سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
قۇزىرلى ورگانداردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى كاسىبي مەيرامدارىمەن قۇتتىقتاپ, ولاردىڭ زاڭ مەن ءتارتىپتى ساقتاۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىن, قۇبىلمالى ۋاقىتتا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, زاڭنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ايرىقشا ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىن ءبىز العاش رەت وسىنداي قۇراممەن جينالىپ وتىرمىز. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى بارلىق جاۋاپتى قۇرىلىمدار جۇمىلا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ەلىمىزدە «زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ» قاتاڭ ساقتالۋىنا قوعام وكىلدەرىنىڭ قوسار ۇلەسى دە وراسان زور. قازىر وسى جيىنعا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارى, دەپۋتاتتار, ساراپشىلار جانە بەلسەندى ازاماتتار قاتىسىپ وتىر. كۇشتىك قۇرىلىمداردى جاڭعىرتۋ ىسىندە جاڭا بۋىننىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە. سول سەبەپتى, بۇگىنگى باسقوسۋعا اكادەميالاردىڭ كۋرسانتتارى دا ارنايى شاقىرىلدى. ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. وسى جەردە بۇگىن شەتەلدىك پوليتسيا اتتاشەلەرى وتىر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن جۇرگىزىپ جاتقان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جۇمىسى ءۇشىن سىزدەرگە ەرەكشە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە بارلىق سالادا اۋقىمدى رەفورمالار جاسالىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسى مەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمى تۇبەگەيلى جاڭعىرۋدا. ەل ىشىندە جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلەدى. ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك يدەولوگياسى بەرىك ورنىعا باستادى. بۇل – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق باعدارىمىزعا ءتان اسا ماڭىزدى باسىمدىق. مەملەكەت قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە بارلىق سالادا زاڭ مەن ءتارتىپ ورناتۋعا باسا ءمان بەرەدى. وسى باعىتتا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. 2019 جىلدان بەرى قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق سانى شامامەن ەكى ەسە ازايدى. سونىڭ ىشىندە قاراقشىلىق, توناۋ, ۇرلىق پەن بۇزاقىلىق دەڭگەيى 4 ەسە تومەندەدى, ال كىسى ولتىرۋگە قاتىستى قىلمىستار 30 پايىزعا كەمىدى. قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىس سانى 80 پايىزعا ازايدى. بۇل – ازاماتتارىمىز كوشەدە ەشتەڭەدەن قاۋىپتەنبەي, الاڭسىز جۇرە الادى دەگەن ءسوز.
پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جانە ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ. وسى باعىتتا زاڭنامالىق, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان باتىل قادامدار جاسالىپ جاتىر. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق جاساعانى ءۇشىن بەرىلەتىن جازا ەداۋىر كۇشەيتىلدى. ءبىر جىل بۇرىن ءتيىستى زاڭ قابىلداندى. زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر مەن باسقا دا شارالار ناقتى ناتيجە بەرە باستادى. ورتاشا جانە اۋىر دەڭگەيدەگى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قىلمىس سانى جىل باسىنان بەرى 30 پايىزعا تومەندەدى. جالپى, كەيىنگى 5 جىلدا ايەلدەرگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەكى ەسە ازايدى. ەڭ باستىسى, قازىر قوعامدىق سانا تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر. ازاماتتارىمىزدىڭ بويىندا وتباسىنداعى قاتىگەزدىك پەن وزبىرلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قاسيەتى قالىپتاسۋدا.
– زارداپ شەككەندەرگە قولۇشىن بەرەتىن, ال قۇقىق بۇزۋشىلاردى جازعىراتىن قايىرىمدى قوعام ورنىعىپ كەلەدى. ەلىمىزدە «قازاقستان بالالارى» اتتى ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتىر. قۇجاتتا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ارنالعان ماڭىزدى تەتىكتەر ۇسىنىلماق. ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كەشەندى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. بيىلدىڭ وزىندە 83 ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلىپ, اينالىمنان الىنعان ەسىرتكى زاتتارىنىڭ كولەمى 84 پايىزعا ۇلعايدى. ەسىرتكى وندىرگەنى ءۇشىن بەرىلەتىن جازا قاتاڭداتىلدى. ءتىپتى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل سالاداعى جۇمىس ءالى دە تولىعىمەن بىتكەن جوق, تۇيتكىلدەر جەتكىلىكتى, شەشىلمەگەن ماسەلەلەر ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, تۇراقتىلىعىنا سىن-قاتەر توندىرۋدە. بۇكىل قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان ەڭ قاۋىپتى ءۇردىس: جاستار ناشاقورلىققا ءۇيىر بولا باستادى. بۇل – ۇلكەن قاتەر, ونى جاسىرماۋىمىز كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلىمىزدە كىرىستى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى كۇرەستىڭ حالىقارالىق وزىق ستاندارتتارعا ساي ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاسقانىن مالىمدەدى.
2019 جىلدان بەرى ءىجو-دەگى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى 23 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بىراق ءالى جوعارى دەڭگەي ساقتالىپ وتىر. مەملەكەت جاۋاپكەرشىلىگى مول ءارى ادال كاسىپكەرلەردى قورعاپ, قولداۋ بىلدىرەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن باس پروكۋراتۋرا جالپى سوماسى 34 ترلن تەڭگە بولاتىن شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسى بار جۇزدەگەن ينفراقۇرىلىمدىق جوباعا قۇقىقتىق تۇرعىدان كومەك كورسەتىپ كەلەدى. الايدا وتاندىق بيزنەستى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋ ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. پرەزيدەنت وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋدى باس پروكۋراتۋرا قاپەرىنە سالدى.
