قالاقتاي قارا دومبىرانىڭ شومىشتەي عانا شاناعىنا الاشتىڭ بالاسىنا ماڭگىلىك ازىق بولار رۋحاني مول دۇنيە – شەرتپە كۇيدىڭ باي قازىناسى قالايشا سىيىپ كەلگەن دەسەڭىزشى؟! ءيسى قازاققا تيەسىلى وسى يگىلىكتى جۇرەگىنىڭ تۇبىنە ساقتاپ, بۇگىنگىگە جەتكىزگەن سادۋاقاس بالاسى داۋلەتبەك ەدى... قوس ىشەكتىڭ بويىندا بەبەۋ قاققان بەۋ دۇنيەنىڭ سول داۋكەڭنىڭ باسىنان ءوتىپ كەتكەنىنە دە التى جىل بولىپ قالىپتى. بىراق, قارا شالعا دارىعان كۇي كيەسىن ونىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاعى – ۇلكەن ۇلى قايروللا مەن وزگە دە بالالارى ءھام نەمەرەلەرى ۇستاپ قالدى. قان قۋالاعان كۇي سارىننىڭ قۇيماقۇلاق ۇرپاقتى اداسپاي تاپقانى – اللانىڭ القاپ, ارۋاقتىڭ جەبەگەنى دە. سول قايروللا داۋلەتبەك ۇلىمەن بولعان اڭگىمەمىز داۋلەسكەر كۇيشىلىگى ءبىر بولەك, ءوز جانىنان بىرىنەن ءبىرى وتەتىن وزگەشە سارىندى كۇيلەر دە شىعارعان داۋكەڭدەي تۇلعانىڭ ءبىرتۋار بولمىسىن تاني تۇسۋگە ارنالدى.
– قايرەكە, اڭگىمەنى ءداۋكەڭنىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسىنان باستاساڭىز...
– ارقادا بىزگە قاراستى ەلگە كۇيدىڭ كيەسى قونعان دەيدى. سوناۋ قىزداربەكتەن باستاپ ءبىزدىڭ اكەيگە دەيىنگى ارالىقتى الار بولساق, جاۋھار دۇنيەلەرى زامانا سىنىنان ءوتىپ, بىزگە دەيىن جەتكەن ءابدي, سەمبەك, ماقاش, اقمولدا, ابىكەن, شىرىن, بەگىمسال دەگەن ايگىلى كۇيشىلەر بولعان. ءبىز وسى كىسىلەرگە اتالاس تۋىس بولىپ كەلەمىز.
اكەي دومبىرانى 1988 جىلدان باستاپ شەرتە باستادى. وعان دەيىن, جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت قولىنا الماعان ەكەن. ونىڭ سەبەبى – كەڭەس وكىمەتى شەرتپە كۇيگە ولەردەي ءوش بولدى: اتادان بالاعا ميراس بولعان اسىل مۇرا كونەنى كوكسەۋشى, ەسكىنىڭ زارلى سارقىنشاعى رەتىندە قاتتى قۋدالاۋ كوردى. الماعايىپ زاماندا ايگىلى كۇيشىلەر سەمبەك, ابديلەر اتىلىپ تا كەتتى. ابىكەن حاسەنوۆ اكەمىز دە كورەسىنى كورىپ باقتى.
جالپى, كۇيشىلىگى ءوز الدىنا, اكەي ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر بولدى. ءالى ەسىمدە, ۇيدەگى ۇلكەن قارا قازانعا سۋدى قايناتىپ, وعان اعاشتى سالىپ, ءيىپ جاتاتىن. ءبىز: «نە ىستەپ جاتىر؟», دەپ قىزىقتاپ, جان-جاقتان انتالايتىنبىز. سويتسەك, بىزگە شاڭعى جاساپ جاتقانداعىسى ەكەن. كيىكتىدە تۇراتىن اعايىننىڭ ەسىندە بولار, ءبىر كەزدەرى اكەي اۋىلدا اەروشانا جاسادى.
