ەكونوميكا قۇلدىرادى
جىل باسىندا جۇرگىزىلگەن YouGov ساۋالناماسىنا سايكەس, بريتاندىقتاردىڭ 62 پايىزى Brexit-ءتى ءساتسىز قادام دەپ ساناپ, ەۋرووداققا قايتا مۇشە بولۋدى قولدايتىنىن ايتقان.
ەسكە سالساق, ۇلىبريتانيا 5 جىل بۇرىن ەۋرووداقتان رەسمي تۇردە شىقتى. 2016 جىلدىڭ ماۋسىمىندا وتكەن رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ 51,9 پايىزى Brexit-ءتى قولداپ داۋىس بەردى. ەۋروسكەپتيكتەر ەو-عا مۇشە بولۋ ەلگە تىم قىمباتقا تۇسەتىنىن حالىقتىڭ ەسىنە ءجيى سالىپ وتىردى, سونداي-اق ميگرانتتاردان مەزى بولعان تۇرعىندار ەلدىڭ كوشى-قون ساياساتىنا ريزا بولماي, وداق ەلدەرىنەن شىعۋعا قارسىلىق بىلدىرمەدى. سونىڭ ىشىندە بريتانيا (لوندوندى قوسپاعاندا) جانە ۋەلس Brexit ءۇشىن داۋىس بەردى, ال شوتلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديانىڭ تۇرعىندارى قارسى بولدى. ولار بۇل شەشىم ەكونوميكا مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى دەپ ەسەپتەدى. وسىلايشا, Brexit ۇلىبريتانيانى ەكىگە ءبولدى.
بۇل باستامانى كوتەرگەن « ۇلىبريتانيانى رەفورمالاۋ» وڭشىل پوپۋليستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە جەتەكشىسى نايدجەل فارادج بولدى. ونى بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر بوريس دجونسون مەن ادىلەت ءمينيسترى مايكل گوۋۆ جاقتادى. جالپى, Brexit-ءتى سول كەزدەگى باسقارۋشى كونسەرۆاتيۆتىك پارتياسى دا قولدادى, الايدا ونىڭ جەتەكشىسى, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون, سونداي-اق بريتان ۇكىمەتىنىڭ باسقا ەكى بۇرىنعى كوشباسشىسى – لەيبوريستەر توني بلەر مەن گوردون براۋن ەۋرووداقتى جاقتادى.
Cambridge Econometrics زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, ەو-دان شىققالى ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسى 2023 جىلعا قاراي 6 پايىزعا قۇلدىراعان. 2021 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن ەل تاۋارلارىنىڭ ەو-عا ەكسپورتى 27 پايىزعا قىسقارىپ, يمپورت 32 پايىزعا تومەندەگەن. وداققا جىبەرىلەتىن بريتاندىق ونىمدەردىڭ اسسورتيمەنتى دە 1 645 تاۋار تۇرىنە قىسقارعان. 2020 جىلى ۇلىبريتانيانىڭ ءىجو-ءسى 10,3 پايىزعا تومەندەگەن. Brexit ۇلىبريتانياعا 140 ملرد فۋنت ستەرلينگكە شىعىن كەلتىرگەن. ورتاشا ءومىر سۇرەتىن بريتاندىق شامامەن 2000 فۋنت جوعالتقان.
ساراپشىلار 2035 جىلعا قاراي شىعىن 311 ملرد فۋنت ستەرلينگكە نەمەسە ەكونوميكانىڭ 10 پايىزىنا جەتۋى مۇمكىن دەيدى. سول ۋاقىتقا دەيىن ەلدە 3 ملن جۇمىس ورنى دا ازايادى, ال ينۆەستيتسيا 32 پايىزعا, يمپورت 16 پايىزعا ازايماق.
بريتاندىق ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ ەۋروپادا ونىمدەرىن ساتۋى قيىنداي تۇسكەندىكتەن, Brexit ناقتى سەكتورعا قاتتى اسەر ەتتى. ەگەر 2015–2019 جىلدارى ەل ونەركاسىبى 4,3 پايىزعا وسسە, 2020–2023 جىلدارى 1,8 پايىزعا قىسقارعان. «ماسەلەن, 2022 جىلى بريتاندىق اۆتوكولىك ونەركاسىبى بار بولعانى 775 014 كولىك قۇراستىرعان, بۇل 1956 جىلدان بەرگى ەڭ تومەنگى جىلدىق كورسەتكىش», دەپ جازدى The Guardian. ءوندىرىس كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,8 پايىزعا, 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 41 پايىزعا تومەندەگەن. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ازداپ بولسا دا پايدا كورگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى 2019 جىلدان 2,2 پايىزعا وسكەن.
