ساراپشىلار «ورتالىق ازيا – قىتاي» ءسامميتى وڭىرلىك ديالوگتى نىعايتۋ جانە بىرلەسكەن باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاڭا جۇمىس الاڭى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. بۇل فورماتتاعى سامميتتەر ەكى جىلدا ءبىر رەت قىتايدا جانە ايماق ەلدەرىندە الفاۆيتتىك تارتىپپەن كەزەكتەسىپ وتكىزىلەدى. ەسكە سالساق, العاشقى سامميت 2023 جىلدىڭ مامىرىندا قىتايدىڭ سيان قالاسىندا ءوتتى. وندا سيان دەكلاراتسياسىندا بەكىتىلگەن ساۋدا, ينفراقۇرىلىم, كولىك جانە تسيفرلاندىرۋ سالالارىنداعى نەگىزگى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ازيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايدار قۇرماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن ءوزارا قارىم-قاتىناس, ءىس-ارەكەت نەگىزىنەن جەكە فورماتتا, قىتاي مەن قازاقستان, اقش پەن وزبەكستان جانە ت.ب. تاراپتار اراسىندا جۇرگىزىلسە, بۇگىندە ۇجىمدىق ايماقتىق فورماتتاردىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. ايماق ەلدەرى وقشاۋلانباي, جۇيەلى سەرىكتەس رەتىندە ارەكەت ەتە باستادى. قازىر وسىنداي ەكىجاقتى بايلانىستارمەن قاتار ورتالىق ازيا – قىتاي پلاتفورماسىنان ورتالىق ازيا – ەۋروپالىق وداق, وا – جاپونيا جانە وا – وڭتۇستىك كورەياعا دەيىنگى ايماقارالىق بايلانىستار دا بەلسەندى قالىپتاسىپ كەلەدى. مۇنداي فورماتتاعى جيىندار ۇكىمەتتەردىڭ اۋىسۋىنا, ساياسي تسيكلدەرگە جانە جاھاندىق قۇبىلمالىلىققا قاراماستان, تۇراقتى ىنتىماقتاستىق جولدارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گەوساياسي جاعدايدا بۇل ايماقتىق حاب مودەلىنە كوشۋدى بىلدىرەدى.
«وا – قىتاي» ءسامميتى – ايماق ەلدەرىنە جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن شەكتەمەي, سىرتقى سۋبەكتىلەرمەن ديالوگتە ۇجىمدىق ۇستانىم قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بارعان سايىن كۇردەلەنىپ كەلە جاتقان جاھاندىق گەوساياسات جاعدايىندا ءدال وسى ءوزارا ارەكەتتەسۋ مودەلى يكەمدى, فۋنكتسيونالدى, پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن ەڭ ومىرشەڭ فورمات بولىپ وتىر. ونىڭ تيىمدىلىگى – شەكتەن تىس ساياسيلاندىرۋدى جويىپ, ورتاق مۇددەگە باعىتتالۋىندا. مۇنداي فورماتقا دەگەن سۇرانىس ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك ارەناداعى ءرولىنىڭ وزگەرۋىمەن دە تۇسىندىرىلەدى. بۇگىندە ايماق – ەكونوميكادا دا, قاۋىپسىزدىكتە دە, ەكولوگيادا دا, تسيفرلىق ترانسفورماتسيادا دا بەلسەندى قاتىسۋشى. سوندىقتان ستراتەگيالاردى ۇيلەستىرۋ, باستامالاردى دامىتۋ جانە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە قوسۋ پلاتفورماسىنا اينالىپ وتىر. ونىڭ ەرەكشەلىگى سول, ايماقتىڭ سىرتقى اسەرلەرگە توزىمدىلىگىن سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ايماقىشىلىك سەنىمدى نىعايتىپ, تەحنولوگيالار مەن ءبىلىم ترانسفەرتىنە ىقپال ەتەتىن – ءبىلىم بەرۋ جانە مادەني الماسۋدى ىنتالاندىراتىن بەيرەسمي ديپلوماتيا», دەدى قزسي ساراپشىسى.
بۇعان قوسا ورتالىق ازيا ەلدەرى قىتايدىڭ قاتىسۋىمەن باسقا دا كوپجاقتى الاڭداردا وڭىرلىك ماسەلەلەردى بەلسەندى تۇردە تالقىلاپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا, 2024 جىلى استانادا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) ءسامميتى ءوتىپ, وندا ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىق, ينفراقۇرىلىمدىق ءوزارا ءىس-قيمىل جانە قىتاي مەن ءوڭىر مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى تاقىرىپتارى كوتەرىلدى.
ال ەلىمىزگە مۇنداي باستامالارعا قاتىسۋ ونىڭ بەلسەندى سىرتقى ساياسي ۇستانىمىن باسا كورسەتە وتىرىپ, حالىقارالىق بەدەلىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى. سونىمەن قاتار الپاۋىت كورشى ەلمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, جاڭا نارىق پەن ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تەحنولوگيالىق الماسۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۋن چجۋانچجي: «ورتالىق ازيا ەۋرازيانىڭ ورتاسىندا, شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلعان جول تورابىندا ورنالاسقان. الەمگە تۇراقتى, گۇلدەنگەن, ۇيلەسىمدى ورتالىق ازيا قاجەت. وسى ورايدا قىتاي مەن ايماق ەلدەرى ەكىجاقتى جانە ايماقتىق دەڭگەيدە ورتاق بولاشاق قوعامداستىعىن قۇرا وتىرىپ, ەڭ الدىمەن ورتالىق ازياعا پايدا اكەلەدى, ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءار سالاداعى ماقساتتارىنا جەتۋگە كومەكتەسەدى», دەگەن پىكىردە.
