بي – حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتقان, كومەيىندەگىسىن كورە ءبىلىپ, جارىققا شىعارعان ادىلەت جوقشىسى. ءبيدى بارلىق تا, بايلىق تا جاساي الماعان. بيلىك تۇعىرعا توپتى جارىپ, تارازى باسىن تەڭ ۇستاعان, ءار ءىستىڭ ءادىلىن قارا قىلدى قاق جارىپ ايتقان ادام عانا كوتەرىلگەن. بي – تابيعي دارىن, اسىل تەكتى اقىل يەسى, ارعىنى كورە بىلگەن كوسەم, اقپا-توكپە شەشەن ادام بولعان. بيلەر جاقسى مەنەن جاماندى, جاقىن مەن الىستى, قيىن مەن جەڭىلدى العا تارتقان. مال داۋى مەن جان داۋىن شەشكەن, ار داۋى مەن نامىس داۋىنا كەسىم كەسكەن. بىتىسپەيتىن داۋدى بىتىستىرگەن. سوندىقتان دا قازاقتا «تىلمەن تۇيگەندى تىسپەن شەشە الماس» دەگەن قاناتتى ءسوز قالعان.
قازاقتىڭ باسىنا قارالى كۇن تۋىپ, جان-جاقتان جاۋ انتالاعاندا بىتىراعان حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, باسقىنشى جاۋعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرعان قازاق بيلەرى كوپ بولدى. سولاردىڭ ىشىندە تۋعان حالقى ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بيلەر جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان حالىق اياۋسىز جاپا شەگىپ, اۋىرتپالىق كورگەن تۇستا قۇمالاقتاي شاشىراعان قازاق حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, حالىقتىڭ امان قالۋىنا كوپ كۇش سالدى. بۇلاردىڭ قۇرعان بيلىگىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«ادىل بيلەردىڭ قولىنداعى بيلىك قازاقتىڭ نەشە ءتۇرلى دەرتىن جازاتىن ءدارى ەدى», دەپ ءتۇسىندىردى [بيلەر ءسوزى (شەشەندىك تولعاۋلار).- الماتى,1992. 4-بەت.].
اتاقتى ساياحاتشى پ.س.پاللاس بيلەردى دۆورياندىق لاۋازىممەن قاتار قويىپ, ولاردىڭ قازاق قوعامىنداعى الاتىن ورنىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگىن اتاپ وتەدى [پاللاس پ.س. پۋتەشەستۆيە پو رازنىم پروۆينتسيام روسسيسكوي يمپەري. چ.1.- سپب.,1809. س.579.]. بۇل ويدى گ.ي. رىچكوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە قۋاتتايدى. «بي-كنياز, – دەپ جازادى, ول – ازيا حالىقتارىنداعى دۆورياندىق لاۋازىمداعى اسىل تەكتىلەر» [بەكماحانوۆ ە.ب. پريسوەدينەنيە كازاحستانا ك روسسي. موسكۆا, 1957. س.40.].
مىنە, وسىنداي حالىق قاستەرلەگەن بيلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – البان – ايت قاۋىمىنىڭ ايگىلى سۇيىندىك ءبيى. تاريحي شەجىرەلەردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحVىىى عاسىردىڭ باس كەزىنە سايكەس كەلەدى. ونىڭ اتاقتى المەرەك ابىزبەن زامانداس بولعانى انىق. حالىق جادىندا ساقتالعان دەرەكتەر وسىنى ايتادى.
سۇيىندىك مامادايىر ۇلىنىڭ قارا قىلدى قاق جاراتىن وتە ءادىل, توتەننەن توگە سويلەيتىن شەشەن, ارعى-بەرگىنى زەردەلەپ وتىراتىن كورەگەن, ايلاسىنا اقىلى ساي زەردەلى كىسى ەكەنىن, البان جۇرتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان يگى جاقسىلاردىڭ ءبىرى بولعانىن باسىنا ءىس تۇسكەن جانداردىڭ بي اۋىلىنا ات باسىن ءجيى بۇرعاندىعىنان اڭعارۋعا بولادى. اعاسى قالىبەك تە باتىر ءارى داناگوي ەكەن. سۇڭعىلا سۇيىندىكتىڭ دانا, پاراساتتى بيلىگىنىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالا كەتۋدى ءجون كوردىك.
