فوتو: اشىق دەرەككوز
فوتوگرافيا تاريحىنداعى ەڭ العاشقى سۋرەتتىڭ ءتۇسىرىلۋى بۇل ءبىر عانا عىلىمي جەتىستىك ەمەس, ادام بالاسىنىڭ كوزبەن كورگەن كورىنىستى ءبىر قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ونى تۇراقتى بەينە رەتىندە ساقتاپ قالۋعا جاساعان العاشقى ءساتتى قادامى دەسەكتە بولادى.
1826 جىلى فرانتسۋز ونەرتاپقىشى جوزەف نيسەفور نەپس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى فوتوسۋرەتتى ءتۇسىردى. ول سۋرەت «تەرەزەدەن كورىنىس» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل بەينەدە ونەرتاپقىشتىڭ ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنەن كورىنەتىن اۋلانىڭ كورىنىسى بەينەلەنگەن. قاراپايىم كورىنىس شاتىرلار, اعاشتار, كۇن ساۋلەسى مەن كولەڭكە. بىراق وسى كورىنىستى ءتۇسىرۋ ءۇشىن نەپسكە سەگىز ساعات قاجەت بولعان. نەپس قولدانعان ءادىس گەليوگرافيا دەپ اتالدى. بۇل جارىق ارقىلى بەينە جازۋ تەحنولوگياسى. ول ءۇشىن بيتۋممەن قاپتالعان قالايى پلاستينا پايدالانىلعان. كامەرا-وبسكۋرا ارقىلى تەرەزەگە قاراتىپ ورناتىلعان پلاستينا كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەرىمەن بەينەنى ءوز بەتىندە «جازا» باستاعان. جارىق تۇسكەن جەرلەردە بيتۋم قاتايىپ, كولەڭكەلى تۇستارى جۋىلىپ, اقىرىندا بەينە ساقتالىپ قالاتىن.
ايتسە دە, سۋرەت كومەسكى انىق ەمەس شىققان. بىراق ونىڭ سول كەزدەگى عىلىمي-تەحنيكالىق جاعدايمەن سالىستىرعاندا, ۇلكەن جەتىستىك بولعانى انىق. ەڭ باستىسى بۇل ءادىس العاش رەت كوزبەن كورگەن نارسەنى مەحانيكالىق قۇرىلعى ارقىلى, ەشقانداي قولمەن سالۋسىز, جارىقتىڭ ءوزى ارقىلى بەينەلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. ايتا كەتەيىك, بۇل يدەيا كەيىنگى فوتوگرافيالىق پروتسەستەرگە نەگىز بولدى دەسەدى.
ال 1830-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي لۋي داگەر «داگەروتيپ» دەپ اتالاتىن جاڭا ءادىستى ويلاپ تاپقان. بۇل بەينەنى كۇمىس پلاستيناعا ءتۇسىرىپ, سىناپ بۋىنىڭ اسەرىمەن بەكىتۋ ءادىسى ەدى. داگەردىڭ تەحنولوگياسى ءبىرشاما جەتىلدىرىلگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى سۋرەتتى ءتۇسىرۋ ۋاقىتى بىرنەشە مينۋتقا دەيىن قىسقارعان.
كەيىن بۇل ءادىس كەڭىنەن تارالىپ, 1839 جىلى فرانتسيا ۇكىمەتى داگەردىڭ ونەرتابىسىن ساتىپ الىپ, ونى بۇكىل الەمگە جاريا ەتكەن. وسى جىلدان باستاپ فوتوگرافيا عىلىم مەن ونەردىڭ جاڭا سالاسى رەتىندە رەسمي تۇردە مويىندالدى.
XIX عاسىردا فوتوگرافيا باياۋ دامىپ, كامەرالار ۇلكەن ءارى كۇردەلى بولدى. سۋرەتتى شىعارۋ ءۇشىن حيميالىق وڭدەۋدى قاجەت ەتكەن. ال XX عاسىردا پلەنكالى كامەرالار مەن قاراپايىم فوتواپپاراتتار جاپپاي تارالا باستادى. Kodak كومپانياسى ء«سىز تەك تەتىكتى باسىڭىز, قالعانىن ءبىز جاسايمىز» دەگەن ۇرانىمەن فوتواپپاراتتى قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى ەتتى.
XXI عاسىردا ەندى سۋرەت ءتۇسىرۋ ءۇشىن پلەنكا, لابوراتوريا نەمەسە حيميالىق ەرىتىندى ارتتا قالدىردى. سەبەبى ساندىق كامەرالار, سمارتفوندار مەن اۆتوماتتى وڭدەۋ قوسىمشالارى ارقىلى كەز كەلگەن ادام ساپالى فوتو جاساي الدى.
بۇگىنگى كۇنگى فوتوارحيۆتەر, باسپاسوزدەگى فوتورەپورتاجدار, الەۋمەتتىك جەلىدەگى سۋرەتتەر, بارلىعى سول العاشقى, ساپاسى تومەن, بىراق يدەياسى بيىك كادردان باستاۋ العان. جوزەف نەپستىڭ سەگىز ساعاتتىق ەڭبەگى ارقىلى ادام بالاسى ۋاقىتتى توقتاتۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. ول ءبىر عانا بەينەنى قاعازعا ەمەس, تۇتاس ءبىر داۋىرگە جازىپ قالدىردى.
