سۋرەتتى تۇسىرگەن – ولجاس ۇمبەتباەۆ
كونگرەسس بىرنەشە جىلدا ءبىر رەت حالىقارالىق تالداۋ, ونىڭ قولدانبالارى مەن ەسەپتەۋ قوعامىنىڭ (ISAAC) باستاماسىمەن وتكىزىلىپ, الەمنىڭ جەتەكشى عالىمدارىن ءبىر الاڭعا جينايدى. بۇعان دەيىنگى كونگرەستەر اقش, جاپونيا, گەرمانيا, كانادا, ۇلىبريتانيا سىندى ەلدەردە وتكەن.
وتكەن جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم جانە تەحنولوگيا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاسامپازدىق, جاڭاشىلدىق, بىلىمپازدىق جانە عىلىمعا قۇشتارلىق — ناعىز وزىق ەلگە كەرەك باستى قاسيەتتەر. ءبىز تۇتاس قوعام بولىپ عىلىمدى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. عىلىمعا قىزىعۋشىلىقتى مەكتەپتەن باستاپ وياتقان ءجون. تۇتاس قوعام بولىپ عىلىم-ءبىلىمدى دارىپتەۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى. قازاقستاندا ISAAC سياقتى اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ وتكىزىلۋى — ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ ىلگەرىلەپ كەلە جاتقانىن عانا ەمەس, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالىپ جاتقانىن بىلدىرەدى.
Nazarbayev University پرەزيدەنتى, پروفەسسور ۆاكار احماد ISAAC-تىڭ ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن دامىتۋداعى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«ISAAC كونگرەسىنىڭ Nazarbayev University-دە ءوتۋى — تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازياداعى عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا. بۇل كونگرەسس — ماتەماتيكالىق تالداۋ سالاسىنداعى بەدەلدى حالىقارالىق الاڭداردىڭ ءبىرى, بۇگىن ول الەمنىڭ 70 ەلىنەن كەلگەن تاڭداۋلى عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى بىرىكتىرىپ وتىر. ونىڭ استانادا ءوتۋى — قازاقستاننىڭ اكادەميالىق جانە عىلىمي ارىپتەستىك ورتالىعى رەتىندە بەدەلىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى. كونگرەستىڭ ورتالىق ازيادا العاش رەت ءبىزدىڭ الاڭدا ءوتىپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىز. بۇل — ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ جاھاندىق عىلىمي ديالوگتىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمنىڭ, ءبىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتقانىنىڭ ايعاعى», دەدى ۆاكار احماد.
بۇل ايتۋلى ءىس-شارانىڭ العاش رەت ورتالىق ازيادا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ءوتۋى – ەلىمىزدىڭ ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جانە حالىقارالىق ورتادا مويىندالاتىنىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى.
15-كونگرەستىڭ توراعاسى بولىپ تانىمال قازاقستاندىق عالىم, NU پروفەسسورى سۇراعان دوربەتحان سايلاندى.
«مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ قازاقستاندا, ناقتىراق ايتساق, ورتالىق ازياداعى جەتەكشى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى — Nazarbayev University-دە ءوتۋى وتاندىق عىلىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ءيا, كونگرەستىڭ وزەگى — ماتەماتيكا, الايدا قازىرگى عىلىم مەجەلى تۇردە پانارالىق سيپاتقا يە. سوندىقتان تالقىلاناتىن تاقىرىپتار تەك تەوريالىق ەمەس, قارجى ماتەماتيكاسى, جاساندى ينتەللەكت, بيولوگيا سياقتى 20-دان استام ءتۇرلى عىلىمي باعىتتى قامتيدى. بۇل — قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن الەمنىڭ ۇزدىك عالىمدارىمەن كاسىبي بايلانىس ورناتۋعا بەرىلگەن بىرەگەي مۇمكىندىك», دەدى تانىمال ماتەماتيك سۇراعان دوربەتحان.
