كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى؟
بىرىنشىدەن, بيىلدان باستاپ جەكە كاسىپكەرلەر, زاڭدى تۇلعا باسشىلارى جانە ولاردىڭ جۇبايلارى ءموبيلدى اۋدارىمدار بويىنشا تەكسەرىلەتىن تۇلعالار قاتارىنا ەندى. بۇل توپقا قاتىستى وپەراتسيالار 2024 جىلعى دەرەكتەر نەگىزىندە كامەرالدىق باقىلاۋعا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, ەگەر 3 اي قاتارىنان 100-دەن استام ءارتۇرلى ادام ءبىر جەكە تۇلعانىڭ شوتىنا اقشا اۋدارسا, جالپى سوما 255 مىڭ تەڭگەدەن (ياعني ءۇش ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىنەن) اسىپ كەتسە – سالىق ورگاندارى تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قۇقىلى. مۇنداي جاعدايدا ادام كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن بولسا دا, ونىڭ قىزمەتى كاسىپكەرلىك رەتىندە قارالۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن, رەتسىز اۋدارىمدارعا اۆتوماتتى باقىلاۋ ەنگىزىلەدى. قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى (قما) ەندى ءبىر رەتتىك وپەراتسيالارعا ەمەس, وپەراتسيالار تىزبەگىنىڭ لوگيكاسىنا قاراپ تەكسەرەدى. ياعني قاراجاتتىڭ قايدان كەلىپ, قايدا كەتكەنى, قانداي جيىلىكپەن قايتالانعانى تۇگەل تالدانىپ, كۇدىك تۋدىرسا اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرۋگە نەگىز بولادى. تورتىنشىدەن, ەگەر ادام تىركەلمەي كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەنى دالەلدەنسە, 15-تەن 100 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. چەك بەرمەگەنى ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىك بار. تابىسىن جاسىرعاندارعا دا 200% كولەمىندە قوسىمشا سالىق تولەۋ مىندەتى قاراستىرىلعان.
پىكىر جازۋدىڭ زاڭدىق ءمانى بار ما؟
كەيىنگى جىلدارى وتانداستارىمىز ءبىر-بىرىنە ءموبيلدى اقشا اۋدارىمدارىن جاساعاندا ءتۇرلى جازبا قالدىرۋدى ادەتكە اينالدىردى. «راقمەت», «قايتاردىم», «تۇسكى اس ءۇشىن», «سىيلىق» سەكىلدى سوزدەر كۇندەلىكتى ترانزاكتسيالاردىڭ اجىراماس بولىگى ىسپەتتى. الايدا سالىق ورگاندارى بۇل جازبالاردى ەسەپكە المايتىنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ءبىر ادام 3 اي ىشىندە ءارتۇرلى ادامنان 100-دەن استام اۋدارىم الىپ, ولاردىڭ جالپى سوماسى 1 ملن تەڭگەدەن اسسا, وندا تۇسىنىكتەمە بار-جوعىنا قاراماستان, ول تەكسەرۋگە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن زاڭگەرلەر پىكىرىنشە, ءموبيلدى اۋدارىمدارعا جازىلعان تۇسىنىكتەمەلەردىڭ قۇقىقتىق ءمانى جوعارى. زاڭگەر سەرگەي ۋتكيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جازبالار قاجەت بولعان جاعدايدا سوتتا دالەل رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
– ءاربىر جازىلعان تۇسىنىكتەمە – بولاشاقتا ءوزىڭىزدى قورعاۋدىڭ قۇرالى. مىسالى, ادام بۇرىنعى جۇبايىنا اليمەنت رەتىندە اقشا اۋدارىپ, وعان «اليمەنت» دەپ جازىپ وتىرسا, بۇل تولەمنىڭ ماقساتىن دالەلدەيتىن ناقتى ايعاققا اينالادى. ەگەر تۇسىنىكتەمە بولماسا, ول جاي عانا كومەك نەمەسە سىيلىق دەپ باعالانۋى مۇمكىن, – دەيدى زاڭگەر.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر بارلىق اۋدارىمعا جازىلعان تۇسىنىكتەمەنى كورەدى ءارى جۇيەدە ساقتايدى. دەگەنمەن ولار رەسمي تولەم ماقساتى رەتىندە قاراستىرىلمايدى. بىراق قاجەت بولعان جاعدايدا بۇل دەرەكتەر تالدانۋى مۇمكىن.
– كۇندەلىكتى ومىردە «كوفە ءۇشىن» سەكىلدى جازبالار ۇلكەن قاۋىپ توندىرمەيدى. بىراق سالىق ورگاندارى جۇيەلى ءارى ءىرى سوماداعى تولەمدەرگە نازار اۋدارادى. ەگەر ءسىز تىركەلمەگەن كاسىپكەرگە جۇيەلى تۇردە اقشا اۋدارىپ, وعان «قىزمەت ءۇشىن» دەپ تۇسىنىكتەمە قالدىرساڭىز, بۇل باقىلاۋشى ورگاندار ءۇشىن بەلگى بولۋى مۇمكىن, – دەيدى ساراپشى.
اي سايىنعى اۋدارىم 300 مىڭنان اسسا...
