«پرەزيدەنت وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. الايدا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل باعىتتا ناقتى ءارى پارمەندى شارا قابىلداعىسى كەلمەيدى, ءارى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تەرەڭ تۇسىنبەيدى. ەگەر قازىرگى كەزدەگىدەي يمپورتتىڭ ۇستەمدىگى جالعاسا بەرەتىن بولسا, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ تۇتاس سەگمەنتتەرى جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعىتتار دا بار. وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا جەلىلەرى اراسىنداعى قاتىناستاردى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ قاجەتتىگى بۇرىننان تۋىنداعان. ماسەلەن, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وندىرۋشىلەرگە قىسىم كورسەتۋ تەتىگىنە اينالعان «رەتروبونۋس» دەپ اتالاتىن تولەمدەر ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا تىكەلەي تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, بۇل تاجىريبە ءالى دە جالعاسۋدا. ساۋدا جەلىلەرى ولاردى بۇركەمەلەپ – قوسىمشا قىزمەتتەر, جارناما جانە وزگە دە اتاۋلار ارقىلى وندىرۋشىلەرگە جۇكتەيدى. بۇل – وندىرۋشىلەرگە سالىناتىن «قوسىمشا سالىق» ىسپەتتى», دەدى اقتوبە وبلىسىنىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانىنداعى اگروونەركاسىپتىك كەشەن جونىندەگى سالالىق كەڭەستىڭ توراعاسى ساعىنعازى قۇرمانالين.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەل نارىعىنا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى بەلسەندى ەنىپ جاتىر. مىسالى, رەسەيدە ءوز وندىرۋشىلەرىنە زاۋىتتان ساۋدا نۇكتەسىنە دەيىنگى تاسىمالداۋ شىعىندارىنىڭ 100 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى. وكىنىشكە وراي, بىزدە مۇنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى جوق. مۇنداي ماسەلەلەر وتە كوپ. سونىمەن قاتار, ءبىز ءبىر ەكونوميكالىق وداقتا بولعاندىقتان, بۇل جاعداي ادىلەتسىز باسەكەلەستىككە اكەلىپ سوعادى, ءارى وعان «كۇماندى تاسىلدەر» ارقىلى تاۋارلاردى جاپپاي اكەلۋ جاعدايى دا قوسىلادى. «گازەلدەرمەن», جۇك كولىكتەرىمەن تاۋارلاردى الىپ كەلەدى, ساتىلىم تۋرالى جارنامالار جاسايدى, مۇنداي جاعدايدا سالىق تولەنبەيتىندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. جەر ۇيدە وندىرىستىك سالقىنداتقىشتار قويىلىپ, كاباردينو-بالكاريادان جۇك كولىكتەرىمەن ءسۇت اكەلىنىپ, ونى گاراجدا وراپ شىعارىلعان دەگەن مىسالدار دا بار. مۇنداي كەزدە ساپا مەن قاۋىپسىزدىك تۋرالى ەشكىم ويلانبايدى. ال جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر تاۋارلارىنىڭ ساپاسى ۇنەمى باقىلاۋدا. ولاردىڭ ساپاسى وزگە ەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلاردان, ماسەلەن, بەلارۋس ەلىنىڭ تاۋارلارىنان كەم ەمەس. الايدا, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرىلمەي, ءتىپتى ءادىل باسەكەلەستىك جاعدايى جاسالماعاندىقتان, بەلارۋس ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق كورسەتكىشى جىل ىشىندە 51 پايىزعا وسكەن.
ساعىنعازى قۇرمانالين ۇسىنعان مالىمەتتەرگە سايكەس, ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىندا قازىر «بەلورۋسسكيە پرودۋكتى №1» ساۋدا جەلىسىنىڭ شامامەن 130 دۇكەنى جانە ساۋدا نىساندارىندا شامامەن 120 ساتىلىم نۇكتەسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل دەرەكتەر بەلارۋس ونىمدەرىنىڭ قازاقستان ىشكى نارىعىندا كەڭىنەن تارالۋى مەن تۇراقتى وكىلدىلىگىن ايعاقتايدى. بىلتىرعى جىل قورىتىندىسىنا سايكەس, 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا, بەلارۋس مەملەكەتىنەن اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جەكەلەگەن كاتەگوريالارىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەنى تىركەلدى: ماسەلەن, ءسۇت يمپورتى 51%-عا (3,3 توننادان 5,0 مىڭ تونناعا); ىرىمشىك پەن سۇزبە - 30%-عا (11,2-دەن 14,5 مىڭ تونناعا); شۇجىق ونىمدەرى - 2,6% -عا (10,4-تەن 10,7 مىڭ. تونناعا) ارتتى. يمپورتتىڭ وسىنداي قارقىندى ءوسۋى شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسىنىڭ ەداۋىر ارتقانىن جانە قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ جەرگىلىكتى ساۋدا الاڭدارىنداعى ۇلەسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەگەنىن ايعاقتايدى.
