ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سەناتتا سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان ەدى. ونىڭ قۇرامىندا زاڭ شىعارۋشى ورگان دەپۋتاتتارىمەن قاتار, تاجىريبەلى ادۆوكاتتار, زاڭگەرلەر, عالىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى بار. بۇل – سوتقا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ جولىنداعى بەدەرلى بەلەس. سەبەبى مۇنداي الاڭدا تەك شاعىم-وتىنىشتەر ەمەس, سوت قىزمەتتەرىن تىكەلەي تۇتىناتىن ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى ەسكەرىلەدى. جوعارعى سوت توراعاسى اسحات مەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى پلاتفورما اياسىندا سىندارلى ديالوگ ورناپ, ىمىرا مەن ءوزارا تۇسىنىستىك نەگىزىندە بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدانعان.
«زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ارقاسىندا سوت پروتسەستەرىنىڭ جىلدامدىعى مەن تيىمدىلىگى ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, بۇرىن اپەللياتسيا ساتىسىنان ورالعان ىستەر ءبىرىنشى ساتىلىق سوتتا قايتا قارالىپ, ۋاقىت پەن قاراجات ىسىراپ بولاتىن. قازىر اپەللياتسيالىق سوتتار ءىستى قايتا قايتارماي, سول جەردە-اق ناقتى شەشىم قابىلدايدى», دەيدى جوعارعى سوت توراعاسى.
بۇل – ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە جول اشاتىن ماڭىزدى وزگەرىس. سونىمەن قاتار سۋديالار ءۇشىن دە بۇل شەشىم جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە اكەلەدى. ەندىگى جەردە ءاربىر تورەشى قابىلداعان ۇكىمى ءۇشىن ءوز دەڭگەيىندە تولىق جاۋاپ بەرەدى.
قىسىمعا توسقاۋىل – سەنىمگە جول
بۇرىن ءجيى كوتەرىلەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان سۋديالارعا كورسەتىلەتىن قىسىم جايى ەدى. ەندى بۇل باعىتتا دا قۇقىقتىق توسقاۋىل قويىلدى. بۇرىن جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋگە وبلىس پروكۋرورى رۇقسات بەرسە, ەندى تەك باس پروكۋروردىڭ سانكتسياسى قاجەت. بۇل – سوت تاۋەلسىزدىگىنە قول سۇعىلماۋىن ناقتى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامالىق كەپىل.
سونداي-اق سۋديالاردى تاعايىنداۋ جانە مانساپتىق ىلگەرىلەۋ ءتارتىبى دە جاڭاشا سيپات الىپ وتىر. ماسەلەن, جوعارعى سوت سۋديالىعىنا سەناتقا ءبىر ەمەس, ەكى ۇمىتكەر ۇسىنىلادى. ال 2025 جىلدان باستاپ اۋداندىق سوتتاردا توراعا لاۋازىمىنا سۋديالار ءوزارا جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى تاڭدالادى. مۇنداي ءتاسىل اشىقتىقتى ارتتىرىپ, سوت كورپۋسىنىڭ ىشكى بەدەلىن كوتەرمەك.
جاۋاپتى سۋديا – ءادىل سوت
سۋديانىڭ قىزمەتىن باعالاۋ جانە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ – رەفورمالاردىڭ تاعى ءبىر وزەگى. بۇرىن سۋديانىڭ زاڭدى ورەسكەل بۇزعانى دالەلدەنسە دە, تارتىپتىك جازا قولدانىلماي قالاتىن جاعدايلار كەزدەسەتىن. ەندى بۇل كەمشىلىككە جول بەرىلمەيدى. ارنايى تەتىك بويىنشا ءاربىر كۇشى جويىلعان سوت اكتىسى سوت ءجيۋريىنىڭ تالقىلاۋىنا تۇسپەك.
جاڭا زاڭ جوباسىندا سۋديالاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ اشىق ءارى ءادىل كورسەتكىشتەرى بەلگىلەنگەن. باعالاۋ پروتسەسى ەندى جازالاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, كاسىبي ءوسۋ مەن ءالسىز تۇستاردى انىقتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. سۋديالار ءوز كورسەتكىشتەرىن ونلاين فورماتتا كورە الادى. بۇل – جۇيەنىڭ تولىق تسيفرلانۋىنا قادام.
