تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, «جەتi جارعى» – جوعارى مەملەكەتتiك كەڭەس جانە جوعارعى سوت. ءاز تاۋكە زامانىندا «جەتi جارعى» ۇزاق جىلعا سوزىلعان داعدارىستان مەملەكەتتi الىپ شىعۋدىڭ بiر جولى رەتىندە قاراستىرىلعان.
«جەتi جارعىنىڭ» زاڭ شىعارۋ, نە بولماسا بيلەر شەشiمدەرiنە كەسiم جاساۋى (پرەتسەدەنت), بۇكiل ەل كولەمiندەگi بيلiك iستەرiنە ۇلگi پiشiپ وتىرۋى «جەتi جارعىنىڭ» جوعارعى سوت, قۇقىق قىزمەتiن قاداعالاۋشى بيلiك ورنى ەكەنiن كورسەتەدi. بۇل جاعىنان «جەتi جارعى» بەلگiلi دارەجەدە كونستيتۋتسيالىق سوت قىزمەتiن اتقارىپ بيلiك نۇسقالارىن, جۇرگiزiلۋ ەرەجەلەرiن رەتتەپ وتىردى دەي الامىز», دەيدى زەرتتەۋشى عالىم.
تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس, «جەتى جارعىدان» كەيىن ارنايى اتاۋلى زاڭ جۇيەسى جاسالماعان, سوندىقتان ونىڭ قاعيدالارى حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن. ونداعى نەگىزگى زاڭدار سول كۇيىنشە ساقتالىپ, تەك «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنا», تاۋكە حاننىڭ داۋىرىندەگى ساياساتىنا ساي وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. نەگىزى «جەتى جارعى» قازاقتىڭ ۇلتتىق شەشەندىك ونەرىنە ساي ماقال-ماتەلدەردەن, قاناتتى سوزدەردەن قۇرالعان. ماسەلەن, قاسىم حان ءوز زاڭىندا قۇران تالاپتارىنا قايشى كەلمەيتىن قازاقى عۇرىپ ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاعان. ولاردىڭ قاتارىنا جەتى اتاعا دەيىن ۇيلەنبەۋ, امەڭگەرلىك, قۇدالىق جول-جورالار, قازىلىق بيلىك, ت.ب. ادەت-عۇرىپتار بولعان.
«جەتى جارعىدا» ەل مۇددەسى مۇلiك زاڭى, قىلمىس زاڭى, اسكەري زاڭ, ەلشiلiك جورالارى, جۇرتشىلىق زاڭى, جەسiر داۋى جانە قۇن داۋى سەكىلدى جەتى زاڭمەن قورعالعان. ماسەلەن, م ۇلىك زاڭىندا جەر داۋى, مال-م ۇلىك داۋى, قىلمىس زاڭىندا كىسى ءولتىرۋ, تالاۋ, شاپقىنشىلىق جاساۋ, ۇرلىق قىلۋ, اسكەري زاڭدا الامان مىندەتى, قوسىن جاساقتاۋ, قارا قازان, ەردىڭ قۇنى, تۇلپار ات سەكىلدى تارماقتار قامتىلعان.
سونداي-اق ەلشىلىك جورالارىنا مايتالمان شەشەندىك, حالىقارالىق قاتىناستاعى سىپايىلىق, ادەپتىلىك, يبالىلىق, جۇرتشىلىق زاڭىندا شۇلەن تارتۋ, اس, توي, مەرەكە, دۋمان ۇستىندەگى ەرەجەلەر, ات جارىس, بايگە ەرەجەلەرى, جاساۋىل, بەكەۋىل, تۇتقاۋىل مىندەتتەرى ەنگەن.
جالپى, «جەتى جارعى» مەن قازىرگى قازاقستان زاڭدارىن سالىستىرساق, ءداستۇرلى قازاق قۇقىعى مەن قازىرگى زاڭ جۇيەسىنىڭ ايىرماشىلىعىن دا, ساباقتاستىعىن دا كورۋگە بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى 10 ءبولىم, 99 باپتان تۇرادى. 1995 جىلى 30 تامىزدا قابىلدانعان اتا زاڭعا, 2022 جىلى 8 ماۋسىمدا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. وندا جالپى ەرەجەلەر, ادام جانە ازامات, پرەزيدەنت, پارلامەنت, كونستيتۋتسيالىق سوت, سوتتار جانە سوت تورەلiگi, پروكۋراتۋرا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, جەرگiلiكتi مەملەكەتتiك باسقارۋ جانە ءوزiن-ءوزi باسقارۋ, قورىتىندى جانە وتپەلi ەرەجەلەر ەنگەن.
«جەتi جارعى» كەڭەسiنە وداقتاس, كورشi قىرعىز, قاراقالپاق, iشكi سارت, قوجا, وكiل قوسۋ, ولاردىڭ دا پiكiرiن جوعارى كەڭەستە ەسكەرۋ قۇپتالدى. سونداي-اق مەملەكەتتiك قۇرىلىمداردىڭ ءومiر سۇرۋiنە قاجەتتi حان ورداسىنىڭ مۇقتاجىن كوتەرۋگە دە, اسكەري شىعىندى جابۋعا, ەلشiلiك قابىلداۋ مەن اتتاندىرۋعا جەتەرلiك الىم-سالىق جيناۋ كوزدەلدi. ول ءۇشiن وتىرىقشى ەل عانا ەمەس, مال باققان كوشپەلi ەل دە 1/20 تابىسىن مەملەكەت قازىناسىنا وتكiزiپ وتىرۋى كەرەك», دەيدى ج.ارتىقباەۆ.