بۇعان قوسا جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ناقتى, جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن سوت ارقىلى جەمقورلاردان الىنعان قاراجات مەكتەپتەر سالۋعا جۇمسالىپ كەلەدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 89 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا 150 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات بەرىلدى (سونىڭ ىشىندە 61 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى). دەگەنمەن قازىرگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدا جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر قاجەت.
– ءبىز قوناقجايلىق يندۋسترياسىنىڭ الەۋەتىن ماقساتتى تۇردە نىعايتىپ, ءتۋريزمدى دامىتامىز جانە شەتەلدىك قوناقتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەرەمىز. بۇگىندە قازاقستانعا كەلگەن ءاربىر تۋريسكە اۋەجايدان قاۋىپسىزدىك جادىناماسىمەن بىرگە ءموبيلدى بايلانىس پەن بازالىق ينتەرنەت پاكەتى بار جاڭا سيم-كارتا بەرىلەدى. قازاقستاندى جايلى ءارى قاۋىپسىز مەملەكەت ەتۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. ءبىز ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاي ءبىلۋىمىز كەرەك. ەل ىشىندەگى تىنىشتىق پەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەلىمىزدىڭ تابىستى دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتور. سوندىقتان ءبىز بۇكىل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. وسىلايشا, قازاقستان ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە زور ۇلەس قوساتىن ەل رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتا بەرمەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە دايىن بولۋعا ءتيىس. تۇيتكىلدىڭ ءبارىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ, جوسپارلى تۇردە شەشۋ قاجەت. قۇزىرلى ورگانداردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ».
«زاڭ جانە ءتارتىپ» اپتالىعى جاريالاندى
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ادىلەتتى ءارى قاۋىپسىز قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن تۇبەگەيلى ورنىقتىرۋ كەرەك. بۇل – بارشا ازاماتتىڭ مۇددەسىن, قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋدىڭ مىزعىماس تىرەگى. قوعامنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل – اۋقىمى كەڭ ماڭىزدى مىندەت. وسى ورايدا پرەزيدەنت اتالعان باعىتتاعى جۇمىستىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا توقتالىپ ءوتتى.
– بىرىنشىدەن, ءبىز «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىن جاپپاي دارىپتەۋىمىز كەرەك. قازاق حالقى قاي زاماندا دا زاڭعا باس يگەن, دالا زاڭىن ساقتاعان حالىق. بۇل – ءبىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن قاسيەت. تۇرىك قاعاناتى, التىن وردا مەن قازاق حاندىعى مىقتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, بىرەگەي قۇقىقتىق جۇيەسى بار قۋاتتى ەل بولعانى بارىمىزگە ايان. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىن» ۇلى دالانىڭ كونستيتۋتسياسى دەۋگە بولادى. اتادان بالاعا جالعاسقان بۇل زاڭدار مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن نىعايتا وتىرىپ, قوعامدىق دامۋعا ەرەكشە ىقپال ەتكەن. ۇلى دالادا ەركىندىك پەن ادىلدىك, ار-نامىس پەن ادامگەرشىلىك, تىلەۋلەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىك بارىنەن بيىك تۇرعان. سوندىقتان «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى ۇلتىمىزدىڭ رۋحى مەن دۇنيەتانىمىنا تولىق ساي كەلەدى. ءبىز اتا-بابامىزدىڭ بىرەگەي قۇقىقتىق مۇرالارىن مۇقيات زەردەلەپ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. بۇل – حالقىمىزدىڭ قۇقىقتىق سانا-سەزىمىن ارتتىراتىن ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى. زاڭ – قىسىم كورسەتۋگە نەمەسە قۋدالاۋعا ارنالعان قۇرال ەمەس. زاڭ – ءار ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعانى. ءبىز وسى اقيقاتتى تەرەڭ تۇسىنەتىن ازاماتتىق جانە مادەني ورتا قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ءتارتىپ – جالپىعا ورتاق قۇندىلىققا, ال زاڭعا باعىنۋ – اركىمنىڭ ءومىر سالتىنا اينالۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك اپپارات پەن بۇكىل قوعام جۇمىلىپ جۇمىس ىستەسە, ەلىمىز كوزدەگەن ماقساتىنا جەتەدى. وزىق ويلى ۇلت بولۋ ءۇشىن ادەپتىلىك, ءوزارا قۇرمەت, ۇستامدىلىق, سىپايىلىق سياقتى قاسيەتتەردى بارىنشا دارىپتەگەن ءجون. ازاماتتارىمىز ادەپ پەن زاڭدى ماجبۇرلىكپەن ەمەس, سانالى تۇردە ساقتاۋى كەرەك. زاڭ مەن ءتارتىپ باستى قۇندىلىققا اينالسا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ۆانداليزم, ەسىرتكى ساۋداسى, لۋدومانيا سياقتى قاتەرلەردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى. ءبىز بىلتىر ۇلتتىق قۇرىلتايدا وسى الەۋمەتتىك كەسەلدەرمەن ىمىراسىز كۇرەس ماسەلەسىن تالقىلادىق, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا جاسامپازدىق قاسيەتتەردى ءسىڭىرىپ, ولاردى تارتىپكە باۋلۋ قاجەت. بۇل – اتا-انالار مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ورتاق مىندەتى. بالالار قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇستازىنان ۇيرەنەدى. ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى نەگىزىنەن مەكتەپ قابىرعاسىندا قالىپتاسادى. سوندىقتان ۇكىمەت ءبىلىم مەكەمەلەرىندەگى تاربيە جۇمىسىن قايتا زەردەلەپ قاراۋى كەرەك. جاس ۇرپاقتى زاڭدى سىيلاۋعا ۇيرەتۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرگەن ءجون. بالالار مەكتەپتەن «ادال ازامات» بولىپ شىعۋى قاجەت.