– داۋكەڭنىڭ كۇيشىلىكتەن باسقا ءبىز بىلمەيتىن قانداي ونەرى بولدى؟ ايگىلى كۇيشىنىڭ بۇگىندە ءىزباسارلارى بار ما؟
– جالپى, اكەيدىڭ ءوزى جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان بولعان. وكىنىشكە قاراي, وسى قىرى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلماي كەلەدى. باياعىدا كيىكتىدە تۇرعانىندا ىبىرايدىڭ قالكەنى, اقتاي دەگەن شالدار اكەيدى جاڭاارقاداعى اسقا كۇرەسەسىڭ دەپ الىپ بارىپتى. ول كەزدە شالداردىڭ ايتقانى زاڭ. سودان اكەي اسقا بارسا, تۇيە بالۋاندىققا قارسى جاقتان ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي, تورتپاق كەلگەن تاتار جىگىتى ءتۇسىپتى. ول كەز اكەيدىڭ جيىرمادان ەندى اسىپ, جىلىك مايى تولىسقان كەزى ەكەن. سودان نە كەرەك, تاتار بالۋاندى جىعىپ, اتاق اكەيدە قالىپ, بايگەنى شالدار الىپ, اۋىلعا تويلاپ قايتىپتى.
اكەي بوساعادا پارتكوم حاتشىسى بولىپ, قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىندە دە كۇرەسكەن. بىردە شەت اۋدانىنىڭ ءۇشىنشى حاتشىسى تەلەفون سوعىپ, قاراعاندىعا, وبلىستىق جارىسقا بارىپ كۇرەسەسىڭ دەپتى. اكەي: «مەنى جىندى بالا دەپ جۇرمىسىڭدەر, بارمايمىن», دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان. كونبەي قويعان سوڭ, اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كامالي دۇيسەمبەكوۆتىڭ ءوزى شاقىرتىپتى. «وبلىسقا بارىپ, اۋداننىڭ اتىنان كۇرەسەسىڭدەر. ءبىرىنشى ورىن الماساڭدار, سول جاقتا قالىڭدار, قايتپاڭدار!», دەپ قاھارىنا مىنگەن ەكەن ءبىرىنشى باسشى. سودان نە كەرەك, امال جوق, بارىپ كۇرەسىپ, اۋدان بالۋاندارى كوماندالىق ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الىپتى.
اكەيدىڭ كىندىگىنەن بەس ۇل, ەكى قىز تارادىق. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى عوي, شەتىمىزدەن كۇي تارتامىز. ەڭ ۇلكەنى – مەن. وزىممەن تەتە حالەل دەگەن ءىنىم 1999 جىلى قايتىس بولدى. ودان كەيىنگى ەربول دەگەن ءىنىم دە 37 جاسىندا جۇرەكتەن قايتتى. مارقۇم ءىنىمنىڭ كەرەمەت كۇيشىلىگى ءوز الدىنا, ول اكەيگە تارتقان مىقتى بالۋان دا ەدى: قازاق كۇرەسى مەن سامبودان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سپورت شەبەرى بولاتىن. قازىر ونىڭ اقجىگىت دەگەن ۇلى كۇيشىلىك, انشىلىك ونەرىمەن تانىلىپ كەلەدى. ءتىل-اۋزىمىز تاسقا, ارينە, اكەيدىڭ ءوزى بۇل نەمەرەسى تۋرالى: «مىناۋ سۇمدىق كۇيشى بولادى», دەپ ايتىپ كەتكەن. قازىر ول قاراعاندىدا مۋزىكالىق كوللەدجدە وقيدى. اكەيدىڭ اقجىگىتتەن ۇلكەن ءجۇسىپ دەگەن نەمەرەسى الماتىداعى كونسەرۆاتوريادا وقىپ ءجۇر. ول دا ساۋساعىنان بال تامعان كۇيشى.
– داۋكەڭنىڭ ۇلكەن ساحنالارعا شىعىپ, ونەرسۇيەر, كۇي ۇعار قاۋىمعا تانىمال بولۋىنا بىرەۋلەردىڭ ىقپالى ءتيدى مە؟
– اكەيدىڭ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ جارىققا شىعۋىنا ءوزىنىڭ تۋعان بالدىزى, جازۋشى كامەل قاجى جۇنىستەگى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. «مۇنى جارىققا شىعارۋ كەرەك قوي. بۇل دەگەن كەلەر ۇرپاققا قالار اسىل مۇرا ەمەس پە؟», دەپ قايراپ وتىراتىن.
