– وسى كۇنى ەلىمىزدە ۇلتتىق كورپۋستى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بىراق كوپشىلىك ۇلتتىق كورپۋس دەگەننىڭ نە ەكەنىنەن ءالى دە بەيحابار. سوندىقتان ەڭ اۋەلى, وسى ۇعىمدى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز.
– ۇلتتىق تىلدىك كورپۋس – بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ تىلدىك ماتەريالدارىن جۇيەلى تۇردە جيناقتاپ, ساندىق بازاعا تۇسىرەتىن ەلەكتروندى پلاتفورما. ونى جاي عانا ءماتىن جيىنتىعى ەمەس, ءتىلدى ءتۇرلى قىرىنان زەرتتەۋگە ارنالعان امبەباپ قۇرال دەپ تۇسىنگەن ءجون. كورپۋستا كوركەم ادەبيەتتەن باستاپ, گازەت-جۋرنال ماتەريالدارى, عىلىمي ءماتىن, اۋىزشا سويلەۋ ۇلگىلەرىنە دەيىن قامتىلادى. ەڭ باستىسى, ءاربىر ءماتىننىڭ قايدا, قاشان شىققانى, ونى كىم, قانداي ستيلدە جازعانى سىندى دەرەكتەر قوسا بەرىلەدى. بۇل – ءتىلدى ناقتى ومىردە قالاي قولداناتىنىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەۋگە تاپتىرماس قۇرال.
– بۇنداي بازانى جاساۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن پايداسى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن, بۇل – ءتىلدى ساقتاۋدىڭ, دامىتۋدىڭ زاماناۋي جولى. جاساندى ينتەللەكت, اۋدارما جۇيەلەرى, سوزدىك جازۋ, تەرمينولوگيا – بارلىعى قازىر اينالىپ كەلگەندە وسى كورپۋسقا سۇيەنەدى. بۇگىندە ۇلكەن تىلدىك مودەلدەر (مىسالى, ChatGPT) ءتىلدى وسىنداي ەلەكتروندى بازالاردان ۇيرەنەدى. ەگەر ءماتىن دۇرىس, باي, قۇرىلىمى جۇيەلى بولسا, جاساندى ينتەللەكت تە قازاقشا دۇرىس سويلەي الادى. ال كورپۋس – سول ماتىندەردىڭ ەڭ سەنىمدى كوزى. دەمەك قازاق ءتىلىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرۋى كورپۋسقا تىكەلەي بايلانىستى. سوزدەردىڭ جيىلىگى, قولدانىلۋ ورنى, ستيلدىك رەڭكى, گرامماتيكالىق فورماسى – مۇنىڭ ءبارى كورپۋس ارقىلى زەرتتەلەدى. مىسالى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارمالارىنا تالداۋ جاساپ, «مەن» ءسوزىنىڭ قاي كەزدە ەسىمدىك, قاي كەزدە شىلاۋ رەتىندە قولدانىلعانىن وپ-وڭاي ساناپ شىعۋعا بولادى. بۇرىن ءبىر ءسوزدىڭ قولدانىسىن ونداعان كىتاپتى اقتارىپ, وتە ۇزاق ىزدەيتىنبىز, ال ءتىل كورپۋسىنان ول مالىمەتتى 2–3 سەكۋندتا تابۋعا بولادى. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق تىلدىك كورپۋس – قازاق ءتىلىنىڭ ساندىق جادىسى. ول ءتىلدىڭ بۇگىنىن تۇسىنۋگە, بولاشاعىن بولجاۋعا كومەكتەسەتىن ەڭ ماڭىزدى قۇرال.