كاسساتسيالىق رەفورمالار
قازىرگى ۋاقىتتا سوت ءىسىن ساتىلى جۇرگىزۋ ماسەلەسى كەڭ تالقىلانىپ جاتىر. بۇعان دەيىنگى بىرنەشە رەفورمالار – 5, 4 جانە 3 بۋىندى مودەلدەر – سوت جۇيەسىندەگى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالسا دا, شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر قالدى. ماسەلەن, وبلىستىق سوتتاردىڭ ءارى اپەللياتسيا, ءارى كاسساتسيا ءرولىن قاتار اتقارۋى جۇيەنى كۇردەلەندىرىپ, ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىردى.
جوعارعى سوت ۇسىنعان جاڭا مودەل – ءۇش تولىققاندى ساتىدان تۇراتىن جۇيە: ءبىرىنشى ساتى, اپەللياتسيا جانە «تۇتاس كاسساتسيا». ەلوردادا ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ءۇش دەربەس كاسساتسيالىق سوت قۇرىلىپ, ارقايسىسى ءوز باعىتى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي قۇرىلىم ايماقتىق قىسىمنان ادا, تازا قۇقىقتىق باعامەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ايتۋنشا, قوعامنىڭ «تۇتاس كاسساتسياعا» دەگەن سۇرانىسى – ادىلەتتىلىكتىڭ ناقتى كورسەتكىشى. بۇل مودەل ىستەردى بىردەن ءۇش سۋديانىڭ قۇرامىندا قاراۋدى, اۋىزشا تالقىلاۋ جۇرگىزۋدى, پروتسەسسۋالدىق «سۇزگىلەردى» ەنگىزۋدى كوزدەيدى. جاڭا تەتىك جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ قايتا قاراۋ ۇسىنىسى ارقىلى «جەتىلىككە» ءوتۋدى قاجەت ەتپەيدى. بۇل – سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنە جاسالعان ەلەۋلى قادام.
مەدياتسيا: مامىلەنىڭ ماۋەلى جولى
ءيا, بۇگىندە جۇرتتىڭ كوبى داۋ تۋىنداسا, سوتقا جۇگىنۋدى بىردەن ويلايدى. الايدا ۇزاققا سوزىلاتىن سوت پروتسەسى, جۇيكەنى توزدىراتىن دالەل-دايەك جيناۋ, مەملەكەتتىك الىم, ادۆوكات جالداۋ, قايتا-قايتا شاقىرتىلۋ سياقتى ماشاقاتتار قاراپايىم ازاماتتى قاجىتىپ, وزىنەن-ءوزى قاقتىعىس ۋشىعا تۇسەتىنى راس. وسىنداي ساتتە مەدياتسياعا جۇگىنسە, ۇتىلمايدى.
مەدياتسيا – تاراپتاردىڭ ەرىكتى تۇردە كەلىسىمگە كەلۋىنە كومەكتەسەتىن بالاما تەتىك. بۇل ءتاسىل كوپ جاعدايدا سالماقتى داۋ-دامايدى سوتقا جەتكىزبەي شەشىپ بەرەدى. قازىر ەلىمىزدە بۇل ينستيتۋت بىرتىندەپ قالىپتاسىپ, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ كەلەدى.
حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, كاسىبي مەدياتور ءجاندىلدا جاقىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەدياتور ءىرى قارجىلىق ماسەلەلەردەن باستاپ, وتباسىلىق جانجالدارعا دەيىن ءتۇرلى ازاماتتىق ىستەرمەن اينالىسادى.
«قاراپايىم مىسال – اجىراسۋ پروتسەسى. ەگەر تاراپتار كەلىسسە, مەدياتور بەس كۇن ىشىندە تاتۋلاسۋ ءراسىمىن راسىمدەپ, نەبارى 3–4 ساعاتتا نەكەنى بۇزۋ مەن م ۇلىكتى ءبولىسۋ ماسەلەسىن دە زاڭدى تۇردە رەتتەپ بەرە الادى. بۇل – سوتتاعى ۇزاق ءارى قىمبات پروتسەدۋرالارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتيىمدى ءارى جەڭىل جول», دەيدى ول.