اكەيدىڭ ۇلكەن ساحناعا شىعۋى جەزقازعاننان باستالدى. مۇندا ول جارقىن شاكارىم, جانعالي جۇزباەۆ جانە باسقا ونەر ادامدارى قاتىسقان تەلەحاباردا كۇي تارتتى. سودان, جاڭاعى ادامداردىڭ ايتۋىمەن داقپىرتى الماتىعا جەتتى-اۋ دەيمىن. ال, شىن مانىندە, اكەيدىڭ كۇيشىلىك ونەرىن باعالاعان ادام – «ەL» پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى عالىم دوسكەن دەگەن ازامات بولدى. تىلەۋىڭدى بەرگىر وسى كىسى 22 كۇي ەنگەن كۇيتاباقتى ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, «ارقا كۇيلەرى» دەگەن اتپەن جاپونيادا جازدىرتتى, سونىڭ ىشىندە داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەر دە بار. اكەيگە قۇنى ون مىڭ دوللاردان اساتىن ساحنالىق شاپان تىكتىرىپ بەردى, قاپشاعايدان التى قانات اق ءۇيدى بارلىق جابدىعىمەن اكەلدىرىپ بەرگەنى تاعى بار. ول ازداي, تاپسىرىسپەن اكەي تۋرالى «تەلاعىس» ءفيلمىن ءتۇسىرتتى.
داۋكەڭ شەرتپە كۇيدىڭ زامانى تۋىپ, باعالانا باستاعانىنا ەرەكشە شاتتانىپ ءجۇردى. «شىركىن, الماتى ونەردىڭ ورداسى عوي!» دەپ ول جاقتاعى جۇرتتىڭ ونەرگە, شەرتپە كۇيگە دەگەن ىقىلاسىن تاڭداي قاعا ماقتاپ وتىراتىن. قارشىعا احمەدياروۆ سىندى ءبىرتۋار ونەر يەسىنىڭ كونسەرۆاتورياعا الىپ بارىپ, ستۋدەنتتەرگە كۇيدەن ءدارىس بەرگىزگەنىنە دە ءدان ريزا بولىپ ءجۇردى. ودان بەرىدە, ونەردىڭ شىن جاناشىرى, سول كەزدەگى شەت اۋدانىنىڭ اكىمى قايىرجان تىلەۋبەرگەنوۆ تە اكەيگە قولىنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىستى: جاسى جەتپىسكە جەتكەن اكەي مادەنيەت ۇيىندە دومبىرا ساباعىن جۇرگىزىپ, سول ءۇشىن ەڭبەكاقى الىپ ءجۇردى.
– داۋكەڭ كىمدەردى ۇستاز تۇتتى؟
– اكەي كۇي تارتۋدى كيىكتى اۋىلىندا تۇرعان اناربەك دەگەن جىرشىدان ۇيرەندىم دەپ وتىراتىن. ودان كەيىنگى ۇستازى – كەرەمەت كۇيشى شىرىن دەگەن اكەمىز بولىپتى. شىرىن اكەمىز كۇيدى كيىز ءۇيدىڭ ىشىندەگى بولىسكەي كەرەۋەتتىڭ ۇستىندە وتىرىپ تارتادى ەكەن. سوندا اعىل-تەگىل جىلاپ وتىراتىن كورىنەدى. سودان ءبىر مەزگىل بولعاندا: «ءما, سەن تارتا قويشى, مەن ءبىر جەرگە بارىپ كەلەيىن», دەپ دومبىرانى اكەيگە بەرىپ, ءوزى تىسقا شىعىپ كەتەدى ەكەن. سونداعىسى, بالا قىسىلماي تارتسىن دەپ, ءوزى ءۇيدىڭ سىرتىنان تىڭداپ تۇراتىن كورىنەدى. ارا-تۇرا ۇيگە كىرىپ: «مىنا جەرىن بىلاي تارت», – دەپ تۇزەتىپ كەتىپ جۇرەدى دەيدى, جارىقتىق. «كۇي تارتىپ وتىرىپ نەگە جىلايتىنىن كەيىن بىلدىك قوي. سول ۋاقىتتا ونىڭ حاسەن دەگەن جالعىز ۇلى سوعىستا, قىزى ءبيبىسارا ومبى جاقتا تۇرمىستا ەكەن. سوندا بالالارىن ساعىنىپ جىلايدى ەكەن عوي...», – دەپ وتىراتىن اكەي.