زاڭ جوباسىندا بىرنەشە ماڭىزدى بلوك قامتىلعان, ولاردىڭ ءبىرى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە قاتىستى ساۋدا سورەلەرىندەگى سالاۋاتتى پروتەكتسيونيزم ماسەلەسىنە ارنالعان. وسى بلوكقا كىرگەن ۇسىنىستار مەملەكەتتىڭ بۇل ماسەلەنى رەتتەپ, ساۋدا بولشەگىندە وتاندىق تاۋارلارعا باسىمدىق بەرۋ جاعدايلارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ەكىنشى بلوك يمپورتتىق ونىمدەردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنە قاتىستى. بۇل ۇسىنىستار ساپاسى كۇماندى يمپورتتىق ونىمدەرمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان. ويتكەنى, يمپورتتىق ونىمدەر, قولدانىستاعى ەرەجەلەرگە سايكەس, تۇراقتى نەگىزدە تەكسەرىلمەيدى, بىراق جىلىنا ءبىر عانا تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ايتارلىقتاي باقىلاۋسىز اكەلىنۋى مۇمكىن. «سۇر» يمپورت ماسەلەسى دە بار, ويتكەنى, ەڭ الدىمەن, كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ەلىمىزگە «سۇر» سحەمالار ارقىلى كىرەدى. جانە, ارينە, كەز كەلگەن سانيتارلىق تەكسەرۋدەن وتەدى, بۇل تاۋارلاردىڭ ساپاسى تەكسەرىلمەگەن, سونىمەن قاتار ولار بويىنشا سالىق تولەنبەيدى.
وتاندىق ونىمدەرگە ارزان يمپورتپەن ادىلەتسىز باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ كۇننەن كۇنگە قيىنداي تۇسۋدە. ءبىر جاعىنان, رەسمي تۇردە نارىققا كىرگەن وندىرۋشىلەر نارىقتا ورنىعۋ ماقساتىندا باعانى تومەندەتىپ (دەمپينگ جاساپ), ساۋدا جەلىلەرىنەن ءتيىمدى جاعدايلار الادى. ەكىنشى جاعىنان, باقىلاۋسىز وتكىزىلەتىن جانە شەكارادان تەكسەرۋسىز وتەتىن «كۇماندى» يمپورت نارىقتى, بازارلاردى جانە بولشەك ساۋدا ورىندارىن تولتىرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى وتاندىق وندىرۋشىلەر ساپالى ءونىمىن ساتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلا وتىرىپ, اسسورتيمەنتىن قىسقارتىپ, ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋدا, ال كەيبىر كاسىپورىندار مۇلدەم جابىلۋعا ءماجبۇر بولدى.
ء«وندىرىسىمىز تولىق كولەمدە جۇمىس اتقارىپ تۇرعان جوق. قالاعان كولەمدە ءونىم شىعارا المايمىز. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى, وتاندىق نارىق ساپاسى كۇماندى يمپورتتىق تاۋارلارمەن تولىققان. سىرتتان اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ ساپاسى جاپسىرماسىندا كورسەتىلگەن سيپاتتاماعا سايكەستىگى بويىنشا قاراپايىم تەكسەرۋدەن وتپەي, ءبىر سەنىممەن قابىلدانا بەرەدى. ەلگە كىرگىزىلەتىن يمپورت تاۋارلىرىنىڭ كولەمى دە ناقتى ەمەس, سوندىقتان ءوز تاۋارلارىمىزدى ساتۋ ءۇشىن شەتەلگە شىعارۋعا ءماجبۇرمىز. رەسەي, بەلارۋس جانە باسقا دا ەلدەر ءوز وندىرۋشىلەرىن بارىنشا قورعايدى, سوندىقتان ەلىمىزدە دە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قورعاۋ ماقساتىندا ۇقساس شارالاردى قابىلداۋ قاجەت. وتاندىق ونىمدەر قول جەتكىزۋ اسا قيىن قحر يمپورتتاۋشىلارىنىڭ سەرتيفيكاتىمەن ناقتىلاناتىن حالىقارالىق ساپاسىنىڭ بار بولعانىنان قاراماستان, ساپاسىز يمپورتتىق ونىمدەر تاراپىنان قىسىم كورىپ وتىر. مەملەكەت ەكسپورتتى ەمەس, يمپورت ونىمدەرىنە باسىمدىق بەرەتىن بولسا, بۇل تۇيىققا تىرەيتىن جول ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ەل پرەزيدەنتى قوسىمشا قۇن سالىعى قوسىلاتىن ونىمدەردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋدى تاپسىردى, ال ءبىز ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن الۋدا وزگە ەلدەرگە كىرىپتار بولساق, تەك شيكىزات جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ قالامىز», دەدى «مولوچنىە يستوري-ا» جشس ديرەكتورى اسىلگۇل يلياسوۆا.
ء«بىز سالا وكىلدەرى ۇسىنعان پاتريوتتىق باستامالاردى قولدايمىز. ولار ەل ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماسەلەلەرىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. مەنىڭ ويىمشا, كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپقانعا دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى كەرەك», دەدى «AMANAT» پارتياسىنىڭ اقتوبە وبلىستىق فيليالى جانىنداعى ەكونوميكا, كاسىپكەرلىك جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەس توراعاسى, اقتوبە قالالىق ءماسليحاتى دەپۋتاتى امانتاي ۇمبەتاي.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, نارىقتاعى بارلىق وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەرگە ءادىل جاعداي جاساۋ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى ىشكى ساۋدادا قورعاۋ مەن ارنايى رەتتەۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سەبەبى بۇل شارالار بيۋدجەتكە سالىقتار ءتۇسىمىن ارتتىرۋمەن قاتار, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