– ۇلتتىق كورپۋس سوندا ناقتى كىمدەرگە قاجەت؟ تەك عالىمدارعا ما؟
– جوق, تەك عالىمدارعا ەمەس. مۇعالىمدەر, ستۋدەنتتەر, اۋدارماشىلار, جۋرناليستەر, ءىت ماماندارى, كەز كەلگەن سالا مامانىنىڭ – بارىنە كەرەك. مىسالى, كورپۋس ناقتى ءبىر ءسوزدىڭ ءتۇرلى كونتەكستە قالاي قولدانىلاتىنىن كورسەتەدى. بۇل, اسىرەسە ماشينالىق اۋدارمادا, اۆتوماتتى ءماتىن وڭدەۋدە وتە ماڭىزدى. ءتىپتى اۆتوماتتاندىرىلعان سوزدىكتەر مەن تەرمينولوگيالىق بازالار دا كورپۋسقا سۇيەنىپ جاسالادى. بۇدان بولەك, كورپۋستىڭ قىزىعىن وقىتۋشىلار مەن وقۋشىلار كورە الادى. ويتكەنى قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدە ءسوزدىڭ شىنايى قولدانىسىن كورسەتۋ وتە ماڭىزدى. كورپۋستا ناقتى مىسالدار جيناقتالعاندىقتان, وقۋلىقتار مەن تاپسىرمالار جاساعاندا ناقتى دەرەككوز رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ەگەر سالا-سالا بويىنشا ماتىندىك كورپۋستار جاساقتالسا, ونى ءار مامان تۇتىنا الار ەدى.
– قازاق ءتىلىنىڭ ماتىندىك كورپۋستارىن قۇرۋ قازىرگى ۋاقىتتا قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر ما؟
– ءيا, سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بايقالادى. جالپى, وتاندىق ءتىل كورپۋستارىنىڭ ازىرلەنۋ باعىتتارى مەن ماقساتتارى ءار الۋان. وسىنىڭ ءوزى زامان تالابىنا ساي ەلىمىزدىڭ تسيفرلاندىرۋ جاعدايلارىنداعى الەۋەتىن دامىتۋعا ەداۋىر ۇلەس قوسارى انىق. ەندى ەلىمىزدەگى بىزگە بەلگىلى ماتىندىك كورپۋستاردى ءتىزىپ ايتساق, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى (https://qazcorpus.kz), ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «الماتى قازاق ءتىلى كورپۋسى (http://webcorpora.net/KazakhCorpus/search/?interface_language=kz), نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ISSAI - قازاق ءتىلى كورپۋسى (https://issai.nu.edu.kz/ ), ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ «قازاق ءتىلى ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ كىشى كورپۋستارى» (https://qazcorpora.kz/ ), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ جانە مادەنيەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمي-لينگۆيستيكالىق نەگىزدەر مەن IT رەسۋرستاردى ازىرلەۋ» جوباسى (https://kazlangres.enu.kz/#/), سونداي-اق سوڭعى جىلداردا ازىرلەنگەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاقشا-ورىسشا پاراللەل كورپۋسى (https://baitursynuly-corp.kz/kz ) جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇدان بولەك, 2021–2023 جىلدارى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ «قازاق ءتىلى ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ كىشى كورپۋستارىن ازىرلەۋ» جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتتىك. ول جوبا ءالى سول ۇيىمدا جالعاسىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا «ا.بايتۇرسىن ۇلى شىعارمالارىنىڭ قازاقشا-ورىسشا پاراللەل كورپۋسىن» جاساۋعا قاتىسىپ وتىرمىز.
– ال باسقا ەلدەردە ۇلتتىق كورپۋس قالاي دامىعان؟
– الەمدىك تاجىريبەگە كەلسەك, شەتەلدىك ءتىل كورپۋستارىن ازىرلەۋ سالىستىرمالى تۇردە الدەقايدا ەرتە باستالعان. مىسالى, باتىس ەلدەرىندە كورپۋس جاساۋ دەگەن – جاي ءبىر جوبالىق جۇمىس ەمەس. بۇل – تۇتاس ينستيتۋتتار, زەرتتەۋ ورتالىقتارى اينالىساتىن تۇراقتى, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارۋا. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا 1980 جىلدارى-اق بريتان ۇلتتىق كورپۋسى (BNC) جاسالىپ قويعان. وندا 100 ميلليون سوزدەن تۇراتىن ءارى ءتۇرلى جانردان الىنعان اۋقىمدى ءماتىن بازاسى بار. قازىر بۇل كورپۋس ارقىلى وقۋشىلارعا تاپسىرما قۇراستىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىگە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ سىندى جۇمىستار ىستەلىپ جاتىر. ال ورىس ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى XI عاسىرداعى تاريحي جازبالاردان باستاپ بۇگىنگى ينتەرنەت حاتتارعا دەيىنگى دەرەكتى قامتيدى. جالپى كولەمى – 2 ملرد ءسوز قولدانىس, ال قۇرامىندا 16 ىشكورپۋس بار. بۇل جەردە ءتىلدىڭ تەك ادەبي نۇسقاسى ەمەس, اۋىزەكى سويلەۋ, ديالەكت, ءتىپتى بلوگتەگى جازبالار دا بار. ءاربىر سوزگە گرامماتيكالىق تەگ, مورفولوگيالىق سيپاتتاما, ۋاقىت مەجەسى قويىلعان. مۇنىڭ ءبارى زەرتتەۋشىگە, ءتىل ۇيرەنۋشىگە ناقتى دەرەك بەرەدى.
