– نۇرجان مولديار ۇلى, ەلىمىزدە سۋ سالاسىن دامىتۋ بارىسىندا كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتقانى ءمالىم. بۇل باعىتتاعى مينيسترلىكتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن باسىمدىقتارى قانداي؟
– سۋ – تىرشىلىكتىڭ وزەگى, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى رەسۋرس. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلدى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان جانە ەل مۇددەسىنە ساي شەشىم بولدى. مينيسترلىك الدىنا قويىلعان نەگىزگى مىندەتتەر پرەزيدەنتتىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتى» اتتى جولداۋىندا ناقتى كورسەتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا – سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ, سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ جانە سالاداعى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار 2030 جىلعا دەيىنگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسى, 2028 جىلعا دەيىنگى كەشەندى دامۋ جوسپارى جانە 2026 جىلعا دەيىنگى سۋ ۇنەمدەۋ جول كارتاسىنا سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
– جاڭا سۋ كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى سالادا قانداي ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەرگە جول اشتى؟
– سۋ كودەكسى ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ نەگىزى بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى – سۋدى قاۋىپسىز ءارى تۇراقتى پايدالانۋ ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكولوگيالىق تەڭگەرىمدى ساقتاۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءبولۋ. سۋ كودەكسى نەگىزىندە سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ, قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرىلدى. بۇل ورگاننىڭ نەگىزگى مىندەتى – زاڭسىز سۋ پايدالانۋدى, سۋ ەسەپتىلىگىن بۇرمالاۋدى جانە سۋ نىساندارىن زاڭسىز پايدالانۋدى بولدىرماۋ. كوميتەتكە جەدەل ارەكەت ەتۋ, تەكسەرۋ جۇرگىزۋ, ايىپپۇل سالۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا شارا قولدانۋ سەكىلدى قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرىلدى. سونىمەن قاتار جاڭا كودەكسكە سايكەس, سۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلدى. بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە سۋدىڭ ءادىل, اشىق بولىنۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزادى.
– مينيسترلىك جۇرگىزىپ جاتقان كادرلىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق رەفورما تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– ءبىز جۇمىستى الدىمەن باسقارۋ قۇرىلىمىن رەتتەۋدەن باستادىق. سونىڭ اياسىندا ەكى ءىرى قۇرىلىم – «قازسۋشار» جانە ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەت قايتا قۇرىلدى. «قازسۋشار» مەكەمەسىندە قازىرگى تاڭدا تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ۇلكەن وزگەرىس بولىپ جاتىر. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 439 تەحنيكا ساتىپ الىندى, جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىش 800-گە جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل كاسىپورىندار ەندى زامان تالابىنا ساي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرمەن جۇمىس ىستەيدى.
بۇدان بولەك, 16 وڭىرلىك مامانداندىرىلعان كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلدى. ولار بۇگىندە 800-گە جۋىق گيدروتەحنيكالىق نىسانعا قىزمەت كورسەتەدى. بۇل ۇيىمدار سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرىپ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە سۋدى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– بۇل رەفورمالار سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا اسەر ەتتى مە؟
– ارينە, بۇل – ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزداعى ماسەلە. سۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ ارقىلى ءبىز ولاردىڭ كاسىبي مارتەبەسىن كوتەرۋدى كوزدەدىك. 2024 جىلى ولاردىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 25%-عا ءوستى. ال بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بارلىق قىزمەتكەردىڭ ەڭبەكاقىسى 50%-عا ارتتى. بۇل وزگەرىستەر سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ 29 مىڭنان استام قىزمەتكەرىن قامتىدى. سونىمەن قاتار سۋ ماماندارى ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالار, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى ارقىلى نەسيە كولەمىن 7,8 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ سەكىلدى كادرلاردى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارا قابىلداندى.