نەگىزى, اكەي كۇيشىلەر ورتاسىندا وسكەن. شىرىننان كەيىنگى ۇستازدارىن ايتسام, داۋكەڭ ايگىلى كۇيشى ابىكەن حاسەن ۇلىنىڭ كوزىن كورىپ, كۇيلەرىن تىڭداعان. سودان كەيىن, جەزدەسى ابدىعالي كۇيشىدەن دە ءبىراز دۇنيەنى ۇيرەنىپتى. اكەي تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن تۇگەلگە دەرلىك بىلەمىن دەپ وتىراتىن. كەيبىرەۋلەر «بەستورەنى» توكپە كۇي سياقتى ۇرعىلاپ تارتادى. ال اكەيدىڭ تارتىسى مۇلدە بولەك بولاتىن. باپپەن, باياۋلاتىپ وتىرىپ, بيپازداتىپ تارتاتىن.
اكەي قىزداربەك كۇيشىنى ءپىر تۇتتى, ولە-ولگەنىنشە اۋزىنان تاستاماي كەتتى. قىزداربەك اكەمىز شىناشاقتاي عانا, ۇسقىنسىزداۋ ادام ەكەن. كۇي تارتقاندا بار دۇنيەنى ۇمىتىپ, تۇلا بويىنان تەر دە كەتەدى, كوزىنەن جاس تا پارلايتىن كورىنەدى. كۇي سارىنىنا ەلىتەتىنى سونشالىق, توردەن بوساعاعا دەيىن قۇيرىعىمەن جىلجي بەرەدى ەكەن.
– داۋكەڭنىڭ قانشا كۇيى بار؟
– نەگىزى, اكەيدىڭ كوپ كۇيى بولعان. ال «ەL» پروديۋسەرلىك ورتالىعى شىعارعان كۇيتاباققا جازدىرعانى التاۋ-اق. سوڭعى شىعارعان كۇيى – «اناعا ارناۋ». كۇيلەرىنىڭ كوبىسى دومبىرا ۇستاماي جۇرگەنىندە ۇمىت بولىپ كەتتى-اۋ دەيمىن...
– قايرەكە, اكەي ءسىزدى كۇيشىلىك ونەرگە ارنايى باۋلىدى ما, جوق, الدە, بۇل قانمەن بەرىلگەن دۇنيە مە؟
– مەنى داۋكەڭ 2007 جىلى اققىزدىڭ اقتوعايدا وتكەن 110 جىلدىق تويىنا الىپ باردى. كەلەسى جىلى الماتىداعى «ماڭگىلىك سارىن» دەپ اتالعان ونەر فەستيۆالىنە ەرتىپ بارىپ, «مۇڭ قوسباساردى» تارتاسىڭ دەدى. اكەي تارتاتىن بارلىق كۇيدى بىلەم. «نەگە «مۇڭ قوسباساردى» تارتام؟» دەپ ويلادىم دا قويدىم... مىنە, سودان بەرى قىزداربەك اكەمىزدىڭ «مۇڭ قوسباسارىن» تارتىپ كەلەمىن.
