ال وتكەن جىلى 200-دەن اسا بالا تەرەزەدەن قۇلاپ, ولاردىڭ 12-ءسى مەرت بولعان. قابىرعاعا ايازداي باتاتىن بۇل قايعىلى جاعداي قاشانعى جالعاسا بەرەدى, قايتپەك كەرەك؟ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە پروفيلاكتيكالىق جۇمىس كۇشەيتىلگەن. رەسپۋبليكا اۋماعىندا تجم مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, 2023 جىلدان باستاپ «قاۋىپسىز تەرەزە» اكتسياسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
– اتالعان اكتسيا شەڭبەرىندە مەتسەناتتار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىنداعى ازاماتتار تۇراتىن ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنە قاۋىپسىزدىك قۇلىپتارىن ورناتىپ ءجۇر. بىلتىر 30 مىڭنان اسا قاۋىپسىزدىك قۇلپى ورناتىلدى, تۇرعىن ءۇي-جايلاردىڭ, اسىرەسە جوعارعى قاباتتاردا تۇراتىن پاتەر يەلەرىمەن 65 مىڭنان اسا ءتۇسىندىرۋ اڭگىمەلەرى وتكىزىلدى. وسى جىلدىڭ 5 ايىندا 2 940 قاۋىپسىزدىك قۇلپى ورناتىلدى. جىلداعى جوسپار بويىنشا, قۇتقارۋشىلار اتا-انالارمەن كەزدەسىپ, بالالار مەكەمەلەرىندە رەيدتەر, پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزدى, – دەيدى تجم توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ كوميتەتىنىڭ باس مامانى بەكسۇلتان-ءالي راحىمباەۆ.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى تەرەزەلەرگە قوسىمشا قورعانىش قۇرىلعىلارى مەن تورلاردى ورناتۋدى ۇگىتتەپ, اقپارات تاراتقانىمەن, ونى ارمەن قاراي باقىلاۋ فۋنكتسياسى جوق. سوندىقتان بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى, تولىققاندى تاعدىرى اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتىندە قالا بەرمەك.
– تەرەزەدەن قۇلاۋ وقيعالارى كوبىنە جاز مەزگىلىندە جيىلەيدى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك اتا-انالار مەن بالالاردىڭ زاڭدى وكىلدەرىن قاۋىپسىزدىك شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋعا شاقىرادى. ياعني بالالاردى قاراۋسىز قالدىرماڭىز, موسكيت تورلارىنا سەنبەڭىز – ولار بالانى ۇستاپ قالا المايدى, تەرەزەلەرگە ارنايى بەكىتكىشتەر مەن بلوكاتورلاردى ورناتىڭىز, بالا تەرەزە جاقتاۋىنا شىعا الماس ءۇشىن ونىڭ ماڭىنداعى جيھازداردى الىپ تاستاڭىز. جالپى, بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەرەسەكتەرگە جۇكتەلەدى. ءوز كەزەگىندە, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى ءتيىستى قۇرىلىس نورمالارى مەن قولدانىستاعى مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزدى جانە تالاپتاردى جەتىلدىرۋ جۇمىسى جالعاسىپ كەلەدى. بالالار بولۋى مۇمكىن عيماراتتاردى جوبالاۋ, سالۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە تەرەزە ساڭىلاۋلارىن قاۋىپسىزدىك ق ۇلىپتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تالاپتار «تۇرعىن كوپپاتەرلى عيماراتتار» قۇرىلىس نورمالارىندا كوزدەلگەن, – دەيدى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ باس مامانى ب.راحىمباەۆ.