– سۋ سالاسىنداعى كادر دايارلاۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل باعىتتا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟
– 2024 جىلى ءبىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار وقيعا – قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. بۇل – ەلىمىزدەگى سۋ ماماندارىن ارنايى دايارلايتىن تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى. سونىمەن قاتار سۋ سالاسىنا قاجەت ماماندىقتار بويىنشا ەلىمىزدە 12 جوعارى وقۋ ورنى مەن 8 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى. بۇدان بولەك, قاراعاندى, ۇلىتاۋ جانە الماتى وبلىستارىنىڭ كوللەدجدەرىندە سۋ سالاسىنداعى ماماندىقتاردى اشۋ جوسپاردا بار.
2024–2025 وقۋ جىلىندا 523 ستۋدەنت گرانت نەگىزىندە وقۋعا قابىلداندى, جالپى كەيىنگى ەكى جىلدا گرانت سانى ەكى ەسە كوبەيگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل كورسەتكىش الداعى جىلدارى دا ارتا تۇسەدى. جوو مەن ءوندىرىستى بايلانىستىرۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەر مەن كوللەدجدە ءبىلىم الۋشىلار سۋ كاسىپورىندارىندا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋدە. جىل باسىنان بەرى مۇنداي تاجىريبەدەن 339 ستۋدەنت ءوتتى.
– ساپالى مامان دايارلاۋ ءۇشىن حالىقارالىق ارىپتەستىك ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس قانداي دەڭگەيدە؟
– ءبىز حالىقارالىق سەرىكتەستىككە ەرەكشە ءمان بەرەمىز. سۋ سالاسى – ترانسشەكارالىق سيپاتتاعى كۇردەلى سالا. سوندىقتان وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن يگەرۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا مامان دايارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋ سالاسىندا ۇلكەن تاجىريبەسى بار ۇزدىك شەتەلدىك وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ولاردىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە 2024 جىلى نيدەرلاند كورولدىگىنىڭ ماماندارى وتكىزگەن سۋ تاسقىنىن بولجاۋ جانە الدىن الۋ بويىنشا وقۋ ترەنينگىن ايتۋعا بولادى, وعان 50-دەن استام ماماندارىمىز قاتىستى.
قىتايدىڭ ساۋدا مينيسترلىگى مەن سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كومەگىمەن العاش رەت قىتايداعى سۋ شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا سۋ سالاسىنىڭ 120 مامانىن وقىتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل جۇمىستى جىل سايىن جالعاستىرۋعا كەلىسىم بار. ەكى توپتان قۇرالعان 30 ادامنان تۇراتىن توپتار ەكى اپتالىق كۋرستى اياقتاپ, جاقىندا ءۇشىنشى توپ ماماندار جىبەرىلمەك. وسى وقۋ كۋرسىنا ءبىر ادامعا شامامەن 7 مىڭ دوللار كولەمىندەگى شىعىنداردى قابىلداۋشى تاراپ قارجىلاندىرادى. سونىمەن قاتار «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى دا ماماندارىمىز شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتاردا تاجىريبەدەن ءوتىپ جاتىر.
– «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. سۋ – سارقىلمايتىن رەسۋرس ەمەس. ونى ۇقىپتى, ۇنەمدەپ پايدالانعان ءجون. وسى ورايدا حالىق اراسىندا سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى قالاي قولعا الىنىپ جاتىر؟
– دۇرىس ايتاسىز, سۋ ۇنەمدەۋ – تەك تەحنيكالىق نەمەسە ەكونوميكالىق ەمەس, ەڭ الدىمەن, مادەني جانە الەۋمەتتىك ماسەلە. ءبىز بۇل باعىتتا كەشەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. «تازا قازاقستان» اكتسياسى اياسىندا «سۋدى ۇنەمدەپ, بولاشاقتى ساقتا» تاقىرىبىندا مەكتەپتەردە ارنايى ساباقتار وتكىزىلىپ, ول شامامەن 2 ملن وقۋشىنى قامتىدى. ەندى بۇل جۇمىستى كوللەدجدەر مەن جوو-لاردا جۇزەگە اسىرامىز. اۋەجايلار, ۆوكزالدار, قوعامدىق كولىك, اكىمشىلىك عيماراتتاردا اقپاراتتىق ستەندتەر مەن بروشيۋرالار ورنالاستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار تۇرمىستا سۋدى ۇنەمدەۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار ازىرلەندى. «از تۇتىنساڭ, از تولەيسىڭ» قاعيداتى نەگىزىندە 6 وڭىردە ديففەرەنتسيالدى تاريفتەر ەنگىزىلىپ, اي سايىن 1,6 ملن تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى.
