ەرتەسىنە قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى, كۇي زەرتتەۋشىسى ءبىلال ىسقاقوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن اتالعان وقۋ ورنىندا ەرەكەڭمەن كەزدەسۋ وتەدى. ەرەكەڭ سول ساپارىندا سۇگىر كۇيلەرىنە بايلانىستى ورىن العان كەيبىر كەلەڭسىز جاعدايدى تاراتىپ, تالداپ, ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ماماندار الدىندا دالەلدەپ, بارلىعىن ورنىنا قويىپ كەتەدى.
سول كەزدەسۋدە ەرەكەڭدى ونەر ساڭلاقتارى قارشىعا احمەدياروۆ, ءۋالي بەكەنوۆ, ءبىلال ىسقاقوۆ, تاعى باسقا دا ماماندار مەن دومبىرا كلاسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الادى. سوزاقتىق ساڭلاق كۇيشى اۋديتوريادا ىقىلاس پەن سۇگىردىڭ بىرنەشە كۇيىن تاپجىلماي وتىرىپ, بۋىنتىق-بۋىنتىقتارىن, ءيىرىم-يىرىمدەرىن جاڭىلىسپاي قاز-قالپىندا تارتىپ بەرەدى. سونداي-اق ءار كۇيدى تارتار الدىندا تاريحىن ايتىپ وتىرادى.
وسىنشاما قۇرمەت كورسەتىلگەن ەرگەنتاي بورساباەۆ كىم ەدى؟ 1927 جىلى سوزاق ساحاراسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول سۇگىردىڭ اتالاس ءىنىسى بولىپ كەلەدى. «قىزىل تۋ» ۇجىمشارىندا اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن بورساباي راحمەتوۆ جايىلما دەگەن جەردە سۇكەڭمەن ىرگەلەس وتىرادى. ولار ءجيى ارالاسادى. سۇگىر كەلگەندە بورساباي قاسىنا دومبىرا اكەلىپ قويادى ەكەن. سۇكەڭ دومبىرانى باپتاپ, شەرتىپ تارتادى. ول سابالاپ تارتۋدى ۇناتپايدى. كەرەمەت ءتاتتى ىزىڭدار بوي-بويىن ارالاپ ءوتىپ, بۋىن-بۋىنىنا دەيىن تاراپ, مايداي ەرىتەدى. مىنە, وسى كەزدە بالا ەرگەنتاي قۇلاعىن ءتۇرىپ, كۇي تىڭداپ جاتادى. ول كۇيدىڭ تاۋسىلماعانىن ۇناتادى. سۇكەڭ كۇيدى سەلقوس تىڭداپ وتىرعان جاندى اڭعارسا, دومبىراسىن تاستاي سالادى ەكەن. سوندىقتان ۇيدەگىلەر قىبىر ەتپەي ۇيىپ تىڭداۋعا تىرىسادى. ونىڭ ۇستىنە سۇكەڭ كۇي تارتقاندا دەم شىعارۋ قايدا؟ تىپتەن مال ەكەش مال دا كۇيسەگەنىن قويىپ, كۇيگە ەلتىپ قالعانداي تىم-تىرىس بولا قالۋشى ەدى.
– مىنا ەرگەنتايىم سەنىڭ كۇيلەرىڭدى ۇيىپ تىڭدايدى. وسىعان كۇي تارتۋدى ۇيرەتسەڭشى, – دەيدى اكەسى بورساباي.
– ءالى جاس قوي, بۇعان دومبىرا ۇيرەنۋ قايدا؟ – دەپ سۇكەڭ قىڭىرايىپ قالادى.
سۇگىردىڭ كەيدە كيىز ۇيدە دومبىرانى جالعىز ءوزى وتىرىپ تارتاتىنى بار ەكەن. دومبىرانىڭ قوس ىشەگى بەبەۋ قاعىپ, نەبىر اۋەندى مىڭ قۇبىلتادى. مۇندايدا ۇيگە كىرىپ كەلسەڭىز اتاقتى كۇيشى دومبىرانى شاناعىنان قاق ءبولىپ, ۇيدەن شىعا جونەلۋدەن تايىنبايدى. سونىسىن بىلەتىن بالا ەرگەنتاي كۇيدى كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنان, جىراقتاۋ وتىرىپ تىڭدايدى. ءتاتتى دە شىمىر ىزىڭدار باۋراپ العانى سونشالىق, كۇنى بويى وسى ماڭنان كەتكىسى كەلمەيتىن ەرەكەڭ قولىنا دومبىرا الىپ, اتاسىنىڭ كۇيلەرىن ۇزىك-ۇزىك تارتا باستايدى.
ءيا, سۇگىر سونشالىقتى شىكامشىل بولاتىن. كۇيلەرىن بۇزىپ تارتقان ادامدى جانى سۇيمەيتىن. سوندىقتان ەرگەنتاي اتاسىنىڭ ىڭعايىن تاۋىپ جۇرۋگە تالپىندى. الدىنان كەسە-كولدەنەڭ وتكەن جوق.
اعايىن ءارى ارالاس-قۇرالاس وتىرعاندىقتان با, بىرتە-بىرتە سۇگىردىڭ ىقىلاسى ەرگەنتايعا تۇسەدى. ەرەكەڭ اتاسىنىڭ كەربەز كۇيلەرىن كىدىرتپەي, جاڭىلماي تارتۋعا بەيىمدەلىپ كەلە جاتتى.
