وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ ويداعىداي اياقتالعاندىعى جانە دە بۇل تۋرالى ەلباسىنىڭ ۇندەۋى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى ۇلكەن ءبىر قۋانىشقا بولەگەن ەدى. ەندى, مىنە, ەلىمىز دسۇ-عا مۇشەلىككە قابىلدانىپ وتىر. ءتيىستى قۇجاتقا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 27 شىلدە كۇنى شۆەيتساريادا قول قويدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءدۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا كوكجيەكتەرگە باستايتىندىعىن جانە سونىمەن بىرگە, الدىمىزدا اۋقىمدى ىستەر تۇرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇنداي زور سەنىمگە يە بولۋىنا از عانا ۋاقىت ارالىعىندا «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرا العاندىعى زور سەرپىن بەرگەنى انىق. بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جەدەل جۇمىلۋىنىڭ ارقاسىندا يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى دا تابىستى اياقتالدى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر.
ۇلتتىڭ ىشكى تۇتاستىعى قازاقتىڭ ءورشىل, ماقساتشىل بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. 26 ساۋىردە قازاقستان حالقى تايلى-تاياعى قالماي, ەل كەلەشەگى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەردى. وسى ارقىلى ءبىز ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددەگە توپتاسقان ءبىرتۇتاس ۇلت ەكەنىمىزدى جالپاق الەمگە دالەلدەپ بەردىك. ەلباسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ۇسىنىلدى. سايلاۋدا حالىقتىڭ 97,7 پايىز داۋىسىن الىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەڭىسكە جەتكەن ەلباسى ۋاقىتتى سوزباقتاماي, مەجەلەگەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دەرەۋ كىرىستى. ۇلىقتاۋ سالتاناتى كەزىندەگى سوزىندە اۋقىمدى بەس ىشكى مىندەتتەردى تۇراقتىلىق تىرەگى رەتىندەگى ورتا تاپ ۇلەسىن ۇلعايتۋدىڭ, ءبىرتۇتاس رىنوكتى جانە بارلىق وڭىرلەردى تەپە-تەڭ دامىتۋدىڭ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدىڭ, ەل ىشىندەگى ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ ماڭىزدى باسىمدىققا يە ەكەنى تۋرالى قاداپ ايتتى. ەل پرەزيدەنتى جانىنان قوعامدى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلاتىنىن حابارلادى. وسى قۇرىلىمدى قۇرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس-سەكتور مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءىس-قيمىلى ناقتى ءبىر باعىتقا ۇيلەستىرىلدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەت پەن قوعام قىزمەتىنىڭ شەشۋشى باعىتتارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى العا قويعان ستراتەگيالىق باعىتتى قاتاڭ ۇستاناتىنىن كورسەتەدى.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ, ەركىن دامۋدىڭ جولىن ىزدەدى. تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق وركەندەۋ جولىن دا ءدال انىقتاپ, تاريحتىڭ اسا قىسقا ۋاقىتىنىڭ ارالىعىندا قازاقستان الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى دا, ەندى وزىق كەتكەن وتىز ەلدىڭ ورتاسىنان ءوز ورنىن يەمدەنۋدى مەجەلەپ وتىر. «قازاقستان قوعامى وزگەرىستەرگە كەزەڭ-كەزەڭمەن بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل بىزگە ىشكى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ۋشىعۋعا ۇرىنباي, ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى فاكتور», – دەپ مەملەكەت باسشىسى بيىلعى سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىنا ايرىقشا ءمان بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزى, ونى وسى زامان تالاپتارىنا ساي جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن دە ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن ەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ادام مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسىنىڭ الدىندا تىكەلەي جاۋاپتى بولۋى ءتيىس. بۇل – باستى تالاپ. جاۋاپكەرشىلىك بولعان جاعدايدا عانا زاڭ مەملەكەتكە قىزمەت ەتىپ, مەملەكەت پەن حالىقتى بىرىكتىرەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقتىق بەس رەفورماسىنىڭ مازمۇنى, باعدارى تاپ وسى باعىتقا – اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ, مەملەكەت قىزمەتىن وسى جولعا بەيىمدەۋگە باعىتتالىپ وتىر. ەلباسى جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بۇل ەرەجەسىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىن ساراپتاۋ نەگىزىندە ۇسىنىپ وتىر. «كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى, – دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ حالىقتىق رەفورماسىندا, – «اۋەلى – كۇشتى مەملەكەت جانە ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداتىنىڭ بۇزىلۋى اپاتتارعا الىپ كەلىپ, قوعامدى «سىندىراتىنىن» كورسەتىپ وتىر». اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت دەگەنىمىز – مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن, ىشكى تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, مەملەكەت قىزمەتىن جانە ونىڭ دامۋ تەتىكتەرىن, دامۋ باعدارىن انىقتاپ, مەملەكەتتى باسقارۋدا حالىقتىڭ ساياسي ساناسىن مەملەكەتپەن بىرىكتىرە بىلەتىن بيلىك ءتۇرى. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا بايلانىستى ۇسىنىپ وتىرعان رەفورماسى بويىنشا اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت قىزمەتى مىناداي دەڭگەيلەردى قالىپتاستىرىپ, بىرىكتىرىپ وتىرۋى ءتيىس. ولار: ءبىرىنشىدەن, مەملەكەت بيلىگىندەگى ءاربىر ادام ءوز قىزمەتىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ايقىن تۇردە حالىققا ەسەپ بەرۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, مەملەكەت قىزمەتىندەگى ءار باسشىنىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتى, تاجىريبەسى, ءبىلىم-بىلىگى قوعام ومىرىندە اشىق تۇردە كورىنۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەملەكەت قىزمەتىندەگى باسشىنىڭ باسقارۋ قابىلەتى, كاسىبي دەڭگەيى حالىقتىق تاڭداۋ, قوعام دامۋىنىڭ تالابى ارقىلى دارالانىپ وتىرادى.
رەفورمادا اتالعان بۇل ەرەجە مەملەكەت ساياساتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتاجىريبەلەرىن عانا ەمەس, باسقارۋشى تۇلعالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىگىن, حالىقتىڭ تاڭداۋى مەن قوعامنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. مەملەكەت قىزمەتىن كاسىبي دەڭگەيدە باسقارۋدا باسشىلىق قۇرام وكىلدەرىنە قاجەت نارسە – تياناقتى يدەيا, ناقتى جوسپار, دۇرىس شەشىم. وسى باعىتتا ەلباسى اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىن «شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتار جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىم قابىلدايتىن ۇدەرىستەرگە «اشىق ۇكىمەت» تەتىگى ارقىلى بەلسەندى تارتىلۋى ءتيىس» دەدى. «اشىق ۇكىمەت تەتىگى» حالىق پەن بيلىكتى, مەملەكەت ءبيلىگىن بىرىكتىرەتىن تەتىك مەملەكەتتىك ستراتەگيانىڭ ايقىن جوسپارى جانە ءاربىر مامان باسشى يدەياسىنىڭ, كوزقاراسىنىڭ, باسقارۋ ءتاسىلىنىڭ اشىق تۇردە جۇزەگە اسۋى, ايقىن كورىنۋى ارقىلى قالىپتاسادى. ال «اشىق ۇكىمەت تەتىگى» قالىپتاسۋى ءۇشىن بيلىك قىزمەتىندەگى ماماندار الدىمەن مەملەكەت يدەولوگياسىن تولىق ءبىلۋى قاجەت. سول ارقىلى مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرادى, مەملەكەتتىك دامۋ ساياساتىنا حالىقتى دا باعىتتاي الادى. بۇل – ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان ايقىن تۇردە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى.
مەملەكەت – حالىقتىڭ ءۇيى. سول سەبەپتەن حالىق ءوز مەملەكەتىنىڭ دامۋ تەتىگىن, جەتىستىگىن, دامۋعا باعىتتالعان جوسپارىن كوزبەن كورىپ, ءبىلۋى ءتيىس. بۇل قالاي جۇزەگە اسادى؟ ول ءۇشىن, ەلباسى رەفورمادا اتاپ كورسەتكەنىندەي, قوعام وكىلدەرىنىڭ, ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتەن بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسىن بولۋگە قاتىناسۋلارى ءتيىس. ەندى بۇرىنعىداي «بارماق باستى, كوز قىستى» ارقىلى حالىق قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋ ازايىپ, كوپشىلىك باقىلاۋىنا بەرىلەتىن بولادى.