ياعني جاراقاتتانۋدىڭ جانە بالالاردىڭ قۇلاۋ مۇمكىندىگىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا تەرەزە بلوكتارى قاۋىپسىزدىك ق ۇلىپتارىمەن جابدىقتالۋعا ءتيىس. مينيسترلىك وكىلى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ شەڭبەرىندە ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋ, وبەكتىلەردى پايدالانۋعا قابىلداۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قاتىسۋى بولىگىندە زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– قولدانىستاعى «تەرەزە بلوكتارى. جالپى تەحنيكالىق شارتتار» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىك ستاندارت بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە, مەكتەپتەردە, سونداي-اق كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە جاراقاتتانۋىن جانە بالالاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاپ كەتۋىن بولدىرمايتىن قاۋىپسىزدىك ق ۇلىپتارىمەن تەرەزە بلوكتارىن جابدىقتاۋ تۋرالى تالاپتاردى تولىقتىرادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 27-2-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىنا قوسىمشا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, وندا قۇرىلىس سالۋشى تەرەزە ويىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ق ۇلىپتارمەن جانە قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى بارلىق شارالار كەشەنىن ورىنداۋعا مىندەتتى, – دەيدى بەكسۇلتان-ءالي ەرجارىق ۇلى.
جالپى, ەلىمىزدە بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ بويىنشا اۋقىمدى زاڭنامالىق جانە ستراتەگيالىق شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. ايتالىق, بىلتىر اتالعان سالا بويىنشا 6 نەگىزگى زاڭ قابىلداندى. وسى رەتتە وقۋ اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپاننان جاڭادان قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى جايىندا سۇراپ بىلدىك.
ول بالالاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋدى تاپسىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. «كەز كەلگەن قوعامنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دا باستى ۇعىمدارعا نەگىزدەلگەن سۇرانىستارى – ادىلدىك جانە قاۋىپسىزدىك. وسى نەگىزگى سۇرانىستاردىڭ تولىعىمەن وتەلۋى مەملەكەتتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىنىن ايقىن كورسەتەدى. ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا كەشەندى شارالاردى قولعا الدىق. نەگىزگى ماقسات – ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جانە سونىڭ ارقاسىندا دامۋدىڭ سارا جولىنا تۇسكەن وزىق ەل بولۋ. سوندىقتان ءبىز وسى باعىتتاعى ماڭىزدى رەفورمالاردى جالعاستىرامىز, جۇيەلى جۇمىستى توقتاتپايمىز. تاعى ءبىر ماسەلە – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى. جەكە ادامنان باستاپ تۇتاس قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باسىمدىق», دەپ پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى باعىتىنداعى باسىمدىقتاردى ناقتىلاپ بەردى. وسىعان بايلانىستى بىلتىر ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىنا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلدى. سولاردىڭ ىشىندە بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ مارتەبەسىنە قۇرىلىس كومپانيالارىن تەرەزەلەرگە ق ۇلىپتار نەمەسە قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىن ورناتۋعا مىندەتتەيتىن نورمالار ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەيدى ە.وسپان.
ال بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى بەس جىلداعى دەرەكتەردى تالداۋ بالالار قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. ياعني اتا-انالار ءوز مىندەتتەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداماۋىنا بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا سانى كەيىنگى بەس جىلدا 3,5 ەسەگە, ياعني 2020 جىلعى 5 مىڭ جاعدايدان 2024 جىلى 19 مىڭ جاعدايعا دەيىن ارتىپ كەتكەن ەكەن. بۇل, ارينە, ويلانتاتىن, ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن دەرەك.
سونىمەن قاتار كەيىنگى جىلدارداعى تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, بالالاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاۋ جاعدايلارىنىڭ 80%-ى ۇيدە بولعان. نەگىزىنەن زارداپ شەگۋشىلەر 2–5 جاس ارالىعىنداعى بالالار ەكەن. جاعداي جىل وتكەن سايىن وسىلاي ۋشىعىپ بارا جاتقاندىقتان, بىلتىردان باستاپ جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنە قاۋىپسىزدىك ق ۇلىپتارىن ورناتۋ قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن مىندەتتى تالاپ رەتىندە ەنگىزىلگەن.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى تىكەلەي مىندەتىنە كىرمەسە دە كەيبىر كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوپبالالى, الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلارىنىڭ تەرەزەلەرىنە قولدان كەلگەنشە قاۋىپسىزدىك تورىن ورناتىپ بەرىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بىراق ول قايسىبىر جىرتىقتى جاماسىن. سوندىقتان بالا قاۋىپسىزدىگىنىڭ مۇنداي قارەكەتى, ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە تۇرادى جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك.
ال شىعىسقازاقستاندىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى دروننىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, امالداي باستادى. ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتىنا بەكىتىلگەن داۋىس زورايتقىشپەن اقپاراتتىق ناسيحات جۇرگىزىپ, اشىق تۇرعان تەرەزەلەردى جاپقىزىپ ءجۇر.
بۇل رەتتە ون جىلعا جۋىق بالا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قامىمەن ءتۇرلى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن كاسىپكەر نۇرلان تاسىعوجيننىڭ دە ساۋاپتى ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەنىن ەل بىلۋگە ءتيىس.
– كوبىنە بالالاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاۋ وقيعالارى جيىلەگەندە بىزگە تاپسىرىس كوبەيە تۇسەدى. دەسە دە اتا-انالار كوپ جاعدايدا بالانى دا ۇستاپ قالاتىن شىعار دەپ شىبىن مەن ماساعا ارنالعان تورعا تاپسىرىس بەرىپ جاتادى. شىن مانىندە ول بالانى قورعاپ قالا المايدى. بالالار تورمەن بىرگە قۇلاپ كەتكەن جاعدايلار از ەمەس, – دەيدى كاسىپكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن تۇرعىندار توردىڭ 2/1 نۇسقاسىن, ياعني ماساعا ارنالعان تورعا قاۋىپسىزدىك قۇرىلعىسىن قوسا بەكىتكەن ءتۇرىن تاڭداپ جاتادى. ارينە, بۇل قاۋىپسىزدىك ستاندارتىنا ساي كەلمەيدى.
– قۇرىلعىنى تەرەزەگە ەمەس, ماسانىڭ تورىنا بۇراندامەن بەكىتىپ قويادى. ءبىز مۇندايدى جاسامايمىز. ياعني تور مەن قۇرىلعىنىڭ ارقايسىسىن تەرەزەگە بولەك ورناتامىز. بۇل ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە جاپسىرىپ, بىرگە ورناتۋعا مۇلدەم بولمايدى, – دەيدى ن.تاسىعوجين.
كاسىپكەردىڭ تسەحىندا قۇرىلعىنىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنىڭ ماتەريالى اليۋميني, ال ودان ءسال قىمباتتىراعى پوليكاربوناتتان جاسالعان. بىراق ونىڭ وزگەلەرىنە قاراعاندا «ارتىقشىلىعى» كوپ ەكەن. بىرىنشىدەن, ءتۇسسىز ءمولدىر بولعاندىقتان كوزگە قوراش كورىنبەيدى, ءتىپتى بار-جوعى بىلىنبەيدى. ەكىنشىدەن, ايازدا قاتىپ قالىپ, ۇگىتىلمەيدى, ىستىقتا دا ەرىپ كەتىپ, يا بولماسا سارعىش تارتىپ كەتپەيدى. ۇشىنشىدەن, 80 كيلوعا دەيىنگى سالماقتى كوتەرەدى.
بالاڭىزدىڭ ومىرىمەن سالىستىرعان ميللياردتاردىڭ ءوزى تيىنعا تاتىمايدى. الايدا قالتاسى كوتەرمەيتىندەردى ايتپاعاندا, سول بولماشى قارجىنى كوپسىنىپ, اجەپتاۋىر سالماق كورەتىندەر بار. بىراق ءبارىن اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە ىسىرىپ قويىپ, بالالار قاشانعى وسىلاي قۇلاي بەرەدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى – زاڭدىلىق. زاڭ مەن ءتارتىپ قۇرعان بۇگىنگى كۇندە بۇل سۇراقتىڭ دا جاۋابى تابىلدى. پارلامەنت قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان ءتيىستى زاڭداعى وزگەرىستەر بىلتىردان باستاپ كۇشىنە ەندى. جاعا ۇستاتارلىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرەر دەگەن ءۇمىت وتى تۇتاندى.