بريتاندىقتاردىڭ Brexit-كە داۋىس بەرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ولار ءۇشىنشى ەلدەردەن باقىلاۋسىز اعىلعان ميگراتتاردان قورىقتى. Brexit ميگراتسيانى رەتكە كەلتىرۋگە ۋادە بەردى. بىراق ەو-دان شىعۋ بۇل جاعدايدى ايتارلىقتاي وزگەرتە قويمادى. 2020 جىلدان باستاپ, كەرىسىنشە, ازيا جانە افريكا ەلدەرىنەن جۇمىس ۆيزاسىن الۋشىلاردىڭ سانى كۇرت ءوستى: 2019 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن سايكەسىنشە 2,8 جانە 9,8 ەسە ەسەلەندى. افريكا ەلدەرى اراسىندا 2024 جىلدىڭ العاشقى ءۇش توقسانىندا ەڭ كوپ جۇمىس ۆيزالارىن نيگەريا (21 473), زيمبابۆە (15 610) جانە گانا (8 027) ازاماتتارى الدى. ازيا ەلدەرى اراسىندا ءۇندىستان (69 028), پاكىستان (29 610) جانە فيليپپين (18 410) كوش باستاپ تۇر. ال Brexit-كە دەيىن ەو ازاماتتارى ۇلىبريتانيادا ەركىن تۇرىپ, جۇمىس ىستەي الاتىن, ەندى ولارعا دا جۇمىس ۆيزاسىن الۋ مىندەتتەلدى. 2024 جىلى فرانتسيانىڭ 4 192, گەرمانيانىڭ 3 131 جانە يتاليانىڭ 2 449 ازاماتىنا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەرىلدى.
2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاريالانعان Centre for European Reform جانە UK in a Changing Europe بىرلەسكەن زەرتتەۋىنە سايكەس, ەو ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارۋىنان كولىك, قويما, ساۋدا, قوناقۇيلەر مەن قوعامدىق تاماقتانۋ سەكتورلارى قاتتى زارداپ شەكتى, 330 مىڭ جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعىنا اكەلدى.
ۇلىبريتانيا ەو-عا قايتا ورالا ما؟
NatCen Social Research الەۋمەتتانۋشىسى دجون كەرتيس ۆۆس-گە ەو قۇرامىنا قايتا ەنۋگە ۇلىبريتانيا دا, ەۋرووداق تا دايىن ەمەس دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
«قازىر Brexit ناتيجەلەرىنە قاناعاتتانباۋ نەگىزىنەن يمميگراتسيانىڭ قارقىندى وسۋىمەن, ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋىمەن, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىمەن جانە دەنساۋلىق ساقتاۋداعى داعدارىسپەن بايلانىستى بولىپ وتىر. بيلىك جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداپ جاتىر. ەگەر ولار ناتيجەگە قول جەتكىزسە, Brexit ەلدەگى داعدارىستاردىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە ۇمىتىلادى», دەپ جازادى ۇلىبريتانيا زەرتتەۋشىلەرى UK in a Changing Europe بايانداماسىندا.
تاعى ءبىر ماسەلە – ەو ۇلىبريتانيانىڭ وداققا قايتا قوسىلۋىن قولداي ما؟
«بۇل ەكىتالاي. ەكونوميكالىق جاعىنان بريتاندىقتار عانا وزگەرىستى قالايدى. ال ەو قازىرگى جاعدايعا وتە ريزا. مەنىڭ ويىمشا, ەۋروپا وداعى ۇلىبريتانيانىڭ وداققا ورالۋى تۋرالى كەلىسسوزدەردى باستاماس بۇرىن, ساياساتكەرلەر مەن ۇلىبريتانياداعى قوعامدىق پىكىردە ەۋروپالىق ماسەلە بويىنشا تۇراقتى كونسەنسۋس بولعانشا كۇتەدى», دەيدى UK in a Changing Europe ساراپشىسى اناند مەنون.
نەگىزى ەۋروپا بيلىگى كەزىندە وداقتان شىققان ۇلىبريتانيانىڭ سوڭىنان باسقا ەلدەر دە ەرىپ, شىعا باستايدى دەپ قاۋىپتەندى. بىراق بۇل پەسسيميستىك بولجامدار ورىندالمادى. ەسەسىنە توعىز ەل – البانيا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, گرۋزيا, مولدوۆا, سولتۇستىك ماكەدونيا, سەربيا, ۋكراينا جانە چەرنوگوريا ەو مۇشەلىگىنە ەنۋگە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر.
ال دونالد ترامپ اقش-تى يۋنەسكو قۇرامىنان شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سەبەبى ۇيىم امەريكالىق مۇددەلەرگە ساي كەلمەيتىن باستامالاردى قولداپ وتىر.
«پرەزيدەنت د.ترامپ اقش-تى يۋنەسكو-دان شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇيىم اقىلعا قونىمدى ساياساتقا تولىعىمەن قايشى كەلەتىن پروگرەسسيۆتى, الاۋىزدىق تۋدىراتىن مادەني جانە الەۋمەتتىك باستامالاردى قولدادى», دەدى اقۇي ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى اننا كەللي «New York Post» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
ەلىمىزدى ايتار بولساق, وتكەن جىلى 6 حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتتىك. تاۋەلسىز ەل بولعالى بۇۇ, شىۇ, دسۇ, ۇقشۇ سەكىلدى ۇيىمداردىڭ قۇرامىنا ەندىك. جالپى, ۇلىبريتانيانىڭ مىسالىندا كورىپ وتىرعانىمىزداي, حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋدىڭ ارتىقشىلىعى باسىم.