2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلدىڭ ىشكى رىنوگىن, ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ۇلعايتۋعا, سونداي-اق, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان باسىمدىقتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. اسىرەسە, قازىرگى ۋاقىتتا سالىنىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزىنىڭ, استانا – الماتى, استانا – وسكەمەن, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى, استانا – اقتوبە – اتىراۋ – اقتاۋ, الماتى – وسكەمەن اۆتوكولىك تراسسالارىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ماڭىزى ايرىقشا بولماقشى. سونىمەن بىرگە, تەمىرجول سالاسى مەن كولىك لوگيستيكاسى جوبالارى بويىنشا دا جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, الماتى-1 – شۋ تەمىرجول ۋچاسكەسىندە ەكىنشى جول قۇرىلىسى ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە توپو-گەودەزيالىق جانە ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. بورجاقتى – ەرساي جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە, قۇرىق پورتىندا پارومدى وتكەل سالۋ جوباسى بويىنشا مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى الىندى, گەودەزيالىق جانە ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. استانا قالاسى اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى مەن تەرمينالىن قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. قازاقستاندا اەا مەن يندۋستريالىق پاركتەردى دامىتۋعا, تۇرعىن ءۇي, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سالۋعا, ەلىمىزگە كەلەتىن جانە سىرتقا شىعاتىن ءتۋريزمدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدار جاساۋعا, اوك سۋبەكتىلەرىن, وتاندىق اۆتوموبيلدەر, تىكۇشاقتار, جولاۋشىلار ۆاگوندارىن جاساۋشىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان قارجىلار يگەرىلۋدە. وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ الەمدىك باسەكەدە قابىلەتتى بولۋىنا جول اشارى انىق ماسەلە.
ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما – «100 ناقتى قادام» – الەمدىك ۇلگى بولاتىنداي ستراتەگيالىق جوسپار. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ءتول جوسپارى! قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ارقاشان ساياساتتا ءوز رەتسەپتى, ءوزىنىڭ باتىل ستراتەگيالىق شەشىمدەرى بار ەكەندىگىن ءبارىمىز بىلەمىز. قابىلدانعان قادامدارعا ساي جاڭا زاڭدار قابىلداۋ, قولدانىستاعى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى», «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭدار مەن ەڭبەك كودەكسىنە, تاعى دا باسقا دا ءبىراز زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋ, ونى تياناقتاپ, پرەزيدەنت قويىپ وتىرعان تالاپتارعا ساي ەتۋ دە وتە اۋقىمدى ءىس. ەلباسى مەملەكەتتىك قىزمەت تاقىرىبىن ءوزى جاريالاعان بەس رەفورمانىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى ەتىپ تەكتەن-تەك قويىپ وتىرعان جوق. ونى جۇزەگە اسىرۋداعى جاسالاتىن 100 قادامنىڭ دا العاشقى 15 قادامى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋعا ارنالعان. ويتكەنى, مەملەكەتىمىزدەگى رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋى, باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇتاستىعى, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى, ەل الەۋەتىنىڭ ارتۋى دا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىنا, كاسىبي شەبەرلىگىنە, ۇلتجاندىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى.
