حالقىنىڭ باعىنا بىتكەن پەرزەنت

مەن ەل ىشىندەگى قاراپايىم اقسا­قال­داردىڭ ءبىرىمىن. بۇگىندە جەتپىستىڭ بەسەۋىنەن اسىپ بارا جاتساق تا ەل وڭىرىندەگى جاسامپاز ىستەردەن تىس قالا المايمىز. ءبىزدىڭ وتكەن ءومىرىمىز وڭاي بولا قويعان جوق. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن اتىراۋ قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنىڭ مەحانيكالاندىرۋ ءبولىمىن جانە ماسكەۋدەگى كاسىپوداقتاردىڭ جوعارى مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. جۇمىسىمدى قاتارداعى مەحانيزاتورلىقتان باستاپ, تراكتور پاركىنىڭ مەحانيگى, ورتالىق جوندەۋ شەبەرحاناسىندا مەڭگەرۋشى بولىپ ىستەدىم. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ كەڭشارلارىندا باس ينجەنەر بولىپ 15 جىلدان اسا قىزمەت جاساپ, ومىردەن ۇلكەن تاجىريبە الدىم. ول كەزدە ءبىزدى پارتيا جۇمسايتىن. سول پارتيانىڭ جۇمساۋىمەن كۋيبىشەۆ اتىنداعى سوۆحوزدا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدىم. ودان سوڭ ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءوندىرىس جانە كولىك بولىمىنە باسشىلىق ەتتىم. ءبىر جىلدان كەيىن «وكتيابردىڭ 50 جىلدىعى» اتىنداعى كەڭشارعا ديرەكتور ەتىپ جىبەردى. سول كەڭشاردى 10 جىل باسقاردىم. قاي جەردە دە جۇمىستى ادالدىقپەن اتقارساڭ ەڭبەك ەسكەرىلمەي قالمايدى عوي. رەسپۋبليكا بويىنشا ءۇش كەڭشار ديرەكتورىنىڭ اتقارعان جۇمىستارى قورىتىلىپ, ءىس-تاجىريبەسى «دەربەستىك جانە جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن اتپەن 1988 جىلى كىتاپ بولىپ, كوپ تارالىممەن جۇرت قولىنا ءتيدى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن. سەبەبى, ەڭبەك ەتكەننىڭ ەسەسى كەتپەيتىنىن, تۇرمىسى تۇزەلەتىنىن اڭعارتۋ. وسى كۇنى كەيبىرۋلەر جۇمىس جوق دەيدى. اۋىرلاۋ بولسا دا ايتايىن, ولار قارا جۇمىسقا, مال باعۋعا, ياعني قول جۇمىستارىنا بارعىسى كەلمەيدى. كولەڭكەدە وتىرىپ, جالاقى العىسى كەلەدى. ءبىز قىزمەت ىستەگەن كەزدەردە قانداي جۇمىس بولماسىن ۇلكەن باسەكە ەدى. قازىردە قول قۋسىرىپ وتىرعانىم جوق. اقتاۋ قالاسىنىڭ «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس جاسايمىن جانە «مۇنايتەلەكوم» جشس-ىندە اۋدارماشى بولىپ قىزمەت اتقارامىن. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» سترا­تە­گيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا وبلىسىمىزدا جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, كاسىپورىندار ىسكە قوسىلىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالىندى, ەڭبەك, جاردەماقى مەن زەينەتاقى, شاكىرتاقى كوبەيتىلدى, جۇمىسسىزدىقتىڭ سانى ازايدى. وسى جەردە ءبىر وقيعانى ايتا كەتۋگە تۋرا كەلەدى. الەمدىك تاجىريبەدە جيناقتالعان عىلىمي تۇجىرىمداردا جاس مەملەكەتتەر تولىققاندى ەلگە اينالۋ ءۇشىن ەڭ كەمى ەلۋ-الپىس جىل كەرەك ەكەنى دالەلدەنگەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان باس-اياعى 10-15 جىلدا ادام ايتسا نانعىسىز دارەجەدەگى جەتىستىكتەرگە جەتتى. وسى شيرەك عاسىرداعى بەل-بەلەستى الەم مويىندادى. ادىلدىگى مەن تۋراسىن ايتۋىمىز كەرەك, ءبىز بۇل ادام ايتسا نانعىسىز جاسامپازدىققا ءوز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پريزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي اقىلدىلىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا جەتتىك. بۇل – بارلىق سالادا ايانباي تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ بەرەكەسىنىڭ جەمىسى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – شىن مانىندە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن دارا تۇلعاسى. اللانىڭ قازاق دەگەن ەلگە بەرگەن سىيى, 1990-91 جىلدارى قازاقستان حالقى الدى شىڭ, ارتى ءتۇپسىز قۇلاما شىڭىراۋعا تىرەلىپ تۇرعاندا, ەتەگىن ءتۇرىپ, بىلەگىن سىبانىپ, ەلىن باستاپ ۇشپادان ۇشىرماي الىپ شىققان كىم ەدى, بىلەسىزدەر مە؟ ارينە, بىلەسىزدەر, ول نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن بۇل ءسوزىمدى بۇرىندا ايتتىم, ءالى دە ايتا بەرەمىن. قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت ەتىپ تىزگىنىن ۇستاعاننان بەرى ادامنىڭ ويىنا سىيمايتىن قانشاما اسقارالى اسۋدان استىق, قانشاما قيىندىقتاردى جەڭدىك. ەتىگىمەن سۋ كەشىپ ءجۇرىپ, كەمەل ەرتەڭگە اپارار باسپالداقتاردى قالادى. مەملەكەتتىك شەكارانى بەكىتتى, ۇلتتىق ساياساتتى انىقتادى. ۇلتتىق بيزنەستى قالىپتاستىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق بەيبىتشىلىك ۇستانىمىمەن ەرەكشەلەندى. سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ جولىن كەستى. سارىارقاعا استانا دەپ اتالاتىن – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ساۋلەتتى قالالارىمەن تەڭەسەتىن عاجايىپ قالا ورنادى. 2004 جىلى باستالعان «مادەني مۇرا» ستراتەگيالىق جوباسىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەدىك. تاۋەلسىزدىك جولىنا قانشاما قاجىر-قايرات جۇمسادى. ونى باياندى ەتۋ ءۇشىن ودان دا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. كەيىنگى ۇرپاققا كەمەل ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن قازاقستاندى تابىستاۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت, ورتاق ماقسات, ورتاق پارىز. پرەزيدەنت قازاقستاندى ەڭ مىقتى الەمدەگى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا اكەلە جاتىر. قازاقستانعا ناقتى باعىت بەرەتىن باعدارشام بولىپ ەسەپتەلەتىن «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق جوسپارىن جاساپ بەردى. ەندى, مىنە, حالىق يگىلىگىن ءجىتى كوزدەپ وتىرعانىن دالەلدەيتىن 5 رەفورما, «100 ناقتى قادام» دەپ اتالاتىن ۇلت جوسپارىن بەلگىلەدى. وندا كوپتەگەن ماڭىزدى ماسە­لەلەر العا تارتىلدى. ولاردىڭ ارقايسىسى ەلىمىز بەن حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن اۋقىمدى قىزمەتتەردى اتقارادى. وسى 100 ناقتى قادام جوسپارىندا «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسى نۇسقاسىن ازىرلەۋ جايلى دا ءسوز بولعان. بۇل جاعدايدىڭ جالپى بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ ومىرىندە الاتىن ورنى ەرەكشە بولماق. ارينە, 100 قادامنىڭ ارقايسىسى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنان العان كەزدە وتە ماڭىزدى قادامدار بولىپ تابىلادى. باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ نازاردى اۋدارتىپ تۇرعان جەرى – مۇندا ماسەلەلەردىڭ ناقتى قويىلىپ جانە ونىڭ شەشىمىنىڭ انىق كورسەتىلگەنى دەر ەدىم. ۇلت جوسپارىنىڭ كىرىسپەسىندە: «100 ناقتى قادام» – بۇل جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ. سونىمەن بىرگە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامى­عان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى ءجونىن­دەگى جوسپارى ەكەنى اتاپ ايتىلدى. «كا­سىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ», «زاڭ­نىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ», «يندۋس­تريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم», «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك», «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» دەپ اتالاتىن بولىمدەردەن تۇراتىن رەسمي قۇجاتتىڭ ءون بويىندا مەملەكەت دامۋىنىڭ الداعى ۋا­قىت­تاعى