جىل سايىن جاز ماۋسىمىنا اۋىزسۋعا قاتىستى ايقاي ەرە كەلەتىن وڭىردە بيىل جارىقتىڭ وقىس جالپ ەتىپ ءسونۋى, ياعني ەلەكتر ەنەرگياسىندا ىركىلىستىڭ ورىن الۋ جاعدايى قايتالاندى. اپتاپ ىستىقتا تۇرمىستىق تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ جۇمىس ىستەمەي قالۋى, اپات سالدارىنان كەيبىرەۋلەرىنىڭ بۇزىلىپ, ىستەن شىعۋى تۇرعىنداردىڭ رەنىشىن تۋىنداتتى. ورىن العان وقيعاعا وراي ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي ماڭعىستاۋ وڭىرلىك ەلەكترتوراپتىق كومپانياسى (موەك) اق كەشەنىندە ورنالاسقان جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنا بارىپ, اپاتتىق جاعدايدى جويۋ جونىندە كەڭەس وتكىزدى.
ماسەلە قايدان, قالاي تۋىنداپ تۇر؟ ءبىر عانا سەبەپ – اۋىزسۋى جوق, ياعني تابيعي اعىندى سۋلارى جوق ماڭعىستاۋدا سۋ دا, توق تا, جىلۋ دا موەك-ءتىڭ موينىندا. ال 30–40 جىل بويى جوندەۋ كورمەي, «قاققاندا قانىن, سىققاندا ءسولىن الىپ» مىگىرسىز قىسى-جازى اياۋسىز «تەپكەسىن» اتالعان كەشەن مەن كەشەندەگى جابدىقتار بارىنشا توزعان. ونىڭ ۇستىنە ساۋاتتى, كاسىبي مامان دا تاپشى. توزۋ مەن مامان جەتكىلىكسىزدىگىنىڭ ۇستىنە, وزىمىزدە وندىرىلمەيتىندىگى سالدارىنان, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ سىرتتان ساتىپ الىناتىنى تاعى بار. دەمەك جاعداي كۇردەلى. بۇل جاعدايعا قالاي جەتتىك؟ اشىعىن ايتقاندا, بۇگىندە حالىق بيلىكتەن كورىپ, بيلىكتەگىلەر بىرىنەن-ءبىرى كورەتىن ماسەلەگە بيلىكتەگىلەر كىنالى. ءار جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ, اقتاۋ قالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعاندار بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, الدىن العاندا بۇگىنگى اپاتتار بولمايتىن, ماڭعىستاۋدىڭ جۇرەگى دەپ جۇرگەن موەك-ءتىڭ ءحالى مۇنشالىقتى مۇشكىل كۇيگە تۇسپەيتىن ەدى. سالعىرتتىقتىڭ سالدارىن حالىق ەندى تارتىپ وتىر. بىراق بيلىكتەگىلەر تاراپىنان وسى ماسەلەگە قاتىستى اسا قاپىلعان قامدانىس بايقالمايدى – سول باياعى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ, ماڭعىستاۋدا جازدا دا, قىستا دا بىتپەيتىن ماسەلەگە ەتى ءولىپ كەتكەن ءتارىزدى.
جالپى, وڭىردە جارىققا قاتىستى قىزمەتكە ساپالى دەگەن جوعارى باعانى ەشكىم بەرە المايدى. سويتە تۇرا جارىق, توق باعاسى بارىنشا جوعارى, ۋاقىت وتكەن سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. كورشى اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارىنان 4–5 ەسەگە قىمبات اقى تولەپ, ساپالى قىزمەت الا المايتىن ماڭعىستاۋ تۇرعىندارىنىڭ وكپە-رەنىشى ورىندى.
مىسالى, اقتاۋدا سوڭعى اپتا ىشىندە جابدىقتاردىڭ توزۋى سالدارىنان ءۇشىنشى ەنەرگوبلوك ەكى رەت قاتارىنان ىستەن شىعىپ, ناتيجەسىندە اقتاۋدا ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدە ۋاقىتشا ىركىلىس ورىن الدى, ءوندىرىس سەكتورىندا ۋاقىتشا شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. كەيىن كۇردەلى جوندەۋدەن شىققان ەكىنشى ەنەرگوبلوك سىناق رەجىمىندە ىسكە قوسىلدى.
«موەك» اق باس ديرەكتورى كەڭەس وراقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ستانسا ەلەكتر جۇيەسىنە جالپى 357 مۆت بەرەدى. ءۇشىنشى ەنەرگوبلوكتەگى اقاۋعا بايلانىستى تەس-2 تولىق جۇكتەمەدە جۇمىس ىستەگەن.
– ەنەرگوبلوكتىڭ تەمپەراتۋراسىن 160 گرادۋسقا دەيىن تومەندەتپەي, قۇرىلعىنى اشىپ, تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ۇدەرىس 2–3 كۇنگە دەيىن سوزىلادى. بۇگىندە ءۇشىنشى ەنەرگوبلوك سۋىتۋ كەزەڭىندە. قازىرگى ۋاقىتتا ەكىنشى ەنەرگوبلوك كۇردەلى جوندەۋدەن شىعىپ, سىناق رەجىمىندە ىسكە قوسىلدى, ول دا تولىق قۋاتتا جۇمىس ىستەي باستايدى. ناتيجەسىندە, ءوندىرىس سەكتورىنداعى شەكتەۋلەر جويىلادى, – دەدى ك.وراقوۆ.