بىردە سۇگىر اتاسى ۇيلەرىنە كەلە قالدى. بورساباي قۇراق ۇشىپ كۇتىپ الدى. سۇكەڭ ءبىراز كۇي شەرتتى. اۋىل-ايماقتىڭ اماندىعى, شارۋا جايى ءسوز بولدى. ءبىر ۋاقىتتا بورساباي اتاسى:
– سۇكە! مىنا جامان بالاڭىز كۇيلەرىڭىزدى ەداۋىر ۇيرەنىپ الىپتى. باتاڭىزدى بەرىڭىز! – دەدى.
– قانە, قالقان قۇلاق بالا! تارتا قويشى, – دەپ سۇگىر اتاسى ىقىلاس تانىتتى.
اتاسى رۇقسات بەرىپ وتىرعان سوڭ توقتاي ما, ەرەكەڭ كوسىلەدى.
– ءاي, مىنا جامان سارى, كۇيلەرىمدى ۇيرەنىپ الىپتى عوي, – دەپ ءسۇيسىندى شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى سۇگىر ءالى ۇلى.
مىنە, سۇگىر شەبەرلىگىنىڭ ۋىزىنا قانىپ, ونىڭ وزىندىك ونەرىن مەيلىنشە تازا مەڭگەرگەن ەرگەنتاي بورساباەۆ وسىنداي تۋما تالانت بولاتىن. كۇي ورىنداۋداعى قاعىستار الماسۋىنىڭ جۇيەلىك سيپاتى, پەرنە باسىپ, قولدانۋ امالدارىنىڭ تۇراقتى قولدانىسى كۇيشى شەبەرلىگىنىڭ كەمەلدەنگەنىن كورسەتسە كەرەك. سۇگىردىڭ ءوزى ءسۇيسىنىپ, پروفەسسورلار مەن داۋلەسكەر كۇيشىلەر مويىنداعان ەرگەنتاي بورساباەۆ تۋرالى تاراتىپ ايتساق, اڭگىمە كوپ قوي, كوپ.
«ەرگەنتاي بورساباەۆ ارناۋلى وقۋ ورنىن بىتىرمەسە دە تارتىسى – الەمدىك ءداستۇرلى كلاسسيكالىق ۇلگى. وزىندىك ورىنداۋشىلىق قولتاڭباسى بار» دەيدى پروفەسسور قارشىعا احمەدياروۆ. ال پروفەسسور, كۇي زەرتتەۋشىسى ءبىلال ىسقاقوۆ: «ەرەكەڭ – قازاقتىڭ ورىنداۋشىلىق مەكتەبىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرگەندە, ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىق دەگەندە ەرگەنتاي بورساباەۆتى اتاماي كەتپەيمىز. كۇي ونەرى – ەشبىر حالىقتا جوق, شەجىرەلىك ونەر قازىنا. كونسەرۆاتوريانىڭ ماقساتى – ەل اراسىنداعى كۇيشىلەردى ستۋدەنت جاستارعا تانىستىرۋ. ال ەرگەنتاي بورساباەۆ – ءداستۇرلى كۇيشىلىك ونەردىڭ سوڭعى موگيكانى» دەيدى. وسىدان-اق ەرەكەڭ سۇگىردىڭ سيرەك شاكىرتى عانا بولىپ قويماي, كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋشى, ۇستازىنىڭ شەبەرلىك مۇراسىن شاكىرتتەرىنە جەتكىزۋشى ەكەنىن اڭعارامىز.
ەرەكەڭ سونىمەن قاتار كەزىندە «شۋ» كەڭشارىندا اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ, مادەنيەت پەن ونەردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. جالىندى ناسيحاتشى ەدى. بارعان جەرىندە ۇگىت-ناسيحاتتى ولەڭمەن ءورىپ, شەبەر جەتكىزەتىن. ونىڭ ولەڭ-تەرمەلەرىن كەلىنى شاحيزادا تىرنەكتەپ جيناپ ءجۇرىپتى. ۇرپاق تاربيەسىندە وسى تەرمەلەردىڭ ءالى دە كادەگە اسارى ءسوزسىز. ەرگەنتاي اتامىزدىڭ ومىرىنە ساۋلە شاشىپ, جولىن جارىق ەتە بىلگەن تورەبيكە انامىزدى دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
جۋىردا سوزاق اۋدانىنداعى س.قوجانوۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە سۇگىردىڭ تالانتتى شاكىرتى ەرگەنتاي بورساباەۆقا ارنالعان بۇرىش اشىلدى. مۋزەيگە ەرەكەڭنىڭ ۇلى سىزدىق اكەسى شەرتكەن دومبىرانى سىيلادى.
ءيا, قاراتاۋدىڭ شەرتپە كۇي ءداستۇرى ۇزىلمەك ەمەس. ەرگەنتاي اتانىڭ ەندىگى كۇي-عۇمىرى ەرەكشە ونەرىمەن, سوڭىنا قالدىرعان مول مۇراسىمەن ساباقتاسادى.
سابىربەك ولجاباي
