ءيا, اقپارات سوناۋ زامانداردان بەرى ادامداردىڭ اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. كەمەڭگەر ناتان ءروتشيلدتىڭ: «اقپاراتتى بىلگەن ادام الەمگە يەلىك ەتەدى», دەگەن ءسوزى وسىنىڭ دالەلى. تاريحقا كوز سالساق, حاندار مەن تايپا كوسەمدەرى, كورول, كنيازدەر ەجەلدەن ءوز مۇراگەرىنە ەكەۋىنە عانا ءمالىم ۇلتتىق قۇپيالاردى ايتىپ وتىرعان. نەگىزىنەن ەڭ قۇندى اقپارات مۇراگەرلىك جولمەن, ياعني جەكە وتىرعاندا بەرىلەتىن. بۇل ءۇردىس عاسىرلار بويى, بالكىم, مىڭداعان جىلعا جالعاسقان بولار. ءتىپتى ادامدار جازا باستاعاننان كەيىن دە ەستەلىك جازبالار, كىتاپتار از تارالىممەن شىعىپ تۇرعان. كىتاپ باسۋ پايدا بولعان سوڭ عانا, ياعني جاپپاي تارالىم قولعا الىنعاندا اقپارات اسا ۇلكەن قارقىنمەن تارالا باستادى. بۇل كۇللى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى تەحنيكالىق توڭكەرىس ەدى. وسىلايشا, گۋتەنبەرگتىڭ ارقاسىندا الەم وزگەرىپ سالا بەردى.
ادامزات الدىنداعى ەندىگى ماسەلە – ساۋاتتىلىق. تىڭ ءبىلىم ىزدەگەن كوپتەگەن ادامعا كىتاپ وقۋ ءارى قۇرالعا, ءارى جولباسشىعا اينالدى. بىراق الەمدى باعىندىرۋعا بەل بايلاعاندار جاپپاي ساۋاتتىلىقتان پايدا كوردى. ءبىلىمدى حالىق اراسىندا قاجەتتى اقپارات تەز تارالۋى ءۇشىن پايدالانىپ, ساۋاتسىزدىقتى شۇعىل جانە جاپپاي جويۋعا تىرىستى. سويتە تۇرا ء«بىلىمدى» حالىقتى ۋىستا ۇستاۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
قىش تاقتايشالاردا, كۇمىس توستاعانداردا, جارتاستاردا, پاپيرۋستاردا, پەرگامەنتتەردە ساقتالعان ەجەلگى ماتىندەر ءوز داۋىرىمەن بىرگە كەتتى. گۋتەنبەرگتىڭ كىتاپ باسۋ تەحنولوگياسىن عۇمىرلى قىلعان قاعاز عانا جازۋدى جۇزدەگەن جىل بويى ساقتادى. كەيىنگى ەكى-ءۇش ۇرپاقتىڭ ومىرىندە جازۋ مەن اقپاراتتى ساقتايتىن ءتۇرلى دۇنيە ويلاپ تابىلدى. فوتوپلاستينكالار, كينوتاسپالار, فوتوگرافيالار, ماگنيتوفوندار مەن بەينە, كاسسەتالى, ديسكىلى ويناتقىشتار, شەللاكتى, كەيىن ءۆينيلدى گرامپلاستينكالاردىڭ كۇيساندىقتارى… الايدا بۇل تاسىمالداعىشتاردىڭ بارلىعى ۇزاقمەرزىمدى بولماعانىن كورىپ وتىرمىز. سوندا ادامعا قاعاز عانا بەس عاسىردان استام قىزمەت ەتە الادى دەگەن تۇجىرىمعا ەرىكسىز كەلەمىز.
ال قازىر جاڭا عاسىر – ححI عاسىر. قارىشتاپ دامىعان قوعامدا قاعاز ەلەكتروندى قۇرالدارمەن جارىسىپ كەلەدى. ChatGPT ادامنىڭ ميىمەن تايتالاسىپ تۇر. ءتىپتى ءوزى جازۋشى, ءوزى اقىن بولا باستادى. مىسال كەلتىرسەك, جۋىردا عانا كانادالىق جازۋشى ستيۆەن مارشە «اۆتوردىڭ ءولىمى» اتتى تۋىندىسىن جازاردا جي-ءدىڭ كومەگىنە جۇگىنگەنىنەن حاباردار بولدىق. بۇل 104 بەتتىك نوۆەللادا مارشە 95 % ءماتىندى ChatGPT, Cohere جانە Sudowrite كومەگىمەن جازىپتى. ءتىپتى كىتاپتىڭ مۇقاباسى مەن اننوتاتسيالارى دا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قولتاڭباسىن ساقتاپ تۇرعانى امبەگە ايان. ال جاپون جازۋشىسى كۋدان ريە «توكيو مۇناراسى» اتتى رومانىن جاريالاعان سوڭ, 170-كەزەكتى اكۋتاگاۆا سىيلىعىن جەڭىپ العان. اۆتور اتالعان رومانىنىڭ ديالوگتەرىن جازۋ ءۇشىن ChatGPT-ءدى پايدالانىپ, شىعارما كولەمىنىڭ شامامەن 5% بولىگى وسى قۇرالمەن جاسالعانىن جاريالادى. تاعى ءبىر كانادالىق جازۋشى تيم بۋشە «AI Lore» سەرياسى اتاۋىمەن 2022–2023 جىلدارى ChatGPT مەن Anthropic’s Claude-ءتى قولدانا وتىرىپ, 97-گە جۋىق ميني-رومان جازعانىن بىلدىك. «AI Lore» سەرياسى قازىر Amazon-دا ساتىلىمدا تۇر.
ءوز زامانىندا لەۆ تولستوي اقساقال: «كەلەشەكتە جازۋشىلار ءبىز سياقتى توم-توم شىعارمالار جازباۋى مۇمكىن. ءتىپتى كوركەم نارسەلەرگە بارۋ دا بىرتە-بىرتە تىيىلۋى مۇمكىن. ماقالالىق دۇنيەلەرمەن شەكتەلىپ, سونى ادەبيەت دەپ ەسەپتەپ, سونداي باعىتقا اۋىپ كەتۋى مۇمكىن», دەگەن ەكەن. بۇل پايىمنىڭ ايتىلعانىنا دا, مىنە, عاسىردان دا ۇزاق ۋاقىت ءوتىپتى. بۇگىنگىدەي جي-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعى قارقىندى دامىپ جاتقانىنا قاراساق, تولستوي ءتامسىلى الىسقا كەتپەگەن سياقتى ما, قالاي؟