3 اي قاتارىنان 300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سومادا قاراجات اۋدارىلىپ وتىرسا, ازاماتتارعا اقشانىڭ بيزنەستەن تۇسپەگەنىن دالەلدەۋىنە تۋرا كەلەدى. بۇل اقپاراتتان كەيىن ءبىرشاما سۇراق تۋدى. كوپشىلىك تەكسەرىلەتىن مولشەرلەمەنى تومەن سوما دەپ نارازى بولدى. ماسەلەن, كەيبىر ادامداردى ايىنا 300 مىڭ اۋدارىپ, تۋىستارى اسىراپ وتىرۋى دا مۇمكىن. بۇل سۇراققا قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى داۋرەن كەڭبەيىل جاۋاپ بەرگەن ەدى.
– مۇنداي جاعدايدا كوميتەت وكىلدەرىنە بۇل اقشانىڭ قايدان تۇسكەنىن ءتۇسىندىرۋىڭىز كەرەك بولادى. مۇنىڭ بارلىعى بيزنەستى كولەڭكەدەن شىعارۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. ەگەر ءسىز ادال كاسىپكەر بولساڭىز ءارى اۋدارىمداردىڭ قايدان تۇسكەنىن دالەلدەسەڭىز, ەشقانداي قيىندىق بولمايدى, – دەدى.
كۇدىكتى قارجىلىق وپەراتسيالار قالاي انىقتالادى؟
قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى جاڭا ادىستەردى ەنگىزىپ جاتىر. ەندى ءاربىر جەكە اقشا اۋدارىمى ەمەس, وپەراتسيالاردىڭ جيىنتىعى مەن ءوزارا بايلانىسى تەكسەرىلەدى. قما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى جەكەلەگەن اۋدارىمدارعا قاراپ كۇدىكتى قىزمەتتى انىقتامايدى. نەگىزگى نازار بىرنەشە وپەراتسيانىڭ اراسىنداعى بايلانىستى تالداۋعا اۋدارىلادى.
– كۇدىكتى قىزمەتتى انىقتاۋ – ءبىر وپەراتسيانى ەمەس, قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ جيىنتىعىن, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن لوگيكالىق بايلانىسىن تالداۋ. ءار جەكە اۋدارىم زاڭ بۇزۋشىلىق ەمەس سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق وسى اۋدارىمداردىڭ اففيليرلەنگەن تۇلعالار ارقىلى جۇيەلى قايتالانۋى نەمەسە ءبىر سحەما اياسىندا قوزعالىسى بۇكىل قىزمەتتىڭ كۇماندى ەكەنىن كورسەتە الادى. مۇنداي جاعدايدا بانك بۇل تۋرالى اقپاراتتى اگەنتتىككە تاپسىرۋعا ءتيىس, – دەدى ەلەمەسوۆ.
كۇمان تۋدىراتىن وپەراتسيالاردى باعالاۋ كريتەريلەرى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ بۇيرىعى ارقىلى قابىلدانادى. سوندىقتان بانكتەرگە نەمەسە باسقا دا قارجى ۇيىمدارىنا قانداي دا ءبىر جەكە بازالارعا قول جەتكىزەمىن دەپ ۇمتىلۋدىڭ قاجەتى جوق.
– ولارعا تەك ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى اۋدارىمداردى, ولاردىڭ قايتالانۋىن, كولەمىن جانە باعىتىن تالداۋ جەتكىلىكتى. وسى ارقىلى زاڭدا بەلگىلەنگەن كريتەريلەرگە سايكەس كۇدىكتى قىزمەتتى انىقتاي الادى, – دەيدى.
ۇلتتىق بانك باستاماسى نەگىزىندە بانكتەر كۇدىكتى ءموبيلدى اۋدارىمداردى 24 ساعاتقا دەيىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرا الادى. ەگەر كليەنت ەسكەرتۋلەرگە قاراماستان, كۇدىكتى تۇلعالارعا اقشا جىبەرۋگە ارەكەتتەنسە, بانك اۋدارىمدى ۋاقىتشا بۇعاتتاپ, ازاماتتى بانكتىڭ بولىمشەسىنە شاقىرۋى مۇمكىن.
– ەگەر ادام كۇشتى پسيحولوگيالىق ىقپالعا ۇشىراپ, بارلىق ەسكەرتۋگە قاراماستان الاياقتارعا اقشا اۋدارۋعا ارەكەتتەنسە, بانك اۋدارىمدى بۇعاتتاپ, كليەنتتى تۋىسىمەن بىرگە بولىمشەگە شاقىرا الادى. تۋىسى ونىڭ ارەكەتىنىڭ سانالى تۇردە قابىلدانعانىن راستايدى. بۇل شارا ازاماتتاردى الاياقتاردىڭ ىقپالىمەن قابىلدانعان اسىعىس شەشىمدەردەن قورعاۋعا جانە كەيىن جابىرلەنۋشى ەسىن جيىپ, بانككە اقشا قايتارىپ بەرۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. الاياقتىق سحەمالاردى ەڭ العاشقى ساتتە, العاشقى قوڭىراۋ كەزىندە-اق انىقتاي الاتىن الگوريتم ازىرلەپ جاتىرمىز. جۇيە 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق دايىن بولادى, – دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەرىك شولپانقۇلوۆ.