كورىپ وتىرعانىمىزداي مەملەكەتكە سالىق تولەۋ – سول زاماننان كەلە جاتقان قاعيدا. قازىر ءاربىر جۇمىس ىستەيتىن ادام تابىسىنىڭ 10 پايىزىن مەملەكەتكە ءبولىپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, جاۋگەرشiلiك زامانعا ساي جابدىعى دايىن, قايراتتى اسكەر ۇستاۋ باستى ماقسات بولعان. وسىعان بايلانىستى تاۋكە حان ۇسىنىسىمەن كەڭەس سۇلتانداردان «ساردار», باتىرلارلار قۇرالعان «باتىر باسى» دەگەن لاۋازىممەن تۇراقتى تۇردە اسكەر iسiنە جاۋاپتى ادامدار سايلادى. قازىر مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ باس قولباسشىسى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءوز اسكەرى جاساقتالىپ, وسى سالاداعى قىزمەتتەردى قورعانىس مينيسترلىگى ۇيلەستىرەدى.
«جەتى جارعىدا» اتا-انانىڭ بالا تاربيەسىنە قاتىستى قاعيداسى دا جازىلعان. اكە بالانى جازالاي الادى. ال بالا اكەسىنە قول جۇمساسا, ەل الدىندا ماسقارالايدى. قىزدى اناسى تارتىپكە سالادى.
تاۋكە حان زاڭىنىڭ ۇشەۋى ايەلدەرگە قاتىستى بولعان. وتباسى جانە نەكە زاڭى, قۇن زاڭى, جەسىر داۋى سىندى زاڭداردا ايەلدىڭ قۇقىعى مەن ۇستەمدىگى كورسەتىلگەن. قازىرگى قوعامدا بەلەڭ العان ايەلدەر زورلىق-زومبىلىعى سول كەزەڭدەگى زاڭدا دا شەگەلەپ كورسەتىلگەن. ماسەلەن, ەگەر ايەلىن كۇيەۋى جازىقسىز ۇرىپ-سوعا بەرسە, ايەل ايىرىلىسۋعا حاقىلى بولعان. سونداي-اق ەگەر كۇيەۋi ايەلiنە كۇنكورىس (ناپاقا) قالدىرماي, 6 اي 30 كۇن حابارسىز قالدىرسا نەمەسە 7 جىل بويى iز-ءتۇزسiز جوعالىپ كەتسە, كۇنكورiس بولعان كۇننىڭ وزىندە ايەلى كۇيەۋىنەن اجىراسۋعا حاقى بار بولعان.
ال بىلتىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدارعا قول قويدى. بۇل زاڭدار ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋدى ايتارلىقتاي كۇشەيتەدى. اتاپ ايتقاندا, ەندى دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتادى.
قورىتىندىلاي كەلە, قۇقىقتىق نەگىزدە «جەتى جارعى» ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, بي شەشىمىنە نەگىزدەلسە, قازىرگى اتا زاڭ زاڭدار مەن كودەكستەردەن تۇرادى. سوت جۇيەسى «جەتى جارعىدا» اۋىزشا تورەلىك ەتكەن بيلەر سوتى بولسا, قازىر مەملەكەتتىك سوتتارعا باعىنادى. مەنشىكتى قورعاۋ ءۇشىن «جەتى جارعىدا» قاتال جازا مەن ءتورت ەسە قۇن قايتارىلسا, قازىرگى مەنشىك زاڭمەن قورعالىپ, ناقتى سانكتسيالار ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇرىن اسكەري مىندەت بارلىق ەرگە ورتاق پارىز بولدى, قازىر دە ازاماتتىق بورىش زاڭمەن بەلگىلەنگەن اسكەري قىزمەتكە نەگىزدەلەدى. ءدىن قوعام تىرەگى بولىپ, مىندەتتى تۇردە قۇرمەتتەلگەن, ال قازىر جەكە سەنىم, ەركىندىك بار, زايىرلى مەملەكەت مودەلىن ۇستانامىز.
تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» ءداستۇرلى قۇقىقتىق جۇيەگە, ال قازىرگى رەسپۋبليكا زاڭدارى زاماناۋي قۇقىقتىق مەملەكەت جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. ەكەۋىنىڭ دە تۇپكى ماقساتى قوعامدا ءتارتىپ پەن ادىلەت ورناتۋ, بىراق قولدانۋ تاسىلدەرى مەن قۇرىلىمدارى ءارتۇرلى.
«جارعى», «جەتi جارعى» مەملەكەتتiك جانە قۇقىقتىق ينستيتۋتتارى كوشپەلiلەردiڭ تالاي مىڭ جىل بۇرىن تۇزiلگەن, ادامنىڭ ادام ەسەبiندە ءومiر سۇرۋiنە كەپiلدiك بەرەتiن ەرەجەلەرگە نەگiزدەلگەن ەدi. بۇل ەرەجەلەر مىڭداعان جىل كوشپەلiلەردiڭ مەملەكەت پەن قۇقىقتىق كودەكستەرiنە, بيلەرiنە ۇلگi بولىپ كەلدi, كوشپەلiلەرمەن قارىم-قاتىناسى بار كوپتەگەن وتىرىقشى ەلدەردiڭ زاڭ ەرەجەلەرiنiڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتi. ەگەر شىنتۋايتىنا كەلەتiن بولساق, قازاق ادەت-عۇرىپ زاڭدارى قازiرگi ەۋرازيالىق وركەنيەت وكiلدەرi تۋعىزعان زاڭداردان اناعۇرلىم ادامي, ول ازاماتتىق قوعام قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋگە كوبiرەك ىڭعايلانعان جول», دەيدى ج.ارتىقباەۆ.