– «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى. ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق ناۋقانى ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. بۇل ماڭىزدى باستاما حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولدى. «تازا قازاقستان» – وزىق ويلى قوعام قۇرۋعا ارنالعان يدەولوگيالىق تۇعىرنامانىڭ اجىراماس بولىگى. بۇل – تەك قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ەمەس, وي مەن سانا تازالىعىن ساقتاۋ دەگەن ءسوز. سەبەبى قوعامدىق ادەپ پەن زاڭعا دەگەن قۇرمەت اينالاداعى تازالىقتان باستالادى. جالپى, حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن كوتەرۋگە جان-جاقتى قاراعان ءجون. بۇگىن مەن «زاڭ جانە ءتارتىپ» اپتالىعىن جاريالاۋدى ۇيعاردىم. وسى اپتا قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپتى ناسيحاتتاۋ اپتاسى بولماق. الداعى جەتى كۇن قۇقىقتىق مادەنيەتتى نىعايتۋعا, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ابىروي-بەدەلىن ارتتىرۋعا ارنالۋى كەرەك. الايدا بۇل ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس. «زاڭ جانە ءتارتىپ» اپتالىعىنا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق سانا-سەزىمىن كوتەرەتىن ماڭىزدى, جۇيەلى شارا رەتىندە قاراعان ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تسيفرلىق تەحنولوگيا مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت
پرەزيدەنت, ەكىنشىدەن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىس وعان قولايلى جاعداي جاساعان جەردە ءورشيدى. قىلمىستىڭ جانە زاڭعا قايشى ارەكەتتەردىڭ سالدارىمەن عانا كۇرەسۋگە بولمايدى. قىلمىسقا تۇرتكى بولاتىن سەبەپتەردى الدىن الا انىقتاپ, جويىپ وتىرۋ قاجەت.
– مەنىڭ تاپسىرماممەن «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. جاڭا زاڭ اتالعان سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى بىرىزدەندىرىپ, پروفيلاكتيكالىق شارالارمەن قامتىلاتىن تۇلعالاردىڭ ساناتىن كەڭەيتەدى. مۇنداي زاڭ ءسوزسىز كەرەك. سوندىقتان مەيلىنشە تەز قابىلداۋ قاجەت. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان زاڭ جوباسىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قاراپ, قابىلداۋدى سۇرايمىن. زاڭنامالىق وزگەرىستەرمەن قاتار, ۇيىمدىق قۇرىلىمدى دا جاڭعىرتۋ قاجەت. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىندە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردى ۇيلەستىرەتىن دەربەس بولىمشە قۇراتىن ۋاقىت كەلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ جۇيەسىنە دە وزگەرىس قاجەت. وندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ەسكەرتۋ باعىتىنداعى جۇمىس ناتيجەسى ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. قىلمىسقا كوبىنەسە تۇرمىسى ناشار وتباسىدان شىققان ادامدار بارادى. الدىن الۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرعاندا ءدال وسى ساناتقا ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك قورعاۋ ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى بيلىك ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كوپتەگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق ۇقساس جاعدايدا, بىردەي فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ورىن الادى. ءتيىستى دەڭگەيدە تالداۋ جاسالسا, ونى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاۋعا بولادى. باسقاشا ايتقاندا, قىلمىس قاۋپىن بولجاۋ جانە وعان قارسى ءىس-قيمىل جۇيەسىن قايتا قاراۋ كەرەك. ول ءۇشىن قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانعان ءجون. اتالعان ۆەدومستۆو جاي عانا ەسەپ ساقتايتىن ورىن ەمەس, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قاۋىپ-قاتەردى انىقتايتىن جانە ەسكەرتۋمەن اينالىساتىن ورتالىق بولۋعا ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاساندى ينتەللەكت پەن «ۇلكەن دەرەكقور» مۇمكىندىكتەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە كوپ ۇزاماي ىسكە قوسىلاتىن سۋپەركومپيۋتەرىمىزدى وسى ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى. جالپى, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن باسقا دا وزىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. مۇندا سالالىق مينيسترلىك نەگىزگى ءرول اتقارادى. سوندىقتان پرەزيدەنت جۇمىس ۇدەرىسىن بارىنشا تسيفرلاندىرۋدى تاپسىردى. ويتكەنى بۇل تيىمدىلىكتى ارتتىرىپ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتادى.
– جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن ستاندارتتاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, بىردەي قىلمىستىق ارەكەت مۇلدە ءارتۇرلى باعالاناتىن جانە ازاماتتاردى قىلمىستىق پروتسەسكە نەگىزسىز تارتاتىن جاعدايدى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جىل باسىنان بەرى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ءدال وسىنداي, ياعني سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا 3 مىڭ شاعىم كەلىپ ءتۇستى. سوندىقتان تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. مىسالى, قازىر ەلىمىزدە ىسكە قوسىلعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» پلاتفورماسىن ەلەكتروندى ۇكىمەت پەن تانىمال بانك قوسىمشالارى ارقىلى قولدانۋعا بولادى. وسى تسيفرلىق پلاتفورمانىڭ ارقاسىندا ازاماتتارىمىز پوليتسياعا تىكەلەي جانە جەدەل تۇردە حابارلاما جولداي الادى. وسىلايشا, كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» قاعيداتىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. مەن اقتوبە وبلىسىنا ساپارىم كەزىندە جەدەل باسقارۋ ورتالىعىندا بولدىم. ورتالىقتا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن قالاداعى احۋالعا تاۋلىك بويى بەينەباقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. پوليتسيا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن وسىنداي ورتالىقتاردى ەلىمىزدىڭ بارلىق قالاسى مەن اۋدانىندا اشۋ قاجەت. اكىمدەر بۇل جۇمىسقا بەلسەندى تۇردە كىرىسۋگە ءتيىس. بۇدان بولەك, «قاۋىپسىز قالا» ۇلتتىق پلاتفورماسىن ىسكە قوسۋ كەرەك. بۇل – قالاداعى بەينەباقىلاۋ قۇرالدارى ەندى ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن انىقتاپ, ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا تالداۋ جاساپ, كوشەدەگى كولىكتى دە ەسەپكە الادى دەگەن ءسوز. مۇنداي وزىق تەحنولوگيالار ءتۇرلى زاڭسىزدىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سول ارقىلى قوعامدىق ءتارتىپتى نىعايتا تۇسەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ينتەرنەت جانە تەلەفون الاياقتىعىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرى بۇكىل الەمدە بەلەڭ الدى. كوبىنە مۇنداي ىسكە تىڭعىلىقتى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار بارادى. ولار شەتەلدەن ارەكەت ەتەتىندىكتەن, تەرگەۋ امالدارىن قيىنداتادى. سوندىقتان بۇل رەتتە الدىن الۋ شارالارىنىڭ ءمانى زور. وتكەن جىلى ۇلتتىق بانك جانىنان زاماناۋي انتيفرود-ورتالىق اشىلدى. ولار كۇمان تۋدىرعان وپەراتسيالاردى انىقتاپ, بۇعاتتاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار وزدەرىنە تيەسىلى ينفراقۇرىلىمدى پايدالانا وتىرىپ جاسالعان الاياقتىق ءۇشىن بانكتەر مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا دا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنىپ جاتىر.
– ازاماتتارىمىزدىڭ جەكە مالىمەتتەرىنىڭ سەنىمدى جەردە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرىپ, قوعامدا الاياقتاردىڭ ارەكەتتەرىنە يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتارمەن بىرلەسكەن جۇمىستى كۇشەيتكەن ءجون. الاياقتار اقشانى جىلىستاتاتىن نەمەسە سىرتقا شىعاراتىن قيتۇرقى ايلالارىنا ادامداردى الداپ تۇسىرەدى. بۇل دا ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. ازاماتتارىمىز پايداعا كەنەلەمىز دەپ ولارعا بانك ەسەپشوتتارىن بەرىپ قويادى. بىراق بۇل ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى قانداي اۋىر بولاتىنىن ويلاي بەرمەيدى. كەيىنگى ءبىر جارىم جىلدا 50 مىڭنان اسا ادام وسىنداي جاعدايعا دۋشار بولدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باسىم بولىگى – جاستار. بۇل ماسەلەگە قاتىستى شۇعىل شارا قابىلداۋ كەرەك. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بانكتەرمەن بىرگە وسىنداي شوتتاردى الدىن الا انىقتاپ, بۇعاتتايتىن ءتيىمدى جۇيەنى جولعا قويعانى ءجون. اتالعان ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى باقىلاۋسىز سيم-كارتا اينالىمىنا كەلىپ تىرەلەدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە سيم-كارتالاردى باسقا بىرەۋدىڭ اتىنا راسىمدەگەن 100 مىڭعا جۋىق فاكتى انىقتالدى. نومىرلەردى ءتۇرلى قىلمىستىق ماقساتقا پايدالانادى. ۇكىمەتكە ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسە سيم-كارتالاردى ساتۋ ءتارتىبىن رەتتەۋدى جانە ولاردى تاراتقانى ءۇشىن ءموبيلدى وپەراتورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى تاپسىرامىن, – دەدى پرەزيدەنت.
جازا باسقان جاندارعا جاسالعان ناقتى كومەك
مەملەكەت باسشىسى ءمان بەرگەن ءۇشىنشى باسىمدىق – قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ, جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ءوتتى. ازاماتتارىمىزدىڭ كوپشىلىگى اتا زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى قولداپ داۋىس بەردى. رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي قۇرىلىمى تۇبەگەيلى جاڭعىردى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىندە اۋقىمدى وزگەرىستەر جاسالدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. ونىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى. ءولىم جازاسى ءبىرجولا الىنىپ تاستالدى. مۇنىڭ ءبارى – كونستيتۋتسيامىزعا ءتان ىزگىلىك رۋحىنىڭ كورىنىسى. سەبەبى اتا زاڭىمىزعا سايكەس ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, بۇل – ەڭ قىمبات قازىنا.