ماقسات-مىندەتى ايقىندالعان. مەنىمشە, بۇل تاريحي قۇجات ەلىمىزدە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسى­رۋ مەن مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋدا اداس­تىرماس سارا جول. مۇنىڭ ءوز جەمىسىن بەرە­تىنىنە سەنىمدىمىن. بۇل تاريحي قۇجات­تى بىرنەشە رەت وقىپ شىقتىم. ەل ارا­سىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا قا­تى­نا­سۋ­دامىن. بۇل ستراتەگيالىق جوس­پاردى حالىق بولىپ, قوعام بولىپ ىسكە اسىراتىن بولساق, ءبىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ قۋاتتىلىعى ارتىپ, ەكونوميكالىق, وزگە دە باعىتتاردا تىڭ سەرپىندەر ورىن الاتىنى ءسوزسىز. ۇلت جوسپارىنىڭ 87 قادامىندا: ازاماتتىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتۋدىڭ «مە­نىڭ ەلىم» ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ, ونىڭ اياسىندا تەحنو­لو­گيالىق جوبالار سەريالارىن ىسكە قوسۋ قاراس­تىرىلعان. سونىڭ ءبىرى – «قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسى» – كەڭ كولەمدى ينتەرنەت جوباسىن قۇرۋ. مۇنداعى باستى «ماقسات – ءاربىر ازاماتقا جانە شەتەلدىك تۋريسكە ەل تۋرا­لى كوبىرەك بىلۋگە كومەكتەسۋ», دەپ اتاپ كور­سەتىلگەن. مۇنى ماڭىزدى ماسەلە دەپ تۇسىنگەن ءجون. ەلباسى اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىن «شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتار جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىم قابىلدايتىن ۇدەرىستەرگە «اشىق ۇكىمەت» تەتىگى ارقىلى بەلسەندى تارتىلۋى ءتيىس» دەدى. «اشىق ۇكىمەت تەتىگى» قالىپتاسۋ ءۇشىن بيلىكتەگى قىزمەت ادامدارى وزدەرى مەملەكەت يدەولوگياسىن تولىق ەلگە تۇسىنىك بەرەتىندەي دارەجەدە ءبىلۋى قاجەت. يدەولوگيانى ءوزى جاقسى بىلگەن ادام مەملەكەتتىڭ دامۋ ساياساتىنا حالىقتى باعىتتاپ, سول ارقىلى دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىراتىن بولادى. بۇل ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان ايقىن تۇردە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت – حالىقتىڭ پاناسى. سوندىقتان دا, حالىق ءوز مەملەكەتىنىڭ دامۋ تەتىگىن, جەتىستىگىن, ونىڭ ىلگەرى جىلجۋ جوسپارىنىڭ ورىندالعانىن كوزبەن كورىپ, ءبىلۋى ءتيىس. وسىلاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلباسى رەفورمادا كورسەتىلگەندەي, قوعام وكىلدەرىنىڭ, ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتەن بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسىن بولۋگە قاتىناسۋلارىنىڭ جانە بۇرىنعىداي حالىق قارجىسىن تالان- تاراجعا سالۋدى توقتاتىپ, كوپشىلىك باقىلاۋىندا بولۋىن كوزدەپ وتىر. اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋ سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتاتىنىن اتاپ ايتتى. بۇل جاعداي بۇدان بىلاي ەل باسقارۋ ىسىنە ناعىز ادال ادامداردىڭ كەلۋىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان 5 حالىقتىق رەفورمانى قوعامىمىزدىڭ ۇلكەن قارقىنمەن دامۋىنا, مىقتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا جەتۋگە اشىلعان باعدار دەپ تۇسىنەمىن. كاسىبي جازۋشى بولماسام دا, ۇرپاققا بىلگەنىمدى قالدىرسام دەپ تالپىنىپ كەلەمىن. تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىن. «بالداعى التىن اق بولات», «باس ساردار», «اداي تاريحى سىر شەرتەدى», «قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى», «عاسىرلار قۇندىلىقتارى» اتتى پوۆەستەر مەن رومان-ەسسەلەرىم جارىققا شىقتى. بۇل دۇنيەلەردە بۇرىن ايتىلماي كەلگەن اقتاڭداقتارعا باسا نازار اۋداردىم. «بالداعى التىن اق بولات» ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ومىرىنە ارنالادى. شىعارما جەلىسىنە ەل اۋزىنداعى دەرەكتەر مەن ەستەلىك اڭگىمەلەردى جانە تاريحي قۇجاتتاردان دا مالىمەتتەر قوستىم. 