسقا يە. قىسقاسى, قازاقستان تۇركيامەن دوستىق جانە سەرىكتەستىك رۋحىندا سالماقتى ءارى تەڭگەرىمدى ساياسات جۇرگىزىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارى – مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ناقتى مازمۇنمەن بايىتا تۇسەتىن ماڭىزدى قادام بولدى», دەيدى قسزي باس ساراپشىسى.
وسى رەتتە ايتا كەتەرلىگى, تۇركيا – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وتە الەۋەتتى ەكونوميكالىق ارىپتەس مەملەكەت. الداعى ۋاقىتتا تاراپتار ءوزارا ساۋدا اينالىمىن 10 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر. سول سەبەپتى دە ەلىمىز ەكسپورتتىق نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋگە كۇش جۇمساپ كەلەدى.
سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى نۇرجان ومىربەكتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنداعى رەسمي ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن, سونداي-اق تۇركى الەمىندەگى ءوزارا جاقىنداسۋ ۇدەرىستەرىنىڭ جەدەلدەگەنىن كورسەتتى.
«مەملەكەت باسشىسىن انكارا اۋەجايىندا تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ جەكە ءوزى قارسى الۋى – ەرەكشە قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. مۇنداي ءراسىم تۇرىك ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىندە سيرەك كەزدەسەدى جانە تاراپتاردىڭ ءوزارا ساياسي سەنىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بىلدىرەدى. ساپار اياسىندا پرەزيدەنت توقاەۆقا تۇركيانىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتى – «Devlet Nişanı» وردەنى تابىستالدى. بۇل ماراپات ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇركى ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسقان جەكە ۇلەسىن دە ايعاقتايدى. وسى ساپاردى 6-7 قازاندا باكۋدە وتەتىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (تمۇ) سامميتىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. بۇل تۇرعىدا انكارادا وتكەن كەلىسسوزدەر الداعى كوپجاقتى فورماتتاعى ءىس-شارا الدىندا ەكىجاقتى ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋ رەتىندە قاراستىرىلادى. وسى رەتتە ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى قازاقستاننىڭ تۇركى ينتەگراتسياسىنداعى جانە جاڭا وڭىرلىك ءتارتىپ قالىپتاستىرۋداعى بەلسەندى ءرولىن ايقىندايدى. جالپى العاندا, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنە كورسەتىلگەن جوعارى دەڭگەيلى قۇرمەت پەن ساپاردىڭ ساياسي ءارى رامىزدىك مازمۇنى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن بىلدىرەدى. قازاقستان تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى جانە تۇركيانىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى سەنىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى», دەيدى ساياسي ساراپشى ن.ومىربەك.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇركياعا ساپارى تاريحي ساباقتاستىق پەن قازىرگى زامانعى سەرىكتەستىكتىڭ ۇيلەسىمدى ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇل ساپار ەكى ەل حالقىنىڭ اراسىنداعى تۋىستىق پەن باۋىرمالدىققا, دوستىق پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەردى.