– بيىل كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 30 جىل تولادى. وسىعان وراي, قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى, دەپۋتاتتار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار سوتتالعان ازاماتتارعا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. پارلامەنت ءتيىستى زاڭدى قارادى, مەن بۇل زاڭعا قول قويدىم. وسى ىزگى شارانىڭ ارقاسىندا جازاسىن وتەپ جاتقان 15 مىڭنان اسا ادامعا امنيستيا جاريالاندى. سونىڭ 2 مىڭنان استامى بوستاندىققا شىعادى. قالعاندارىنىڭ جازا مەرزىمى قىسقارادى. ونشا اۋىر ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعاندار عانا راقىمشىلىققا ىلىنەدى. ەڭ الدىمەن, الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپقا جاتاتىن ادامدارعا, ياعني بالاسى بار ايەلدەرگە, ەگدە ادامدارعا, كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا جانە وسى ساناتتاعى باسقا دا ازاماتتارعا كەشىرىم بەرىلەدى. مۇنى جازا باسقان جاندارعا جاسالعان ناقتى كومەك, ولاردىڭ قوعامعا قايتا ورالۋىنا جاعداي جاساۋ دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. ءال-ءفارابيدىڭ سوزىمەن ايتساق, بۇل – شىن مانىندە قايىرىمدى ەلگە ءتان سيپات. مەملەكەت شالىس قادام باسقان ازاماتتان تەرىس اينالمايدى, تەك ونىڭ تۋرا, دۇرىس جولعا تۇسۋىنە جاردەم بەرەدى. ويتكەنى ادىلەتتى ەلدىڭ سوتى ءادىل, نيەتى ءتۇزۋ بولۋعا ءتيىس. بىراق راقىمشىلىق جاساۋ دەگەنىمىز بۇل – بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس, ءبىر رەتتىك قانا شارا ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون. سوندىقتان وسى باعىتتا ناقتى ناتيجە بولۋ ءۇشىن قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىن بارىنشا جەتىلدىرۋ قاجەت. نەگىزگى ماقسات – سوتتالعان ادامدى قوعامنان الشاقتاتۋ ەمەس. ءتيىستى تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى. ولاردىڭ بويىنا زاڭ مەن ءتارتىپ قۇندىلىعىن سىڭىرەتىن جانە قالىپتى ومىرگە ورالۋىنا ىقپال ەتەتىن وزىق تاسىلدەردى ەنگىزۋ كەرەك. ماسەلەن, كەيبىر ەلدە جازاسىن وتەۋشىلەر «قاماۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا» مۇمكىندىك بەرەتىن شارالاردى قولدانا الادى. اباقتىدا ەسكەرتۋ الماعان, جاڭا ءبىلىم يگەرگەن, سپورتتىق-مادەني ءىس-شارالارعا قاتىسقان ادامدارعا وسىنداي جەڭىلدىك بەرىلەدى. ۇكىمەت باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى مۇقيات پىسىقتاۋى قاجەت. شەتەلدىڭ وزىق تاجىريبەسىن زەرتتەگەن ءجون. بۇل جۇمىسقا وتاندىق ساراپشىلاردى دا تارتۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جازاسىن وتەپ جۇرگەندەردى قالىپتى ومىرگە دايىنداۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى جولى – ەڭبەكپەن, ياعني جۇمىسپەن قامتۋ. بۇل باعىتتا ءبىراز تۇيتكىلدەر بار, ناقتى شارالار قولدانۋ كەرەك. وسى ورايدا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز جازاسىن وتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانىنان ءتۇرلى كاسىپورىن اشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرسا, قۇبا-قۇپ. مۇنداي سەرىكتەستىك شەتەلدە كەڭ تاراعان. بۇل شارانىڭ ەكى جاققا دا تيگىزەر پايداسى مول. جازاسىن وتەپ جۇرگەندەردىڭ تاپقان تابىسى بوستاندىققا شىققان سوڭ, ولاردىڭ قالىپتى ومىرگە ورالۋىنا كومەكتەسەدى. ال وندىرىستە مەڭگەرگەن داعدىسى جاقسى جۇمىس تابۋىنا جول اشادى. جالپى, بيزنەس وكىلدەرى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىمەن جان-جاقتى ىقپالداستىق ورناتۋ جولدارىن مۇقيات سارالاعانى ءجون. مىسالى, ەلىمىزدەگى كومپانيانىڭ ءبىرى ءوز قارجىسىن جۇمساپ, الماتىدا كامەلەت جاسىنا تولماعان قۇقىق بۇزۋشىلارعا ارنالعان زاماناۋي تاربيەلەۋ مەكەمەسىن سالىپ جاتىر. ۇكىمەت مۇنداي ءتاسىلدى بەلسەندى تۇردە قولدانۋى كەرەك, باسقا كومپانيالاردى وسىنداي سەرىكتەستىككە تارتۋ قاجەت.
– ءبىز قازىر قىلمىستىق جازا ساياساتىن مەيلىنشە ىزگىلەندىرۋگە, جەتىلدىرۋگە باسا ءمان بەرەمىز, ياعني باس بوستاندىعىنان ايىرۋدان بولەك جازا تۇرلەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل پروباتسيا قىزمەتىنە اناعۇرلىم كوپ سالماق تۇسەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان ايماق اكىمدەرى وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن بىرتىندەپ جاقسارتۋ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك. سونداي-اق پروباتسيالىق قىزمەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋدى قولعا الۋ قاجەت. پروباتسيالىق باقىلاۋدى ءتيىمدى جۇرگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن تسيفرلىق شەشىمدەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزگەن ءجون. جالپى, ءبىز كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ باستى ماقساتى تەك جازالاۋ دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋ قاجەت. قاتەلىك جاساپ, قاماۋعا تۇسكەن ادامدى جانشىپ, باسىپ تاستاۋعا تىرىسۋ – دۇرىس ەمەس, ءبىز ونداي ادامنىڭ تۋرا جولعا ءتۇسىپ, تۇزەلىپ كەتۋىنە قولۇشىن بەرۋىمىز كەرەك. ءبارىمىز ءبىر ەل بولىپ وركەنيەتتى, وزىق جانە ادىلەتتى قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. زاڭ دا, سوت تا ءادىل بولۋعا مىندەتتى. بۇل – مىزعىماس قاعيدا, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
باستى ماقسات – قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە قوعام سەنىمىن ارتتىرۋ
قاسىم-جومارت توقاەۆ, تورتىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا سەرۆيستىك مودەل قاعيداتتارىن كەڭىنەن ەنگىزىپ, كادرلىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, پوليتسيا مەن باسقا دا قۇرىلىمدار بيلىك جانە قوعام اراسىن بايلانىستىراتىن التىن كوپىر بولۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن «مەملەكەت پەن ازامات – ءبىرتۇتاس» دەگەن ىرگەلى قاعيداتىمىزعا تولىق ساي كەلەتىن حالىقپەن قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋ بار. بىراق قابىلدانعان شارالار ءالى تيىمدىلىگىن كورسەتپەدى, ويتكەنى بىرىزدىلىك جوق. حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن باسى ارتىق بيۋروكراتيادان ارىلۋ كەرەك.