چەحيا دا شەتتە قالىپ وتىرعان جوق. 1994 جىلى نەگىزى قالانعان ينستيتۋت كورپۋسىنىڭ (https://www.korpus.cz/) قازىرگى كولەمى – 3 ملرد ءسوز قولدانىستان اسادى. سونداي-اق كورپۋستا 30 ءتىلدىڭ پاراللەل كورپۋسى جاسالعان, ەندى تاعى 20 ءتىلدى قوسۋ جوسپارلانعان. 2012 جىلدان باستاپ CNC چەحيانىڭ ءبىلىم, جاستار جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءىرى زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمدارى باعدارلاماسى اياسىندا قارجىلاندىرىلادى. چەح كورپۋسىن ىسكە اسىرۋعا 200-دەن استام مامان اتسالىسىپتى. وسىدان-اق ءتىل كورپۋسىن جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىمەن قاتار, جۇمىستىڭ اۋقىمدىلىعىن بايقاۋعا بولادى.
– ءسىز تەرميندەردى كورپۋس ارقىلى زەرتتەپ ءجۇرسىز. بۇل ءتىل ساياساتىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– تەرمينتانۋشى ەمەسپىن, الايدا وسىنداي زەرتتەۋلەر دە جاسالدى. تەرميندەر – ءتىلدىڭ يممۋنيتەتى. تەرميندى بارىنشا يگەرىپ قابىلداۋ ماسەلەسى ءتىل ماماندارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ءجيى قاراستىرىلعانىمەن, وزەكتىلىگىن ءالى دە جويماي وتىر. ال ءتىل ساياساتى تەك قانا زاڭنامالىق اكتىلەرمەن شەكتەلمەي, قوعامنىڭ مادەني جانە رۋحاني ومىرىنە تەرەڭىنەن ەنىپ, ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنە ىقپال ەتەدى. ءبىز 2018 جىلى قازاقشا نۇسقادان قايتادان ورىس تىلىندەگى نۇسقاعا اۋىستىرىلعان تەرميندەردىڭ 42-ءسىن زەرتتەدىك. كورپۋستىق ءادىس ارقىلى بۇل تەرميندەر قولدانىسىنىڭ ستاتيستيكاسىن, جيىلىگىن, كونتەكستىك ءمانى انىقتالدى. ماسەلەن, بۇل تەرميندەردىڭ 23-ءى ءالى دە قازاقشا بالامادا جيىرەك قولدانىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ياعني كورپۋس ارقىلى ءتىل ساياساتىنىڭ قانشالىقتى ىقپالدى ەكەنىن دە باعامداۋعا مۇمكىندىك بار. قورىتا ايتقاندا, ءتىل تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ول – عىلىم. قازاقتى قازاق ەتىپ تۇرعان ونىڭ ءتىلى دەسەك, سول تىلدەگى ءار ءسوز – ۇلتتىڭ بايلىعى. ال ونى جيناقتاپ كورپۋسقا ەنگىزۋ – قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە, ءىت پلاتفورمالار مەن تەحنيكا تىلىنە اينالدىرۋدىڭ, الەمدىك سۇرانىستاعى ءتىل دەڭگەيىنە كوتەرۋدىڭ باستى قادامى.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