مەدياتسيا – باتىستان كەلگەن جات ۇعىم ەمەس. قازاق حالقى تاريحتا داۋ-دامايدىڭ شەشىمىن بيلەر مەن اقساقالدار ارقىلى تاپقان. ەل ىشىندەگى ۇلكەن داۋ دا, ۇساق كيكىلجىڭ دە اعايىن اراسى بۇزىلماسىن دەپ بىتىمگەرشىلىكپەن اياقتالعان. ەندەشە, بۇگىنگى مەدياتورلار – كەشەگى بيلەردىڭ زاڭدى جالعاسى.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سىمبات شاكىروۆتىڭ پىكىرىنشە, مەدياتسيانىڭ باستى ميسسياسى – قوعامدا داۋدى سوت ارقىلى ەمەس, تۇسىنىستىكپەن, سابىرمەن, ادىلەتتىلىكپەن شەشۋ.
«مەدياتسيا – بۇل, ەڭ الدىمەن, اڭگىمەلەسە ءبىلۋ مادەنيەتى. قاراپايىم ادام ءسوزىن تىڭدايتىن, ويىن ايتاتىن, ىشكى كۇيىن جەتكىزەتىن الاڭ تابۋى كەرەك. مىنە, مەدياتور وسى الاڭدى قالىپتاستىرادى», دەيدى ول.
مەدياتورلاردىڭ شەبەرلىگى – تەك زاڭ بىلۋدە ەمەس, الدىمەن تىڭداي بىلۋىندە. شىنايى ديالوگ, ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنۋ, سابىرمەن سۇراق قويۋ ارقىلى ەكى تاراپتىڭ دا ىشكى تۇيتكىلىن جارىپ شىعارۋ – ۇلكەن ونەر. بۇل شەبەرلىكتى مەڭگەرۋ ءۇشىن زاڭنان بولەك, پسيحولوگيا, كوممۋنيكاتسيا, مادەنيەتتانۋ سەكىلدى سالالاردا دا ءبىلىم بولۋعا ءتيىس.
سىمبات شاكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, مەدياتسيا – قىلمىستىق ادىلەت جۇيەسىنىڭ دە تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇراتىن تەتىك. مۇندا باستى ءرول – جابىرلەنۋشى مەن قۇقىق بۇزۋشىعا بەرىلەدى. ەكەۋارا تىكەلەي كەزدەسۋ ارقىلى زارداپ شەككەن ادام كەشىرىم بەرىپ, قىلمىسكەر جاساعان ىسىنە وكىنەتىنىن شىنايى جەتكىزەدى. وسى ارقىلى ەكى تاراپ تا ءوزارا جان دۇنيەسىن جەڭىلدەتەدى. بۇل – شىنايى كەشىرىم مەن الەۋمەتتىك ساۋىعۋعا باستار جول.
ء«بىز زاڭنان ەمەس, ادەپتەن اتتامايتىن قوعام قۇرۋىمىز كەرەك», دەيدى فيلوسوف.
قازاقتا «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەگەن ءتامسىل بار. بۇل – ادىلەت پەن اردىڭ الماسىنداي وتكىر تۇجىرىم. كەزىندە قاز داۋىستى قازىبەك, تولە بي, ايتەكە سىندى بيلەر ايتقان كەسىمدى ءسوز حالىقتىڭ جۇرەگىندە زاڭنان بيىك ۇعىم بولىپ ءسىڭدى. بۇگىنگى زاماندا سول رۋح پەن پاراساتتى سوت رەفورمالارى ارقىلى قايتا جاڭعىرتۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى, قوعامنىڭ ءۇنى. ال سوت رەفورمالارىنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ ادىلەتكە قول جەتكىزۋىن وڭايلاتىپ, سوتقا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ. جاڭا وزگەرىستەر مەن زاماناۋي تەتىكتەر – قۇقىقتىق مادەنيەتتى جەتىلدىرۋدىڭ ناقتى قادامى. سۋديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, پروتسەستىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگى, بالاما شەشىم جولدارىنىڭ دامۋى – ءبارى دە قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. اق پەن قارانى اجىراتار ادىلدىك جولىندا فەميدا بەينەسى تەك سيمۆول ەمەس, ادال تورەلىكتىڭ ايعاعىنا اينالۋعا ءتيىس.