توزۋعا قاتىستى مۇنداي جاعدايلار بۇرىن دا بولعان, بۇگىن دە بار, بولاشاقتا دا بولادى. ابدەن سىلىكپەسىن شىعارىپ توزدىرماي, قاداعالاۋعا بولمادى ما ەكەن دەگەن وكىنىش ءار ماڭعىستاۋلىقتىڭ كوكەيىندە تۇر.
ايماق باسشىسى نۇرداۋلەت قيلىبايدىڭ ايتۋىنشا, موەك-ءتىڭ ءۇش ەنەرگوبلوگىن تولىقتاي جاڭعىرتۋ جوسپارى بار. قازىرگى تاڭدا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر.
– اقتاۋ قالاسىنداعى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 66%-ى جەراستى جۇيەسىندە ورنالاسقان, كوپشىلىگى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان. جالپى ۇزىندىعى 75 شاقىرىمعا جۋىق جەلى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل باعىتتا ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. قاجەتتى ماتەريالداردى ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىندى. ارنايى كابەلدەر مەن سىمدار نەگىزىنەن شەتەلدەن جەتكىزىلەدى. بۇل بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن ماتەريالدار جەتكىزىلە سالىسىمەن, جۇمىسقا بىردەن كىرىسەمىز, – دەدى ن.قيلىباي.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا, اسىرەسە وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسى مەن وعان كورشى اۋدانداردا حالىق سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بىرنەشە جىلداردان بەرى قىزىپ-اق تۇر. اقتاۋعا كوشىپ كەلۋشىلەر سانى ازايار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە تۋريستىك باعىتتى دامىتىپ, تۋريستىك ورتالىققا اينالامىز دەگەن وڭىردە ناعىز قاجەتتى سۋ, جارىق, جىلۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءدال قازىرگى شارشاپ-شالدىققان, توزىپ-توقىراعان موەك-كە ەداۋىر كۇش.
وسى ورايدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سالىناتىن, قۋاتتىلىعى 160 مۆت بولاتىن بۋ-گاز قوندىرعىسى كوڭىلگە ءسال ءۇمىت بەرەدى. جاقىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى قىتايدىڭ CHDOI كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى چجوۋ تسينكەمەن كەزدەسىپ, ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى مەن قىتايدىڭ «Huadian Kazakhstan Energy» كومپانياسىنىڭ بىرلەسكەن «اقتاۋ ەنەرگەتيكالىق كومپانياسى» كاسىپورنى اياسىندا قۋاتتىلىعى 160 مۆت بولاتىن بۋ-گاز قوندىرعىسىن سالۋ جوباسىن تالقىلادى. زاماناۋي ەلەكتر ستانساسى گاز تۋربينالىق, بۋ تۋربينالىق ەكى بولىكتەن تۇرادى. جوبانى ىسكە قوسۋ ءوڭىردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن ءوسىپ جاتقان سۇرانىستى قاناعاتتاندىرىپ, جوسپارلى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە موەك قۋاتىن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جوباعا جەرگىلىكتى اكىمدىك تە, قىتايلىق كومپانيا دا ىنتا تانىتىپ وتىر. اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى جوبا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە, ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ بىلسە, قىتايلىق كومپانيا وكىلدەرى جوبانى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن, سونداي-اق جەرگىلىكتى رەسۋرستار مەن جۇمىس كۇشىن بارىنشا پايدالانۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن ايتىپ سەندىردى. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ ستانسا تولىعىمەن موەك-ءتىڭ باسقارۋىنا وتەدى. بۇل موەك-كە قوسىمشا كۇش, تۇرعىندارعا جاڭا ءبىر تىنىس. الايدا قازىردە نىسان قۇرىلىسىنا قاجەتتى جەر ۋچاسكەسى ءبولىنىپ, جۇمىستارى ەندى باستالىپ جاتقان جوبا ازىرگە جاقسى ءسوز, ءتاتتى قيال كۇيىندە, ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى.
ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى ازىناعان جەل مەن شىجعىرعان كۇننىڭ ىستىعى «جاسىل ەنەرگەتيكا» رەتىندە پايدالانۋعا سۇرانىپ تۇر, بىراق ءبىز باردى جاراتا الماي, بەلگىسىز ارالىقتا تەڭسەلىپ ءجۇرمىز. جەل مەن كۇن ايماقتىڭ ماسەلەسىن تولىقتاي, تۇبەگەيلى شەشپەگەنمەن ءىشىنارا, موەك تولىق جوندەلگەنگە دەيىنگى ارالىقتا كەڭ كولەمدە قولدانۋعا بولاتىن بايلىق, ونى تۇتىنۋعا قاجەتتىلىك بار, قۇنت بولسا موەك جۇمىسىن ءبىراز جەڭىلدەتىپ, كاسىپورىن موينىنداعى اۋىرتپالىقتى بولىسەتىن قۇرىلعى بولارى انىق. ەلدىڭ كوڭىلىندە «موەك-ءتى ماندىتا الماي, قاۋىپسىز, كول-كوسىر «جاسىل سۋتەگى» ارقىلى الىناتىن تابيعي ەنەرگيانى پايدالانا الماي, قىزىل ءسوزدى قىزدىرىپ, بوس جۇرە بەرمەسەك ەدى» دەگەن دە الاڭداۋشىلىق بار.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