«باياعىدا البان ەلىندە ۇلكەن توي بولىپ, ۇلان-اسىر ات شابىس ءوتىپتى. سوندا ءبىر بايدىڭ سالكۇرەڭ دەگەن اتى وزگە جۇيرىكتەردەن وق بويى وزىپ كەلىپ, باس بايگەنى بايلاعان ەكەن. سول جەردە الگى اتتى ەكىنشى ءبىر رۋدىڭ ادامدارى تانىپ, ۇلكەن داۋ تۋىنداپ, توبەلەس شىعادى. ونىڭ اياعى ارازدىققا ۇلاسادى. ول كەزدە سۇيىندىك دۋانباسى, ءارى بەدەلدى بي ەكەن. داۋلاسقان ەكى جاق سۇيىندىكتىڭ بيلىگىنە جۇگىنۋگە كەلەدى. داۋلاسقان جاقتاردان ەشنارسە سۇراماستان, «ات مەنىكى» دەپ ورە تۇرەگەلەرىن الدىن الا بىلگەن بي, اپتىعىن باسقىزىپ, ەكى-ءۇش كۇن دەمالدىرىپ الىپ, كوگەندەگى قوزىلاردىڭ ءبىرىن كورسەتىپ, «مىنا قوزىنىڭ ەنەسىن تاۋىپ كەلىڭدەر, كىم تاپسا ات سونىكى» دەيدى. ات داۋلاپ كەلگەن جاقتىڭ كىسىسى: «مەن تاۋىپ كەلەمىن» دەپ مىڭ قورالى قويدى ارالاپ, ءارى قاراپ, بەرى قاراپ, ءبىر كوك قاسقا ساۋلىقتى ۇستاپ, الدىنا وڭگەرىپ بيگە اكەلەدى. كوگەندە تۇرعان الگى قوزىنى قويا بەرگەندە, كوك قاسقا ساۋلىق مەكىرەنىپ ەمىزە باستايدى. بي جۇيرىك اتتى سوعان بەرگىزەدى. سويتسە ول كىسىنىڭ ىلعي جۇيرىك ق ۇلىندايتىن التىن قۇرساقتى بيەسى بولادى ەكەن. سونى ەستىگەن ەكىنشى جاقتاعى ءبىر اۋقاتتى ادام سول جانۋاردى جەلىدە تۇرعان جەرىنەن بۋاز كۇيىندە ۇرلاتىپ العان ەكەن دە, ول جول-جونەكەي ق ۇلىنداپ قويادى. ۇرىلاردىڭ ق ۇلىن كۇيىندە ۇرلاعانى كەيىن جۇيرىك شىعىپ, سالكۇرەڭ اتتى بايگە بەرمەس تۇلپار ەكەن. ۇرىلار ءسويتىپ اشكەرە بولىپتى.