– ەل ىشىندەگى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ مەن سۋ قويمالارىنىڭ جاعدايىنا توقتالساڭىز.
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە سۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدى جاڭعىرتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبا. بۇل كانال ارقىلى ورتالىق قازاقستاننىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جۇزەگە اسادى. قازىر بۇل نىساندا قۇرىلىس-مونتاجداۋ, تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى جوبا قۇنى شامامەن 83 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى.
بىلتىر ەلىمىزدىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, اقمولا, الماتى, سقو, ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا 8 جوبا اياقتالىپ, 208 مىڭ تۇرعىنى بار 49 ەلدى مەكەننىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاقساردى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 10 وبلىسىندا 2,6 مىڭ شاقىرىمنان استام سۋ قۇبىرى جەلىلەرى سالىنىپ, جاڭعىرتىلىپ جاتىر. بۇل 468 ەلدى مەكەندى قامتىپ, شامامەن
1,3 ميلليون ادامدى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 53 ەلدى مەكەن العاش رەت ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلادى.
– ترانسشەكارالىق سۋ ماسەلەسىندە قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى؟
– سۋ – تابيعي شەكارانى مويىندامايتىن رەسۋرس. سوندىقتان كورشى مەملەكەتتەرمەن سۋ ديپلوماتياسىن جولعا قويۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. وتكەن جىلعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسكەن كەلىسسوزدەردىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتتىك. بۇل – ءتيىمدى ديپلوماتيانىڭ ناقتى ناتيجەسى.
ءبىزدىڭ مينيسترلىك سۋ رەسۋرستارىن بولىسۋدە تەڭگەرىمدى ۇستانىم مەن حالىقارالىق نورمالارعا سۇيەنەدى. جىل سايىنعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەل مۇددەسىن قورعاپ قانا قويماي, كورشى ەلدەرمەن ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرەمىز.
– سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ جۇمىسى دا ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى. بۇل بويىنشا قانداي جوبالار ىسكە استى؟
– ءيا, بۇل – ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلە. مينيسترلىك قۇرىلعالى بەرى سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە شامامەن 5 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلدى. قازىر تەڭىزدەگى سۋ كولەمى 24,4 ملرد تەكشە مەترگە جەتىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن «ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن وڭىرلىك دامىتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنىپ جاتىر. وندا كوكارال بوگەتىن 2 مەترگە دەيىن كوتەرۋ جانە قامىستىباس پەن اقشاتاس كول جۇيەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. بۇل جوبا بيىل جىل سوڭىندا تولىق ساراپتامادان وتەدى.
– سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋداعى باستى ۇستانىم قانداي؟
– باستى ۇستانىم – اشىقتىق, ادىلەتتىلىك جانە تۇراقتىلىق. سۋ رەسۋرستارى – ۇلت بايلىعى. ونى باسقارۋ زاڭ اياسىندا, عىلىمي نەگىزدە, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇزەگە اسۋى كەرەك. جاڭا سۋ كودەكسى وسى قاعيداتتاردىڭ ناقتى تەتىكتەرىن ەنگىزدى.
مينيسترلىك سۋدى پايدالانۋداعى بارلىق ۇدەرىستىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, سۋدىڭ «قارا نارىعىنا» جول بەرمەۋگە, تسيفرلىق جۇيەلەر ارقىلى سۋدى ءادىل جانە ءتيىمدى بولۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەدى.
الداعى جىلدارى باستى نازار – كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقتىڭ سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە حالىقارالىق ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋات اۋەسباي,