– رەفورمالاردىڭ شىنايىلىعىنا, ادىلدىككە جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىنە ازاماتتاردىڭ سەنىمى كوبىنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە بايلانىستى. ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ الەۋەتىن ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت. سەبەبى ولار ءىس جۇزىندە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى باستى دانەكەر سانالادى. اسىرەسە بۇل اۋىلدىق جەردە انىق بايقالادى. ويتكەنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ۋچاسكەلىك ينسپەكتور – قورعاۋشى, قۇقىقتىق كەڭەسشى, ءتىپتى ادىلدىك سۇراپ جۇگىنەتىن سوڭعى ينستانتسيا. مەنىڭ ويىمشا, اۋىلداعى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا شەن بەرگەن كەزدە جەڭىلدىك جاساپ, ياعني ءبىر جىلدىق ەڭبەك ءوتىلىن 1,5 جىل دەپ ەسەپتەۋ قاجەت. اۋىلداعى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردى باسپانامەن قامتىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ كەرەك. ءوڭىر اكىمدەرى وسى ماسەلەگە مۇقيات نازار اۋدارعانى دۇرىس. ۋچاسكەلىك پوليتسيانى جاڭعىرتۋمەن قاتار پاترۋلدىك بەكەتتەر قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن قايتا قاراۋ قاجەت. پاترۋل قىزمەتكەرلەرى ازاماتتارمەن جۇمىس بارىسىندا ادەپ ساقتاپ, كاسىبيلىك تانىتقانى ءجون. ءوز كەزەگىندە ازاماتتار دا پوليتسيانىڭ زاڭدى تالابىنا باعىنۋعا مىندەتتى. ايتپەسە كوشەدە ءتارتىپ بولمايدى. جالپى, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن زاڭ تالاپتارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ كەرەك. بىراق رەفورمالار رەفورما ءۇشىن عانا جاسالمايدى. باستى ماقسات – قوعامنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە سەنىمىن ارتتىرۋ. كەيبىر قىزمەتكەرلەردىڭ ادىلەتسىز نەمەسە نەمقۇرايدى ارەكەتى كۇشتىك قۇرىلىم وكىلدەرىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرەدى. ازاماتتار مەن بيزنەستەن زاڭدى تالاپ ەتكەندە, وزدەرىڭىز لايىقتى ۇلگى كورسەتۋلەرىڭىز قاجەت. سوندا عانا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ازاماتتار اراسىندا سەنىمدى ارىپتەستىك ورنايدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ قانشالىقتى تابىستى بولاتىنى سىزدەرگە بايلانىستى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇل رەتتە مەملەكەت قوعام قاۋىپسىزدىگى مەن ەلدەگى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانداردى جان-جاقتى قولداۋعا ارقاشان ايرىقشا ءمان بەرەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن بيىلدان باستاپ كۇشتىك قۇرىلىمدار ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشتى. بۇل ءتاسىل, ەڭ الدىمەن, اۋدان دەڭگەيىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, ءۇش جىلدىق تاجىريبەسى بار پوليتسيا جەدەل ۋاكىلىنىڭ ەڭبەكاقىسى 60 پايىزعا ءوستى. ءتارتىپ ساقشىلارىن قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانا بەرەدى.
ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورىندارى كۋرسانتتارىنا جاعداي جاساپ, ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. ولار – ءبىزدىڭ كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ بولاشاعى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى وقۋدا ۇزدىك ناتيجە كورسەتكەن جانە ۇلگىلى تارتىبىمەن ەرەكشەلەنگەن اكادەميا تۇلەكتەرىنە بىردەن «اعا لەيتەنانت» شەنىن بەرۋ قاجەت دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ولارعا بوس جۇمىس ورىندارىنان ءوزى قالاعان قىزمەت ءتۇرىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە ۇكىمەتكە زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردى ازىرلەۋ جۇكتەلدى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ۇزدىكسىز ءارى ءمىنسىز قىزمەت اتقارعاندارعا «قۇرمەتتى قىزمەتكەر» اتاعى بەرىلەدى. الايدا كەيبىر قۇرىلىمداردا بۇل جوعارى اتاق باسشىلارعا عانا بۇيىرادى. قاتارداعى قاراپايىم قىزمەتكەرلەر اراسىندا ۇزاق جىل بويى كاسىبي بورىشىن ادال اتقارىپ جۇرگەن لايىقتى كانديداتتار جەتكىلىكتى. قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرىپ, مورالدىق رۋحىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. بىلتىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باستاماسىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادرلىق قۇرامىن تسيفرلىق باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل وبەكتيۆتى دەربەس رەيتينگ قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا قىزمەتكەردىڭ لاۋازىمىن جوعارىلاتقاندا جانە كوتەرمەلەگەندە نەگىزىنەن تسيفرلىق باعالاۋعا سۇيەنۋدى تاپسىردى.