سۇيىندىكتىڭ تاعى ءبىر بيلىگى تۋرالى. ءبىر اۋىلدىڭ بايى ءبىر توپ كىسىمەن جولاۋشىلاپ كەلە جاتادى. ول كەزدە ادەت بويىنشا اۋىل اعاسى الدا جۇرەدى. ءبىر ەلدىڭ سارى سۇرلەۋ جۇرتىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا, ءۇي ورنىندا جىعىلماي قالعان ماماعاشتا قوناقتاپ وتىرعان قارعا جالپ ەتىپ ۇشسا, ات جالت بەرىپ ۇركىپ كەتكەندە باي جەرگە ۇشىپ تۇسەدى. اجال تۋرا كەلسە, امال بار ما, سول جەردە باي جان ءتاسىلىم ەتەدى. بايدىڭ بالالارى: «اكەمىزدىڭ ولىمىنە وسى جەردەن كوشكەن اۋىل كىنالى. ماماعاشتى تىك كۇيىندە قالدىرماسا, وعان قارعا قونباس ەدى, قارعا قونباسا, ات ۇرىكپەس ەدى. ات ۇرىكپەسە, اكەمىز ولمەس ەدى», دەپ قۇن داۋلاپ دۋان بەگى سۇيىندىك بيگە جۇگىنەدى. سوندا دۋان بەگى سۇيىندىك: «دۇرىس, اكەڭنىڭ قۇنى ءجۇز جىلقى. سول ءجۇز جىلقىنى ولىمگە كىنالى دەگەندەرگە تەڭشەپ بولەيىك. ءبىرىنشى كىنالى – ماماعاشتى جىقپاي جۇرتىنا تاستاپ كەتكەن كىسى. وعان جيىرما بەس جىلقى. ەكىنشى كىنالى – قارعا قونعان ماماعاش. وعان جيىرما بەس جىلقى. ءۇشىنشى كىنالى – ماماعاشقا قونعان قارعا, وعان جيىرما بەس جىلقى. ءتورتىنشى كىنالى – اكەلەرىنە اساۋ, تارپاڭ ات مىنگىزگەن بالالارى, سەندەرگە دە جيىرما بەس جىلقى ايىپ» دەپ شەشكەن ەكەن. اكەسىنە اجالدىڭ ادامنان ەمەس, اللادان كەلگەنىن تۇسىنگەن بەيباقتار سالى سۋعا كەتىپ, اۋىلدارىنا قايتقان ەكەن. بۇل بيلىكتى ەستىگەن ەل سۇيىندىكتىڭ سۇڭعىلالىعىنا تاڭ قالىپ, «نەتكەن بىلىمدىلىك» دەپ تاڭداي قاعىسقان ەكەن (جەلدىكباەۆ د.ا. سۇيىندىك. شەجىرە-تاريح. الماتى, 2021, 51-52 بەتتەر). بۇل سۇڭعىلا بي سۇيىندىك بابانىڭ ءادىل كەسىم كەسكەن ىستەرىنە ناقتى مىسال.
ەندى سۇيىندىك بابانىڭ باتىرلىعى جونىندە قىسقاشا مالىمەت بەرە كەتسەك. بۇل زاماندا شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريانىڭ سول قاناتىندا بولعان ءتورت رۋلى ويراتتار (حويت, حوشوۋىت, تورعاۋىت, چوروس) بىرلەستىگىنىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيادا پايدا بولعان جوڭعاريا (جوڭعار – سول قانات دەگەندى بىلدىرەدى) مەملەكەتى مەن قازاق حاندىعىنىڭ اراسىندا جان الىپ-جان بەرىسكەن قىرعىن سوعىستار ءوتتى. جوڭعارلار تاراپىنان جاۋلاپ الۋشىلىق, باسقىنشىلىق سوعىس قازاق حالقى ءۇشىن وتان قورعاۋ سوعىسى ەدى. 120 جىلعا سوزىلعان وسى سوعىستا حالقىمىز ءبىر ميلليوننان اسا ادامىنان ايىرىلدى. قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق كوپ شىعىنعا ۇشىراسا دا, ءوز جەرىن جاۋدان بوساتىپ, مەملەكەتىن ساقتاپ قالا الدى. ال جوڭعار مەملەكەتىنەن ايرىلىپ, حالىق رەتىندە تاريحي ارەنادان جويىلىپ كەتتى.
جوڭعارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق سوعىستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ الدىڭعى كوشىن باستاۋشىلاردىڭ ءبىرى دە – سۇيىندىك بي. ول المەرەك باتىر سياقتى ءوز زامانداستارىمەن بىرگە قازاق جەرىن جاۋدان ازات ەتۋ جولىنداعى قاسيەتتى سوعىستا ەرلىك پەن باتىرلىق ۇلگىسىن كورسەتتى. سۇيىندىك باتىردىڭ ۇرپاقتارى جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستە عانا ەمەس, ۇزاق مەرزىمگە سوزىلعان پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستا دا كوش باسىندا ءجۇردى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ دە قالىڭ ورتاسىندا سۇيىندىك باتىردىڭ ۇرپاقتارى بولدى.
ءادىل بي, جاۋجۇرەك باتىر بولۋمەن قاتار, سۇيىندىك بابامىزدىڭ ءوز زامانىنىڭ ءىرى قايراتكەرى بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
وسى رەتتە ءسال شەگىنىس جاساپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق حاندىعىن جويۋ ماقساتىنداعى جۇرگىزگەن اكىمشىلىك-سوت رەفورمالارىنا توقتالا كەتكەن ءجون. حاندىق بيلىكتى جويۋ ءۇشىن پاتشا ۇكىمەتى 1822 جىلى بەكىتكەن ء«سىبىر قىرعىزدارى تۋرالى ەرەجە» («سپەرانسكي ۋستاۆى») بويىنشا ورتا ءجۇزدى بىرنەشە اكىمشىلىك-باسقارۋ ورۋگتەرىنە ءبولدى. مۇنداعى «وكرۋگ» ءسوزى قازاق اراسىندا «دۋان» دەپ ايتىلدى. وكرۋگ باسشىسىن دۋانباسى دەپ اتادى. ءبىر وكرۋگتىڭ قاراماعىندا بىرنەشە ۋەز (اۋدان) بولدى. قازىرگى تۇسىنىكپەن ايتار بولساق, وكرۋگ دەگەنىمىز ونداعان اۋداندى بىرىكتىرگەن وبلىس دەڭگەيىندە بولعان. ياعني وكرۋگ-دۋان ۇلكەن ايماقتى الىپ جاتقان اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولىك ەدى.
تاريحي-شەجىرەلىك دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سۇيىندىك بابامىزدىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى دۋانبەگى نەمەسە دۋانباسى لاۋازىمىندا بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. بۇل قىزمەتىن ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوماقتى عىلىمي زەرتتەۋ نەگىزىندە تۇجىرىمدى وي قورىتۋ – الداعى كۇندەردىڭ ءىسى.
جەتىسۋدا وسىنداي ۇلكەن ءىز قالدىرعان سۇيىندىك بابانىڭ ۇرپاقتارى قازاق ەلى ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتكەن ازاماتتار دەي الامىز. بي, باتىر ءھام دۋانبەگى سۇيىندىكتىڭ تۇقىم-ءزاۋزاتى توم-توم كىتاپ جازۋعا لايىق. ولاردىڭ ىشىندە ەلدى اۋزىنا قاراتقان ءادىل دە شەشەن بيلەر, ءدۇلدۇل اقىندار مەن كۇيشىلەر, وتانىن قورعاعان ەرجۇرەك باتىرلار, ءدىن قايراتكەرلەرى دە بار. مىسالى, كودەك بايشىعان ۇلى سياقتى ءىرى اقىندار, ساعات اشىمباەۆ سىندى ءبىرتۋار قالامگەرلەر, ءومىرالى داركەمباەۆ پەن نۇسىپبەك اشىمباەۆ سياقتى ەڭبەك ەرلەرى, داۋلەت جەلدىكباەۆ ءتارىزدى بۇگىنگىنىڭ ابىزدارى شىققانىن اتاپ وتكەن ءلازىم.
ۇرپاققا ۇران, زامانالارعا ونەگە بي, باتىر ءھام دۋانبەگى سۇيىندىك بابا تۋرالى ءالى دە تالاي ەڭبەك جازىلىپ, ەلدىك ءىس جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
تالدىبەك نۇرپەيىس,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى,
كەگەن اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
الماتى