رەفورمالار ساپىندا كورسەتىلگەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دە, ەلدەگى يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ دە, ىنتىماق پەن بىرلىك تە, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ دا كادرلارعا, مەملەكەتتىك اپپارات جۇيەسىنە, سوعان قاتىسى بار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىلىكتىلىگى مەن پارمەندىلىگىنە, ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ سانا-سەزىمىنە كەلىپ تىرەلەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ن.ءا. نازارباەۆ ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ بىلىكسىزدىگىنەن «زارداپ شەگىپ» جاتقانىن باسا ايتتى. بۇگىنگى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساياسي دەڭگەيگە تاۋەلدى ەكەنىن, بۇل, ءتىپتى, ەشقانداي ساياساتسىز كاسىبي باسقارۋ قاجەت بولعان كەزدىڭ وزىندە دە شەشىم قابىلداۋدى ساياساتتاندىراتىنىن, مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى ءجيى كەزدەسەتىن بەلگىلى ءبىر قامقورشىنىڭ پاتروناتى تامىر-تانىستىقتى تۋىنداتىپ, جەمقورلىق ءۇشىن جاعدايلار تۋعىزاتىنىن, كادرلىق الەۋەتتى تومەندەتەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى جاريالانعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولدى. مۇنى بارشا قازاقستاندىقتار حالىقتىق رەفورما رەتىندە جانە ەلىمىزدى سەنىمدى بولاشاققا باستايتىن جارقىن جولىمىزدىڭ باستاۋى دەپ قابىلدادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, سونىڭ ىشىندە بۇعان دەيىنگى «نۇرلى جول» باعدارلاماcى دا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى شىنايى كوزدەگەن باعدارلامالار بولاتىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل جولعى ۇسىنعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن 100 ناقتى قادامنىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا ايرىقشا بولىپ وتىرعاندىعىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشىلار اتاپ كورسەتە ءبىلدى. اقوردادا وتكەن ۇكىمەتتىڭ العاشقى وتىرىسىندا ەلباسى: «100 قادام» – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارىمىز. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتى جالپىۇلتتىق مىندەت. مەن رەفورمالار جوسپارىن ۇلت جوسپارى دەپ اتادىم, ويتكەنى, رەفورمالار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. رەفورمالار – تەك مەملەكەتتىك ماشينانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى. ولاردىڭ ءمانى – ۇلتتى جاڭعىرتۋدا. ۇلتتىڭ ساپاسى, حالىق رۋحىنىڭ كۇشى, ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىن قابىلداي ءبىلۋ جانە تەك قانا العا باسۋ بۇرىن دا مەملەكەت تابىسىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى بولعان جانە بولا بەرەدى. مەن رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاتاڭ ءبىر ءىزدى بولۋىن قالايمىن», – دەگەن ەدى.
ەلباسى بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن ءسوز ەتە وتىرىپ, بەس حالىقتىق وسى رەفورمانى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى رەتىندە جاريا ەتكەنى بەلگىلى. بۇل, بىلايشا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ ەلگە بەرگەن ۋادەسى. بۇل ۋادەلى رەفورمادا زاماناۋي جانە كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن جەكەمەنشىكتىك قۇقىققا كەپىلدىك بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, قايتا جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلگەن يندۋستريالاندىرۋدى ودان ءارى دامىتۋ, ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالۋ, ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ مىندەتتەرى باستى نازاردا تۇر. مۇنى بيىك مەجە تۇعىرى دەپ بىلگەنىمىز دە ابزال. ەلباسىنىڭ سىنداردى ساياساتىنىڭ استارىنا ۇڭىلەر بولساق, كوپ نارسەگە كوز جەتكىزەرىڭىز انىق. پرەزيدەنتىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ-اق, مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, جاعدايىن جاقسارتۋدى باستى ماقسات ەتىپ الدى. جاردەماقى, شاكىرتاقى, زەينەتاقى, باسقا الەۋمەتتىك كومەكتەر جىل وتكەن سايىن ءوسىپ كەلەدى. انالىق كاپيتالدى قۇراۋ, سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى دا جاس وتباسىلاردى قولداۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعى – 1991 جىلدان باستاپ ەلباسى تالاي قيىن, كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن مىندەتتەردى – ەلىمىزدە نارىقتىڭ شارۋاشىلىق مەحانيزمىن قۇرۋ, الەمدىك قوعامداستىققا كىرۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ, تاعى دا باسقا باسىم باعىتتار بويىنشا اۋقىمدى شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزدى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قارىشتى دامىتۋ ءۇشىن جيىرماعا جۋىق باعدارلاما جۇزەگە استى. بۇل باعدارلامالاردىڭ بارلىعىنا دا ەلباسىمىزدىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا العا قويعان مىندەتتەردى شەشۋ جولدارى ناقتىلى نەگىز بولا الدى.
بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ 100 ناقتى قادامىنىڭ 55-قادامىندا قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋى جانە ەكسپورت تاۋارلارى ءۇشىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ەڭ كەمىندە 10 ترانسۇلتتىق كومپانيانى تارتۋ ماسەلەسى ايتىلادى. حالىقارالىق ەكونوميكالىق نىسانداردىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى تۋرالى حالىقارالىق بيزنەستى اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەسى دە ورىندى كوتەرىلىپ وتىر. بۇل ەل ەكونوميكاسىن ىرىلەندىرۋدەگى ناقتى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ياعني, «ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىندا «زاكىرلىك ينۆەستورلارمەن» حالىقارالىق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرمەن («ەير استانا», «تەڭىز شەۆرويل», قتج لوكوموتيۆتەرىن شىعارۋ جونىندەگى زاۋىت ۇلگىسى بويىنشا) بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ, شەتەلدەردەن جوعارى بىلىكتى ماماندار تارتۋ ءۇشىن اقش, كانادا, اۆستراليا سەكىلدى كوشى-قون رەجىمىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى شارتتاردىڭ ءبىرى. بىزگە وزگەلەردىڭ وزىق تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ءتيىمدى. وزىق ۇلگىلەر عانا الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە ءبىر قادام جاقىنداتادى. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىن الساق تا, ولاردىڭ وسىنداي جولداردان وتكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. باستىسى, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدىڭ العىشارتتارى بار. جيىرما جىل بۇرىنعى قازاقستانمەن بۇگىنگى قازاقستاندى سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەلباسى سىن ساعاتتاردا تەگەۋرىندىلىك تانىتۋ ارقىلى ەلىمىزدى جاڭا بەلەسكە الىپ شىقتى.
ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدىڭ باستى العىشارتتارى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەگە ويىسار بولساق, ەڭ اۋەلى, ونەركاسىپ سالاسىنىڭ نەگىزگى بۋىندارىن دامىتۋ ويعا ورالاتىنى بار. ونەركاسىپتى دە الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەتۋگە تولىق نەگىز بار, بىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنىڭ يگىلىگىن ەل كورىپ تە وتىر. ال ەندى, «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ 100 ناقتى قادامىنان» تۇراتىن ۇلت جوسپارى دا جاڭا رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدا ايرىقشا ءرول اتقاراتىندىعىنا دا بەك سەنىمدىمىز. ويتكەنى, بۇل 100 ناقتى قادام – ءبىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگيامىزدىڭ جالعاسى, ونىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى دا, ول ەلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى ناقتى جوسپار بولىپ باسشىلىققا الىنارى دا ءسوزسىز. سەبەبى, ەڭ ءبىر تاڭداۋلى دەگەن حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان بۇل «100 ناقتى قادامنىڭ» جاڭا عاسىرداعى ەلىمىزدىڭ تابىستى دامۋىنا ايقىن سەرپىن بەرىپ, جول اشارىن تانىپ وتىرمىز. ەلباسى ءار رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ەڭ اۋەلى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن شۇقشيا زەرتتەپ, سولاردىڭ قاجەتتىسىن الىپ, قاجەتسىزىن ىسىرىپ تاستاپ, ءاربىر ساياسي جوسپارلارىمىزدى دامىعان وزگە ەلدەردىڭ تابىستى پراكتيكاسىنىڭ ءتيىمدى بەلگىلەرىن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق جاعدايىمىزعا, قۇندىلىقتارىمىزعا, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە سايكەستەندىرە وتىرىپ پايدالانۋى قازاقستاندىق ءار رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ باستى فاكتورى بولىپ كەلەدى.
ەلباسىنىڭ بۇل جولعى دا بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن حالىقتى جاڭاشىلدىققا باستايتىن جاڭا قادام جانە دە قازاقستاندىقتاردىڭ كوشىن العا باستايتىن داڭعىل جول دەپ بىلەمىز. سونىمەن بىرگە, بۇل بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ نەگىزگى يدەياسى «ءبىزدىڭ ەل, ءبىزدىڭ ۇلت, ءبىزدىڭ بولاشاق» اتتى ۇلت جوسپارىنا التىن ارقاۋ بولىپ وتىرعان حالىقتىڭ كەلەشەگى مەن ەلدىڭ بولاشاعى دەپ قاراعان دا ابزال. ەڭ باستىسى – بۇل «100 ناقتى قادام» ەلباسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋدىڭ جانە دە ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىنداعى ىلگەرى جىلجۋدىڭ ناقتىلى 100 تاپسىرماسى بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ ءار قادامىن ۇلتتىڭ بەت-بەينەسى, ءتول قۇجاتى, حالىقتىڭ ارمان-اڭسارى دەپ تانيمىز دا, ەلباسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدى ارقايسىمىز ءوزىمىزدىڭ ابىرويلى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز.
مۇرات باقتيار ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.
