كاسپي تەڭىزىنىڭ ەلىمىزدەگى سەكتورىن يگەرۋ ءۇشىن 1997 جىلى قازاقستان مەن الەمدەگى ءىرى مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ حالىقارالىق كونسورتسيۋمى اراسىندا سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان ەدى. سول كەزدە تەڭىز تابانىنداعى «قارا التىن» الەمدەگى جەتەكشى كومپانيالاردى قىزىقتىردى. مۇناي بيزنەسىندەگى ەڭ ءىرى ەنەرگەتيكالىق كوماپنيالار حالىقارالىق كونسورتسيۋمعا بىرىكتى. قازىر ونىڭ قۇرامىنا الەمدەگى 7 الپاۋىت كومپانيا كىرەدى. باسىم ۇلەس «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا (16,88%) تيەسىلى. «Eni», «SHell», «ExxonMobil», «TotalEnergies» كومپانيالارى جوباداعى بىردەي ۇلەستى (16,81%) قاناعات ەتەدى. اكتسيونەرلەر قاتارىندا CNPC (8,33%) پەن «Inpex» (7,56%) كومپانيالارى دا بار. ءبىر ەرەكشەلىگى, اكتسيونەرلەردىڭ ارقايسىسى ونىمدەگى ءوزىنىڭ جەكە ۇلەسىن تاسىمالداۋ مەن وتكىزۋ, ەسەپ بەرۋ, وندىرىلگەن مۇنايدى كەلىسىمگە سايكەس ۇكىمەتپەن ءبولىسۋ ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى.
سولتۇستىك كاسپي جوباسى – ەلىمىزدەگى سۋ استىنداعى كەن ورىندارىن يگەرۋمەن بايلانىستى العاشقى ءىرى جوبا. جوبا قۇرامىنا قاشاعان, قايراڭ جانە اقتوتى اتتى 3 كەن ورنى كىرەدى. ەڭ ءىرىسى – قاشاعان كەن ورنىنان وندىرىلەتىن «قارا التىن» قورى شامامەن 9-13 ملرد باررەلدى (1-2 ملرد توننا) قۇرايدى. كەنىش اتىراۋ قالاسىنان 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا, كاسپي تەڭىزىندە ورنالاسقان.
قاشاعاندى يگەرۋ بىرنەشە كەزەڭمەن جۇرگىزىلدى. الدىمەن, تەڭىزدەگى وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك, جوبالاۋ, لوگيستيكا سالاسىنداعى قيىندىقتى ەڭسەرۋ ماسەلەسى قولعا الىندى. بۇعان قوسا, تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ ەسكەرىلدى. جالپى, سۋ استىنان «قارا التىن» ءوندىرۋ ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى ءىرى جانە اناعۇرلىم كۇردەلى جوبالاردىڭ ءبىرى سانالىپ وتىر. بىرىنشىدەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ قاشاعان ورنالاسقان اۋماعىندا اۋا تەمپەراتۋراسى قىستا -30°C-تان تومەن بولادى. جازدا +40°C شاماسىنا دەيىن كوتەرىلەدى. مۇنداي قىتىمىر اۋا رايى تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىك پەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندەگى قيىندىقتى تۋىنداتتى. ەكىنشىدەن, تەڭىزدىڭ بۇل بولىگى سونشالىقتى تەرەڭ ەمەس. سۋ دەڭگەيىنىڭ تايىزدىعى – 3-4 مەتر. ۇشىنشىدەن, سۋباركتيكالىق كليماتقا بايلانىستى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگى جىلىنا بەس اي بويى مۇز قۇرساۋىندا جاتادى. تورتىنشىدەن, قاشاعان كەن ورنى كوللەكتورىنىڭ تەرەڭدىگى – تەڭىز تۇبىنەن تومەن 4 200 مەتر. تەڭىز تۇڭعيىعىنداعى مول مۇناي قاباتى وتە جوعارى قىسىمنىڭ ىقپالىندا جاتىر. سوعان قاراماستان «قارا التىن» جەڭىل, بىراق, قۇرامىندا كۇكىرتسۋتەگى (H2S) مەن كومىرقىشقىل گازدىڭ (سو2) مولشەرى كوپ. بەسىنشىدەن, تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە فلورا مەن فاۋنانىڭ سان الۋانى بار. الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ 60%-ى مەكەندەيدى. اسىرەسە باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار, جاعالاۋداعى سۋلى-باتپاقتى القاپقا ۇشىپ-قوناتىن قۇستاردىڭ كەيبىرى ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
مىنە, وسىنداي جايتتار سولتۇستىك كاسپي جوباسىن يگەرۋ كەزىندە ىقتيمال قاتەرلەردى تۋىنداتۋى مۇمكىن ەدى. سول سەبەپتى, حالىقارالىق كونسورتسيۋمگە الدىمەن قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى شارالار جيىنتىعىن ىسكە قوسىپ, قوماقتى ينۆەستيتسيالىق قارجى جۇمساۋ قاجەت بولدى.
«كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ كەزىندەگى باستى مىندەت بەلگىلەندى. بۇل – سەزىمتال قورشاعان ورتانى ساقتاۋ, جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن بارىنشا ازايتۋ. ءبىز قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ, كومپانيا تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭگە جەتتىك. بۇل تاريحي كەزەڭ قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ تۇراقتى ءوندىرىسى مەن ىلگەرىلەگەنىن ايعاقتايدى. بۇل جەتىستىك – قاجىرلى ەڭبەك ەتۋدىڭ, ويلاستىرىلعان شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ, ءاربىر قاتىسۋشى تاراپتىڭ وندىرىستىك قىزمەتىمىزگە دەگەن شىنايى ادالدىعىنىڭ ناتيجەسى. وسى مەجە وتكەن جولىمىزدى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, بولاشاق جەتىستىكتەرگە باعىتتايتىن ءسات بولدى», دەيدى دجانكاردو رۋيۋ.
اتىراۋ وبلىسى