ساقشىلار ەرلىگى حالىق جادىندا ساقتالۋعا ءتيىس
– تاعايىنداۋلار بىرەۋگە بۇيرەگى بۇراتىن سۋبەكتيۆتى شەشىمگە ەمەس, لايىقتى ەڭبەككە, ناقتى كورسەتكىشتەر مەن كاسىبي جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ايتسە دە, لي كۋان يۋ ايتقانداي ىشكى تۇيسىككە دە يەك ارتقان ءجون. ءاربىر وفيتسەر ادال قىزمەتىنىڭ لايىقتى باعالاناتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك. جالپى, بۇگىنگى ايقىندالعان باعىتتار قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. ينستيتۋتتىق رەفورمالار مەن تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتاردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن ودان ءارى جاڭعىرتا بەرۋىمىز كەرەك. مەن ءبىر اپتا ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى ولقىلىقتاردىڭ بارلىعى كورسەتىلەتىن ماتەريال دايىنداۋ جونىندە تاپسىرما بەردىم. مۇندا قىزمەتكە دە بايلانىستى كەمشىلىكتەر بار. سوندىقتان ءبىز بۇگىن ول تۋرالى ەگجەي-تەگجەي ايتپايمىز. دەگەنمەن ماسەلەنىڭ شەت جاعاسى قوزعالدى. ءبىر اپتا ىشىندە قۇجات بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگانىنا جىبەرىلەدى. ودان كەيىن ءبىز جابىق فورماتتا جيىن وتكىزىپ, جۇمىس بارىسىن تالقىلايمىز. سىزدەر قىلمىسقا قارسى كۇرەس پەن قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءىسىن ومىرلىك ميسسيا رەتىندە تاڭداپ, ادال قىزمەت ەتىپ كەلەسىزدەر. بۇل – قيىندىعى كوپ بولعانىمەن, ەلگە قاجەتتى ءارى ابىرويلى جۇمىس. وسى كۇردەلى جولدى ناعىز وتانشىل ادامدار تاڭدايدى. سىزدەر ءار ازاماتتىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە, بيزنەستىڭ تۇراقتى دامۋىنا, بالالاردىڭ باقىتتى ءارى الاڭسىز وسۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسىپ جۇرسىزدەر, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ءىرى قالالارمەن قاتار, شالعاي ەلدى مەكەندەردەگى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. وسىنداي تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ارتىندا زاڭ مەن ءتارتىپ ءۇشىن جاسالعان ەرەن ەرلىك بار. حالقىمىز قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرلىگىن باعالايدى, ماقتان تۇتادى, ارقاشاندا قولدايدى. جاقىندا كۇشتىك قۇرىلىمدارىمىز الماتى وبلىسىندا ءىرى ەسىرتكى زەرتحاناسىن جويدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ترانسۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەسىرتكى بيزنەسىنە مىقتى توسقاۋىل قويىلدى. ارنايى وپەراتسيالارعا قاتىسقان ماماندار جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى.
– سىزدەردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىستارىڭىز قاۋىپ-قاتەرگە تولى. وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا 842 ازامات قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازاعا ۇشىرادى, 4,5 مىڭ ادام جاراقات الدى. قازىر ءبىز قازا بولعان ەرلەرىمىزدىڭ جاقىندارىنا ماراپات تاپسىرامىز. ەرجۇرەك ساقشىلاردىڭ ەرلىگى حالىققا جانقيارلىقپەن قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە جۇرتىمىزدىڭ جادىندا ساقتالۋعا ءتيىس. وسى ورايدا, مەن مەكەمەلىك ناگرادالارعا قىزمەت بابىندا قازا بولعان قاھارمانداردىڭ ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. سونداي-اق كوشەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىن باتىرلاردىڭ اتىمەن اتاۋعا بولادى. مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدە بۇرىننان بار. لاڭكەستى ۇستاۋ كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان حالىق قاھارمانى عازيز بايتاسوۆتىڭ ەسىمى تارازداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە بەرىلدى. سونداي-اق قالاداعى وقۋ-جاتتىعۋ پوليگونى دا باتىردىڭ اتىمەن اتالعان. تاياۋدا ونىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى تۋرالى «كاپيتان بايتاسوۆ» اتتى كوركەم فيلم كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلماق. ءورت ءسوندىرۋ كەزىندە وپات بولعان اسقار زابيكۋلين دە ەلدىڭ ەسىندە. استاناداعى ءورت ءسوندىرۋ بولىمىنە جانە سول ءبولىم ورنالاسقان كوشەگە ونىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل ازاماتتاردى ناعىز بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارى دەۋگە بولادى. ولار اقتىق دەمى قالعانشا انتقا ادال بولدى, قىزمەتتىك پارىزىن وتەۋ جولىندا ءوز ومىرلەرىن قۇربان ەتتى. ەلگە جانە زاڭعا قىزمەت ەتۋگە بەل بۋعان ءاربىر ازامات ادامگەرشىلىك پەن ادىلدىك قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الادى. قىلمىسقا قارسى كۇرەستى قاستەرلى پارىز دەپ سانايدى. مۇنداي قاسيەتتەر ادامعا, ەڭ الدىمەن, وتباسىنداعى تاربيە ارقىلى بەرىلەدى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا اتا-اناسىنىڭ جولىن قۋىپ, وتباسى ءداستۇرىن جالعاستىرىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەر از ەمەس. قازىر ءبىز ءۇش اتادان بەرى ءتارتىپ ساقشىسى بولعان زاينۋليندەر اۋلەتىنىڭ وكىلدەرىن ماراپاتتايمىز. مەن بۇگىن بارشا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ارداگەرلەرىنە زور العىس ايتامىن. سىزدەردىڭ ءمىنسىز قىزمەتتەرىڭىز – وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە, – دەدى پرەزيدەنت.
