وسىدان جيىرما جىل بۇرىن, قازاقستان حالقى تاريحي شەشىم قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ومىرىندەگى جاسامپاز جاڭا داۋىرىنە قادام باستى. سودان بەرى قاراي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اينالعان اتا زاڭ – مەملەكەت پەن قوعامداعى بارلىق ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ىلگەرى باسۋىنا, دامۋدىڭ قاينار باستاۋىنا اينالدى.
وسى تۇرعىدا ەلباسى: «1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەردى, سونداي-اق, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەردى بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدى. سوندىقتان دا, كىمدە-كىم ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنگىسى كەلسە, ونى جاساۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ تاريحىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك», – دەگەن بولاتىن.
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «ەۋرازيالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» ۇەۇ وكىلى ەڭلىك نۇرعاليەۆا مەن ەرمەك ابدراسۋلوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. جيىن بارىسىندا زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەڭلىك نۇرعاليەۆا ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتىن جوعارى باعالاۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
– سوڭعى ەكى جىل ىشىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جيىنى دەپ اتالاتىن ارنايى ورگان قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا بارلىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار شوعىرلانىپ, ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قابىلداناتىن زاڭ جوبالارىنىڭ دايىندالۋى مەن ونىڭ جازىلۋىنا قاتىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرىپ, جان-جاقتى ءارى تولىققاندى زاڭ جوبالارىنىڭ تۋىنداۋىنا وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسۋ. سونداي-اق, ۇەۇ قۇرامىنداعى جۇمىستار سان ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ءبىرى زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ بولسا, ەندى ءبىرى ءتيىستى مونيتورينگ جۇرگىزۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسادى. جالپىلاما تۇردە الار بولساق, ەلىمىزدەگى ۇەۇ جۇمىسىن جوعارى باعالاۋعا بولادى, – دەدى ەڭلىك نۇرعاليقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ادىلدىكتى تۋ ەتكەن, ەل ىنتىماعىن كوكسەگەن ۇرپاعىنىڭ اماناتىن ءتاۋ ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن ازاتتىقتى اڭساعان ەلدىڭ ازاماتتارىنا قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرەتىن كونستيتۋتسيامىز 20 جىل بويى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
– وسى كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلىپ بىرنەشە زاڭدار جازىلۋدا.
بارلىق قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنامالار دا تولىقتىرىلىپ, جەتىلدىرىلۋدە. سوندىقتان دا قانداي دا ءبىر زاڭنامالىق نورما مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر اتا زاڭىمىزدىڭ كەيبىر تارماقتارىنا قايشى كەلەتىن بولسا, ول ادىلەتسىزدىك بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە حالىقتىڭ ءوزى تاڭداپ, سايلاعان قالاۋلىلارىمىز وتە قىراعى بولۋى كەرەك. سودان كەيىنگى كەزەكتە قوعاممەن ەتەنە ارالاسىپ, ەڭبەك ەتەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى دە زاڭ جوبالارىنىڭ ادام يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ ءتيىستى تالاپتارعا ساي جازىلىپ, قابىلدانۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋى قاجەت, – دەدى ول.
ال, اتالمىش ۇيىم وكىلى ەرمەك ابدراسۋلوۆتىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ادامداردىڭ فۋندامەنتالدى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, جەمقورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىپ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا, مەملەكەت بيلىگىن شەكتەپ, تازا, ءمىنسىز سوت ادىلدىگىن ورناتۋعا نەگىز بولادى.
– ءبىزدىڭ زاڭدارىمىزدىڭ تالاپتارى كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە بىزدە جاقسى تەتىكتەر بار. كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن سوت جانە وزگە دە ورگاندار بار. بار ماسەلە كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي كەلە بەرمەيتىن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۆەدومستۆولارىمىزدى بىلەمىز, كوميتەت وكىلدەرى وتە كوپ قۇقىقتىق اكتىلەر شىعارادى. مۇنداي قۇجاتتارعا قارسىلىق بىلدىرىلگەن كەزدەر دە بولدى», – دەدى ول.
«ەۋروپالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» وكىلىنىڭ سوزىنشە, زاڭنامالىق رەتتەۋلەردى تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلىپ جاتىر. «مەنىڭشە, امال جوق جاعدايدا قولدانۋعا بولاتىن شەشىم شىعار. ويتكەنى, زاڭنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىنا دەيىن رەتتەمەيىنشە, قوعامدىق قاتىناستاردى تارتىپكە كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقساتىمىز زاڭ تالاپتارىنا قايشى كەلەتىن نەمەسە زاڭدى بۇرمالاۋعا جول بەرەتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ كۇشىنە ەنۋىنە جول بەرمەۋ», – دەدى ە.ابدراسۋلوۆ وسى جايىندا.
– «مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوت دەڭگەيلەرىن 5-تەن 3-كە دەيىن قىسقارتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دۇرىس. بۇل زاڭنىڭ ءبىرىڭعايلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وتە ۇتىمدى شەشىم. ەندىگى ماسەلە زاڭداردىڭ بىركەلكى پايدالانىلۋىندا بولىپ وتىر. ول ءۇشىن سوت تاجىريبەسى مەن سوت اكتىلەرىنىڭ مونيتورينگىلەنۋى, جالپىلاندىرىلۋى ماڭىزدى», – دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
راۋشان تاۋىرحانقىزى,
جۋرناليست.