2005 جىلى «باس ساردار» اتتى حالىق باتىرى شوتان نازار ۇلى تۋرالى تاريحي حيكاياتىم جانە 2007 جىلى «اداي تاريحى سىر شەرتەدى» اتتى رومان-ەسسەم جارىق كوردى. مەن – ەلباسىمەن ەكى رەت بەتپە-بەت وتىرىپ سويلەسۋ باقىتىنا يە بولعان اداممىن. ءبىرىنشىسى, 1993 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلدى. قۇرىلتايعا وبلىستان قاتىساتىن دەلەگاتتاردىڭ ىشىندە مەن دە بولدىم. قۇرىلتاي قارساڭىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دەلەگاتتارمەن جۇزدەسىپ, سول كەزدەگى جاعدايدىڭ وسال بولماي تۇرعانىن, ۋاقىتشا قيىنشىلىقتارعا توزىمدىلىكپەن قاراۋدىڭ, اۋىزبىرلىكتىڭ قاجەت ەكەنىن, كوپ ۇزاماي جاعدايدىڭ جاقساراتىنىن ايتىپ, جۇرتتىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى دە, دەلەگاتتاردىڭ ويلارىن بىلگىسى كەلەتىنىن ايتتى. سول جۇزدەسۋدە ماڭعىستاۋ وبلىسى اگروونەركاسىپتىك كەشەنى كاسىپوداق كومي­تەتى­نىڭ توراعاسى رەتىندە ورنىمنان تۇرىپ, جەكەشەلەندىرۋگە بايلانىس­تى كەيبىر ءتۇسىن­بەۋشىلىك جاعدايلار تۋرالى ويىمدى ءبىلدىردىم. ەرتەسىنە مەملەكەت باسشىسى مەنى جەكە قابىلداپ, اڭگىمەلەسىپ, ەل جاعدايىن سۇرادى. سول جولى پرەزيدەنتتىڭ وتە قاراپايىمدىلىعى مەن ەلجاندىلىعىنا, ەلدەگى جاعدايدى تۇگەلدەي ءبىلىپ وتىرعان سۇڭعىلالىعىنا ءتانتى بولدىم. ونىڭ كورەگەندىگى مەن اقىلدىلىعىنا, ۇلكەن پاراسات يەسى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ەكىنشى رەت 2006 جىلى ەلباسىمەن تاعى دا ديدارلاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە قىرىمبەك كوشەرباەۆتى تاعايىنداعان وبلىس اكتيۆىنىڭ جينالىسىنا كەلگەنىندە ماعان سويلەۋگە تۋرا كەلدى. ماڭعىستاۋعا كەلەر الدىندا سايلاۋ ءوتىپ, ەل سەنىمىنە يە بولىپ ەدى. سول سايلاۋدان كەيىنگى ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە: «قازاقستاندى تاياۋ ون جىلدىڭ ىشىندە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسسام دەگەن مۇراتىم بار», دەدى. ءسوز كەزەگى كەلگەندە سايلاۋداعى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, «قازاقستاندى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسسام» دەگەن مۇراتىڭىزدى اللا تاعالا قابىل كورسىن», دەپ شىن نيە­تىم­دى جەتكىزدىم. نۇرەكەڭ دە ىستىق قۇشاعى­نا الىپ ريزالىعىن ءبىلدىردى. ول سۋرەت 2006 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريا­لاندى. قازاقستاننىڭ وراسان زور جىلدامدىقپەن دامۋىن جانە تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ءوزىنىڭ اسا زور بىلگىرلىگىن, ۇيىمداس­تى­رۋ قابىلەتىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنە تانىتىپ وتىرعان تۇلعانىڭ وسى رەفورماسى ارقى­لى تاياۋ ۋاقىتتا مەملەكەتىمىز وتىز ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الاتىنىنا تولىق سەنەمىن. تەك مەن عانا ەمەس, قازاقستان حال­قى تۇگەلدەي سەنەدى! مەنىڭ بۇل سەنىمىمە كۇنى كەشە وتكەن سايلاۋدا 97,7 پايىز سايلاۋ­شىلاردىڭ داۋىسىنا يە بولىپ قايتا سايلانۋى كۋا بولماي ما؟ دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ كاي­سىسىنىڭ باسشىسى سايلاۋدا حالقىنان وسىنداي قولداۋدى كورىپ ەدى! بۇل  قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىزىنا عانا اللانىڭ بەرگەن سىيى دەپ بىلەمىن! جۇلدىزىڭ جارقىراي بەرسىن, نۇرسۇلتان! بىزدەر قاي كەزدە دە وزىڭمەن بىرگەمىز! بەكتۇر تولەۋعاليەۆ,  قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.  اقتاۋ.