جالپى, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇعىمى كوشەدەگى تازالىق پەن قاۋىپسىزدىك سياقتى قاراپايىم نارسەدەن باستالادى. جەرگىلىكتى بيلىك, بيزنەس جانە قوعام بەلسەندىلەرى ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرىپ جۇمىس ىستەسە, قوعامداعى زاڭ مەن ءتارتىپ تە نىعايا تۇسەدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى اقمولا وبلىسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «زيالى قاۋىم» جوباسىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. اۋىل اكىمدەرى, اقساقالدار جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى بىرلەسىپ, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا قولعابىس ەتۋدە. جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ وسىنداي ۇلگىلى ىسىنە قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. بۇل – ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ بەس جىلدا بىردە-ءبىر قىلمىس تىركەلمەگەن بىرقاتار اۋىلدىڭ اقساقالدارىن ماقتاپ, مارقايتىپ قويدى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كوپ جۇمىسى سىرت كوزگە كورىنە بەرمەيدى. جەدەل قىزمەتكەرلەر, تەرگەۋشىلەر, پروكۋرورلار, كريميناليستەر, پاترۋل قىزمەتكەرلەرى, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار مەن باسقا دا قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى كۇن سايىن ەل تىنىشتىعىن قاس قاقپاي كۇزەتۋدە. ەشقانداي قاۋىپ-قاتەرگە قاراماستان, وتان ءۇشىن جاساپ جاتقان ادال قىزمەتتەرىڭىزگە زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. مەن سىزدەرگە سەنەمىن! ارقايسىسىڭىز مىقتى مامان, وتانشىل ءارى ادال ازامات دەگەن اتقا لايىقسىزدار. ارينە, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىندا ەشقانداي قاتەلىك نەمەسە جەتىسپەۋشىلىك جوق دەپ ايتۋعا بولمايدى. بىراق قارا بۇلتتى ءتوندىرۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءبارىمىز ءبىر ەل, ءبىر حالىق بولىپ قازاقستانىمىز ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, تاباندى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بۇل – بارشامىزعا ورتاق ۇلتتىق پارىز, ازاماتتىق بورىش. قازاقستان قاۋىپسىز, زاڭ مەن تارتىپكە باعىناتىن ەل بولۋى كەرەك. سوندىقتان مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ارنايى تالداۋ دايىنداۋى كەرەك. بارلىق تۇيتكىلدەردى اشىق تۇردە كورسەتەدى, ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىنادى. بۇل – وتە ماڭىزدى جۇمىس, ونى جالعاستىرۋ قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ باستى باعدارىمىز – ايقىن. بۇل – زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى. قىزمەتتەرىڭىزگە تابىس تىلەيمىن! – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
باتىرلاردىڭ جاقىندارى العىسقا بولەندى
كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار, ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ, Cىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اسحات جۇماعالي, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى جانات ەليمانوۆ ءسوز سويلەدى.
سونىمەن قاتار وسى ءىس-شارا بارىسىندا جانقيارلىق ەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن ەرلەردىڭ جاقىندارىنا قۇرمەت كورسەتىلىپ, العىسقا بولەندى. اتاپ ايتساق, سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامدى قۇتقارامىن دەپ قىزمەت بارىسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان اتىراۋ قالاسىنىڭ جول-پاترۋل پوليتسياسى باتالونىنىڭ قىزمەتكەرى شالقار اقىمعاليەۆ III دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ناگرادتالعان. ەرجۇرەك ۇلدى دۇنيەگە اكەلىپ, تاربيەلەگەن شالقاردىڭ اناسى ءلاززات مۇقانوۆاعا العىس جاريالاندى.
قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان استانا قالاسى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ءورت ءسوندىرۋ جانە اپاتتىق قۇتقارۋ جۇمىستارى قىزمەتىنىڭ جەدەل كەزەكشىسىنىڭ كومەكشىسى اسقار زابيكۋليننىڭ جۇبايى انەل زابيكۋليناعا العىس جاريالاندى.
جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە ەرلىك جاساپ, سونىڭ سالدارىنان ءوز بەتىمەن قوزعالۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جول پوليتسياسى باتالونى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ءانۋار بايتۇرسىنوۆقا دەمەۋ بولىپ, ادالدىق, تاباندىلىق تانىتقان جارى گۇلجان بايتۇرسىنوۆاعا العىس جاريالاندى.
قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە بەلسەندى اتسالىسىپ, كوپكە ۇلگى كورسەتكەنى ءۇشىن اقمولا وبلىسى اتباسار اۋدانى شۋيسكوە اۋىلىنىڭ اقساقالى ەركەباي بايجىگىتوۆكە العىس جاريالاندى.
2022 جىلدان بەرى بىردە-ءبىر قىلمىس تىركەلمەگەن جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى بالۋان شولاق اۋىلىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەسەنگەلدى تەكەباەۆقا قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە بەلسەندى قاتىسقانى ءۇشىن العىس جاريالاندى.
جامبىل وبلىسىنداعى قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان پوليتسياداعى قۇرمەتتى اۋلەتتەردىڭ ءبىرى – زاينۋليندەر وتباسىنا ابىرويلى قىزمەت اتقارىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن العىس جاريالاندى. اۋلەتتىڭ جالپى ەڭبەك ءوتىلى – 63 جىل.
2013 جىلدان بەرى 500-دەن اسا كۇردەلى ءىستى اشقان الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى اعا تەرگەۋشىسى, پوليتسيا مايورى جاننا شەشمۋحانوۆاعا كاسىبيلىگى مەن ادالدىعى ءۇشىن العىس جاريالاندى.
مەرەكەلىك كونتسەرتتى تاماشالادى
وسى كۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پوليتسيا كۇنىنە ارنالعان كونتسەرتتى تاماشالادى.
«زاڭ جانە ءتارتىپ» اپتالىعى اياسىندا وتكەن مەرەكەلىك ءىس-شاراعا قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەكە قۇرامى, ارداگەرلەر, سونداي-اق ازاماتتاردى قۇتقارۋ ءۇشىن ءومىرىن قۇربان ەتكەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاقىندارى قاتىستى.
كونتسەرتتە وتاندىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ شىعارمالارى ۇسىنىلدى. كاسىبي مىندەتىن ورىنداۋ كەزىندە قازا بولعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ەسكە العان رەكۆيەم كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن قوزعادى. «جاس ساقشى» پوليتسيا سىنىبى وقۋشىلارىنىڭ ورىنداۋىنداعى ءان دە ەرەكشە جىلى اسەر قالدىردى.