وسى تۇرعىدا ەلباسى: «1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەردى, سونداي-اق, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەردى بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدى. سوندىقتان دا, كىمدە-كىم ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنگىسى كەلسە, ونى جاساۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ تاريحىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك», – دەگەن بولاتىن.
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «ەۋرازيالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» ۇەۇ وكىلى ەڭلىك نۇرعاليەۆا مەن ەرمەك ابدراسۋلوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. جيىن بارىسىندا زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەڭلىك نۇرعاليەۆا ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتىن جوعارى باعالاۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
– سوڭعى ەكى جىل ىشىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جيىنى دەپ اتالاتىن ارنايى ورگان قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا بارلىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار شوعىرلانىپ, ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قابىلداناتىن زاڭ جوبالارىنىڭ دايىندالۋى مەن ونىڭ جازىلۋىنا قاتىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرىپ, جان-جاقتى ءارى تولىققاندى زاڭ جوبالارىنىڭ تۋىنداۋىنا وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسۋ. سونداي-اق, ۇەۇ قۇرامىنداعى جۇمىستار سان ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ءبىرى زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ بولسا, ەندى ءبىرى ءتيىستى مونيتورينگ جۇرگىزۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسادى. جالپىلاما تۇردە الار بولساق, ەلىمىزدەگى ۇەۇ جۇمىسىن جوعارى باعالاۋعا بولادى, – دەدى ەڭلىك نۇرعاليقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ادىلدىكتى تۋ ەتكەن, ەل ىنتىماعىن كوكسەگەن ۇرپاعىنىڭ اماناتىن ءتاۋ ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن ازاتتىقتى اڭساعان ەلدىڭ ازاماتتارىنا قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرەتىن كونستيتۋتسيامىز 20 جىل بويى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
– وسى كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلىپ بىرنەشە زاڭدار جازىلۋدا.
بارلىق قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنامالار دا تولىقتىرىلىپ, جەتىلدىرىلۋدە. سوندىقتان دا قانداي دا ءبىر زاڭنامالىق نورما مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر اتا زاڭىمىزدىڭ كەيبىر تارماقتارىنا قايشى كەلەتىن بولسا, ول ادىلەتسىزدىك بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە حالىقتىڭ ءوزى تاڭداپ, سايلاعان قالاۋلىلارىمىز وتە قىراعى بولۋى كەرەك. سودان كەيىنگى كەزەكتە قوعاممەن ەتەنە ارالاسىپ, ەڭبەك ەتەتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى دە زاڭ جوبالارىنىڭ ادام يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ ءتيىستى تالاپتارعا ساي جازىلىپ, قابىلدانۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋى قاجەت, – دەدى ول.
ال, اتالمىش ۇيىم وكىلى ەرمەك ابدراسۋلوۆتىڭ پىكىرىنشە, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ادامداردىڭ فۋندامەنتالدى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, جەمقورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىپ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا, مەملەكەت بيلىگىن شەكتەپ, تازا, ءمىنسىز سوت ادىلدىگىن ورناتۋعا نەگىز بولادى.
– ءبىزدىڭ زاڭدارىمىزدىڭ تالاپتارى كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە بىزدە جاقسى تەتىكتەر بار. كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن سوت جانە وزگە دە ورگاندار بار. بار ماسەلە كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي كەلە بەرمەيتىن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۆەدومستۆولارىمىزدى بىلەمىز, كوميتەت وكىلدەرى وتە كوپ قۇقىقتىق اكتىلەر شىعارادى. مۇنداي قۇجاتتارعا قارسىلىق بىلدىرىلگەن كەزدەر دە بولدى», – دەدى ول.
«ەۋروپالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» وكىلىنىڭ سوزىنشە, زاڭنامالىق رەتتەۋلەردى تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلىپ جاتىر. «مەنىڭشە, امال جوق جاعدايدا قولدانۋعا بولاتىن شەشىم شىعار. ويتكەنى, زاڭنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىنا دەيىن رەتتەمەيىنشە, قوعامدىق قاتىناستاردى تارتىپكە كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقساتىمىز زاڭ تالاپتارىنا قايشى كەلەتىن نەمەسە زاڭدى بۇرمالاۋعا جول بەرەتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ كۇشىنە ەنۋىنە جول بەرمەۋ», – دەدى ە.ابدراسۋلوۆ وسى جايىندا.
– «مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوت دەڭگەيلەرىن 5-تەن 3-كە دەيىن قىسقارتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دۇرىس. بۇل زاڭنىڭ ءبىرىڭعايلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وتە ۇتىمدى شەشىم. ەندىگى ماسەلە زاڭداردىڭ بىركەلكى پايدالانىلۋىندا بولىپ وتىر. ول ءۇشىن سوت تاجىريبەسى مەن سوت اكتىلەرىنىڭ مونيتورينگىلەنۋى, جالپىلاندىرىلۋى ماڭىزدى», – دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
راۋشان تاۋىرحانقىزى,
جۋرناليست.