كونگرەسكە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 700-دەن استام عالىم كەلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ماتەماتيكالىق نوبەلگە بالاناتىن ماراپات — فيلدس مەدالىنىڭ يەگەرى شۆەيتساريالىق مارتين حايرەر (Martin Hairer, شۆەيتساريا), جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى بەدەلدى ساراپشى كارولا-بيبيان شەنليب (Carola Bibiane Schönlieb, University of Cambridge, ۇلىبريتانيا), الەمگە تانىمال ماتەماتيكتەر نادەر ماسمۋدي (Nader Masmoudi, Courant Institute of Mathematical Sciences, New York University, ءباا), الەكسەي مايلىباەۆ (IMPA), برازيليا) جانە ت.ب. بار.
مارتين حايرەر كونگرەسس تالداۋ سالاسىنا ارنالعان ەڭ اۋقىمدى جيىنداردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل — اينالامىزداعى الەمدى سيپاتتايتىن تەڭدەۋلەردى زەرتتەيتىن ماتەماتيكا ءبولىمى. ChatGPT سەكىلدى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ بۇرىننان شەشىلمەي كەلە جاتقان ەسەپتەردى شەشۋگە كومەكتەسە الا ما دەگەن سۇراققا ول مىناداي پىكىر ءبىلدىردى: «جاساندى ينتەللەكت بۇل كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە الا ما — ازىرگە بەلگىسىز. مەن وسىنداي قۇرالداردى قولدانىپ كوردىم, بىراق ولار مەنى تاڭعالدىرمادى. شىنىندا, بۇل جۇيەلەر جاڭا يدەيالار ۇسىنا المايدى. ال ۇزاق ۋاقىت شەشىلمەي كەلە جاتقان كۇردەلى ەسەپتەردى شەشۋ ءۇشىن بىزگە مۇلدە تىڭ كوزقاراس قاجەت. قازىرگى مودەلدەر بار اقپاراتتى وڭدەي الادى, بىراق جاڭاسىن جاسامايدى. بىزگە ءدال وسى جاڭا يدەيالار كەرەك», دەيدى ول.
كونگرەسس اياسىندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 100 جاس عالىم شاقىرىلدى, ولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى — قازاقستاندىقتار. كوپتەگەن جاس زەرتتەۋشىگە جاڭا قۇرىلعان ق.ساتباەۆ اتىنداعى گرانتتىڭ ارقاسىندا قولداۋ كورسەتىلدى. بۇل باستاما جاس عالىمداردى قولداۋعا جانە حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان.
«بۇل جەردە وسىنشاما جاس ءارى جاڭا تۇلعالاردى كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. اركىم وسى مۇمكىندىكتى جاڭا دوستار مەن عىلىمي سەرىكتەستەر تابۋعا پايدالانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ايتا كەتەيىن, ISAAC كونفەرەنتسيالارى اياسىندا ەكى ءداستۇرلى سىيلىق تابىستالادى. ءبىرىنشىسى — ۇزدىك جاس ماتەماتيكتەرگە بەرىلەتىن بەدەلدى ISAAC Award. بيىلعى لاۋرەات — يتاليادان كەلگەن Elia Bruè. ەكىنشى ماراپات — President’s Award for Young ISAACs, ول قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە بەرىلەدى. بۇل سىيلىققا بەلگيا وكىلى Duvan Cardona يە بولدى», دەدى ISAAC پرەزيدەنتى ۋۆە كەلەر (Uwe Kähler).
اپتا بويى الەمنىڭ جەتەكشى ماتەماتيكتەرى NU الاڭىندا ماتەماتيكا جانە وعان ىرگەلەس سالالارداعى سوڭعى جاڭالىقتاردى, جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى تالقىلايدى. ءىس-شاراعا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن «NU Impact Foundation» الەۋمەتتىك دامۋ قورى قولداۋ كورسەتىپ وتىر.
ميرا ابلاەۆا