سۋن ءچجۋانچجيدىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق بايلانىسسىز ورتالىق ازيا دامي المايدى. قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعى دا الەمدەگى بارلىق ەلدىڭ ورتاق دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى كوزدەيدى. ەكى جاق بۇۇ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى سياقتى كوپجاقتى ۇيىمداردا ىنتىماقتاسا وتىرىپ, جاھاندىق باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە بىرلەسىپ كومەكتەسەدى.
سونداي-اق قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ءبولىمىنىڭ باسشىسى چجان نين قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى مەن ساياسي تۇراقتىلىعى كۇمان تۋدىرمايتىنىن ايتادى. ەلدىڭ الەۋەتى ورتالىق ازيانىڭ دامۋ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى.
«ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعاننان بەرى قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى ساياساتى ارقاشان وسى ەلدەردىڭ ەگەمەندىگىن, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلدى, ىنتىماقتاستىق ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ەمەس, تاتۋكورشىلىك, شىنايىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە ينكليۋزيۆتىلىك قاعيداتتارىن, سونداي-اق جالپى ادامزاتتىق ورتاق بولاشاق قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ۇستانادى», دەيدى چجان نين.
ونىڭ ايتۋىنشا, بولاشاقتا قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى گەوگرافيالىق جاقىندىق, دوستىق ساياسي قارىم-قاتىناس مەن ءىرى نارىقتىق ارتىقشىلىقتارىن پايدالانىپ, بەكىتىلگەن ىنتىماقتاستىق ستراتەگيالارى مەن جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قول قويىلعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ كەرەك. ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى نىعايتۋ, ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى قولداۋ, قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە حالىقارالىق ارەناداعى ىقپالىن كەڭەيتۋگە ۇلەس قوسۋ قاجەت.
ال قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ساپارى ەلىمىزگە دەگەن ەرەكشە سەنىمنىڭ بەلگىسى ەكەنىن ايتادى ساراپشىلار. كەشە سي تسزينپين مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ەلىمىزگە كەلدى. بۇل – قىتاي كوشباسشىسىنىڭ ەلىمىزگە جاساعان التىنشى ساپارى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن, وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە قحر باسشىسى استاناعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلىپ, شىۇ سامميتىنە قاتىستى. سي ءتسزينپيننىڭ وسى ساپارى بۇكىل ايماق ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن «ورتالىق ازيا – قىتاي» ەكىنشى سامميتىنە ورايلاستىرىلىپ وتىر. ەلىمىز تاعى دا قابىلداۋشى مەملەكەت بولىپ, ءوزىنىڭ وڭىرلىك ديپلوماتيا مەن ديالوگ ورتالىعى مارتەبەسىن راستادى.
سونىمەن قاتار 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسى قحر-عا مەملەكەتتىك جانە رەسمي ساپارلار جاسادى. وسى جىلدىڭ مامىرىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ سيان قالاسىندا وتكەن «وا-قحر» سامميتىنە قاتىسىپ, قازان ايىندا بەيجىڭدە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى 3-فورۋمعا باردى. سونداي-اق بىلتىر ناۋرىزدا پرەزيدەنت بواو ازيا فورۋمىنا (بواو قالاسى, حاينان پروۆينتسياسى) قاتىسۋ ءۇشىن قحر-عا جۇمىس ساپارىمەن باردى.
قىتاي باسشىسىنىڭ وتكەن جىلى ء«بىز قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزبەن يىق تىرەستىرە وتىرىپ, بىرلەسكەن وركەندەۋ مەن ۇلتتىڭ جاڭعىرۋىنا, قىتاي-قازاق دوستىعىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىنە جول سالۋعا دايىنبىز», دەپ اتاپ كورسەتكەنى بەكەر ەمەس. ەكى ەلدىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ارەنادا ناقتى ناتيجە بەرىپ جاتقانى ءسوزسىز. ەكى ەلدىڭ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىمدارى بىردەي, بۇۇ, شىۇ, اوسشك جانە باسقا دا حالىقارالىق پلاتفورمالار اياسىندا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى. ءادىل جانە تۇراقتى الەمدىك تارتىپكە دەگەن كوزقاراستاردى بىرلەسىپ ىلگەرىلەتۋ قازاقستان-قىتاي ارىپتەستىگىن ەكىجاقتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاھاندىق ماڭىزدىلىققا دا يە ەتەدى.
قازىر ورتالىق ازياعا جاھاندىق قىزىعۋشىلىق ارتقان سايىن ەلىمىز ايماق پەن الەمنىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارى اراسىنداعى نەگىزگى ديالوگ الاڭىنا اينالىپ وتىر. وسى قۇندىلىقتاردى, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن دايىندالعان جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق باعداردى بەلگىلەيتىن «ورتالىق ازيا – 2040» تۇجىرىمداماسى ارقىلى ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