بىردە وزىمىزگە قاراعان اعايىن جيىلعان ءبىر وتىرىستا بارىمدى سالىپ, ءابديدىڭ «تاۋبە قوسباسارىن» تارتتىم. وزىمشە ءماز بولىپ, اكەيدەن ماقتاۋ ەستيمىن عوي دەپ وتىرعانمىن. سودان تىسقا شىققان ءبىر مەزگىلدە اكەي: «سەن نە كۇي تارتتىڭ, مۇنىڭ قالاي؟», – دەپ قاتتى كەيىدى. سويتسەم, مەن جەلدىرتىپ, جىلدام تارتقان ەكەنمىن. داۋكەڭ ءبىرتالاي شاكىرت دايىنداعان ادام. شاكىرتتەرىنىڭ بارىنە: «شەكتى بوستاۋ تارتىپ, باياۋلاتىپ شەرتىڭدەر. سوندا دومبىرانىڭ ءۇنى قوڭىرلانىپ شىعادى», دەپ وتىراتىن.
جالپى, اكەي «كۇي تارتقاندا بار ىقىلاسىڭدى سالىپ, تازا جۇرەكپەن تارت» دەگەندى ءجيى قايتالاپ وتىراتىن.
– ءوز جانىڭىزدان شىعارعان كۇيىڭىز بار ما؟
– مەن ءالى كۇي شىعارا قويعان جوقپىن. بىراق, ءبىر سارىننىڭ اينالسوقتاپ جۇرگەنىن سەزەمىن. قاراعاندىدا بيدالى دەگەن ءوزى كۇيشى, مۋزىكا ءپانىنىڭ مۇعالىمىمەن تانىستىم. سول جىگىت ءبىر سارىندى شەرتىپ وتىرعانىمدا: «وي, مىناۋ دايىن كۇي عوي!», دەگەن ەدى. ماعان سالسا, ول ءالى پىسە قويماعان دۇنيە سياقتى بولىپ تۇرادى.
– ءسىزدىڭ دومبىرا شاباتىن ونەرىڭىز بار دەيدى...
– ءوزىم ىشكى ىستەر ورگاندارىندا 25 جىل قىزمەت ەتىپ, 1996 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىقتىم. قول بوساعانداي بولدى. جاسىمنان اكەيگە تارتسام دەپ ارماندايتىنمىن, كۇيىن تارتىپ, قولونەرىن ۇستاعىم كەلدى. سودان, زەينەتكەرلىككە شىققان جىلى اكەيگە ەلىكتەپ, مەن دە دومبىرا شاپتىم. كادىمگى تەمىرجولداعى رەلستىڭ استىنا توسەيتىن شپالدان... الگى دومبىرانىڭ شەشەن سويلەگەنى سونداي, استاناداعى مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى جانعالي جۇزباەۆ جاتا كەپ جابىستى. ءبىرىنشى جاساعان دۇنيەم بولعان سوڭ, بەرمەدىم. قازىر ول دومبىرا اقسۋ-ايۋلىداعى حالەل ءىنىمنىڭ ۇيىندە تۇر.
ەكىنشى جاساعان دومبىرامدى اكەم ۇناتىپ, ءوزى مەنشىكتەپ الدى. الدىڭعىسىنا قاراعاندا بۇل ۇلكەندەۋ, سالماقتىراق بولىپ شىقتى. بۇل اسپاپپەن ول «كۇي-كەرۋەنگە», «ماڭگىلىك سارىنعا» قاتىستى, ايگىلى كۇيشىلەردىڭ قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» اكەيدىڭ ورىنداۋىندا جازىلعان تۋىندىلارى دا وسى دومبىرانىڭ شاناعىنان شىققان. قازىر بۇل دومبىرا مەنىڭ قولىمدا.
– داۋكەڭنىڭ دۇنيەدەن وتەرىندە ايتقان اماناتى بولدى ما, قانداي وسيەت قالدىرىپ كەتتى؟
– اللاعا شۇكىر دەيتىنىمىز, ول كىسى الدىنداعى اكەلەرىنەن قالعان ءيسى قازاققا ورتاق اسىل مۇرانى امان ساقتاپ, بىزگە تابىستاپ كەتتى. دۇنيەدەن وتەرىندە ماعان ايتقانى – وسى شەرتپە كۇيدىڭ عۇمىرىن جالعاستىر دەپ باتاسىن بەردى. اكەمنىڭ ءومىرى مەن ونەرى ءىزسىز قالماسىن دەگەن نيەتپەن بىلتىر «كۇي-عۇمىر» اتتى ەڭبەگىمدى كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعاردىم.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى.
