قارا ءسوزدىڭ قارا نارى قاليحان ىسقاقتىڭ ماعىنالى شىعارماشىلىق عۇمىرىندا قالامىنان قىسقا, ورتا, كەڭ كولەمدى ەپيكالىق تۋىندىلارىمەن قاتار, كوسەمسوزدەرى, اۋدارمالارى, درامالارى دۇنيەگە كەلىپ, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىنەن جول تاپتى. قازاق پروزاسىنىڭ سان سالالى جانرىنداعى سۇبەلى تۋىندىلارى ءوز الدىنا ءبىر سۇبەلى ارنا بولسا, درامالىق شىعارمالارى – جەكە ءبىر سالا.
ونىڭ قالامىنان تۋعان «قاراشا قازدار قايتقاندا», «تاڭعى جاڭعىرىق», «ەسەنەي – ۇلپان», «جان قيماق», «سابوتاج!» «قىلكوپىر», «مازار», «ەرلىكتىڭ ەكى ساعاتى», «اپاتاي», «جاكە-جاكەتاي», «سايقىنىڭ تۇقىمدارى», «قازاقتار» (شاحيماردەنمەن بىرلەسىپ جازعان), ت.ب. جيىرماعا جۋىق پەساسى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان جاۋھار قازىنا ەكەنىنە داۋ جوق.
كەزىندە دراماتۋرگ قاليحان ىسقاققا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىق «ەسەنەي – ۇلپان» پەساسى ءۇشىن بەرىلسە, جامبىل جاباەۆ اتىنداعى سىيلىقتى «الاتاۋ سىندى الىبىم» پەساسى يەلەنگەن, ال «استانا-بايتەرەك» بايقاۋىندا «قازاقتار» اتتى پەساسى جۇلدەلى ورىن العان. الايدا بىرنەشە جابىق بايقاۋدا جوعارى ماراپاتتارعا يە بولعان جازۋشىنىڭ دراماتۋرگياسى ارنايى نىساناعا الىنىپ, تولىققاندى زەرتتەلدى دەپ ايتۋ قيىن. مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانعان تۋىندىلارىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن كەلەلى پروبلەمانى ارقاۋ ەتكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ رۋحاني قازىناسىن تولتىرۋدا باعا جەتپەس مۇرالار, ال دراماتۋرگ رەتىندە ايرىقشا قۇبىلىس ەكەنى حاق.
اۆتوردىڭ بەيىمبەت مايلين شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن جازعان پەساسى – «سابوتاج!» بۇل تۋىندىدا حالىقتىڭ وي-پىكىرىمەن ساناسپايتىن, شولاق بەلسەندىلەر باسقارعان جۇيەنى گروتەسكىلىك ستيلدە سىناۋ بار. كەيىپكەرلەر دە تىم ۇلعايتىلىپ, ولاردىڭ ءمىنىن اسىرە وسىرە سۋرەتتەيدى. قۇرىمباي – ءناپسىسىن تىيا المايتىن, وتە وزبىر ءارى اقىماق بولسا, مۇقىش – سۇمدىق بوپساشىل, اسىرە قۋ, دايراباي سۇمدىق مومىن. ياعني كورەرمەن (وقىرمان) نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن سىن وبەكتىسىنە الىنعان ءمىندى اسىرە ۇلعايتىپ, ادەيى گيپەربولامەن بەرەدى. ساتيرالىق شىعارمالاردا بۇل ءجيى پايدالانىلادى. پەسادا حالىق پەن بيلىكتى, زاڭ جۇزىندەگى ادىلەتسىز ماسەلەلەردى قوزعاپ, سوناۋ حح عاسىر باسىندا بەيىمبەت ءمايليندى دە تەرەڭ تولعاندىرعان ماسەلەلەردىڭ عاسىر سوڭىندا دا, ءتىپتى وسى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جويماي كەلە جاتقانىن جانە كوپ نارسە شەشىلە بەرمەيتىن ۇزاق سونار جينالىستاردى, تاۋسىلمايتىن داۋ-دامايلاردى, سونداي-اق الىم-سالىق پەن ايىپپۇلدارعا بارىن بەرىپ, لىپاسىز قالعان حالىقتىڭ جاي-كۇيىن ءومىر ساحناسىنا شىعارىپ, اشىنا سۋرەتتەيدى. شىعارما استارىنان دامىعان ەل بولىپ, دەموكراتيالىق, اشىق قوعام قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ومىرلىك جاعداياتتاردى جالقى قاراستىرماي, جالعان ۇرانشىلدىقتان بويدى اۋلاق سالۋ كەرەك دەگەن اۆتور يدەياسى مەنمۇندالايدى.
اۆتور درامالىق شىعارمالارىندا مونولوگتىك تاسىلدەن گورى ديالوگتىك تاسىلگە كوبىرەك جۇگىنەدى. وقيعاداعى تارتىستار الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, فيلوسوفيالىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قىرلارىندا ەرەكشە كورىنەدى. مۇندا كەيىپكەرلەردىڭ مىنەزدەرى ولاردىڭ وقيعاعا ارالاسۋى ارقىلى جəنە ءوزارا قاقتىعىسۋىنان اشىلادى. جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – شاعىن پەسالاردا كومپوزيتسيا قۇرۋ شەبەرلىگىن كورسەتىپ, شىعارمانىڭ وقيعاسىن ءبىر قازىقتىڭ اينالاسىنا توپتاستىرا ءبىلۋى.
قاليحان ىسقاقتىڭ ميستيكالىق دراما, تاريحي دراما, الەۋمەتتىك دراما, ساياسي ساتيرا جانرلارىندا جازعان پەسالارىنداعى كوتەرىلگەن پروبلەمالار سول كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك ديسكۋرستىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, بۇگىنگى كۇن ماسەلەلەرىمەن ۇندەسىپ جاتاتىندىعى بايقالادى.
«جان قيماق» اۆتوردىڭ درامالىق پوۆەسى دەسەك تە بولادى. مۇنداعى باستى كەيىپكەرلەر – ابدىكەرىم بولىس, مۇسا, اقىن ماحمۇت, ابدىكەرىمنىڭ قىزى باعيلا, تورتاي قاجى مەن ەل اعالارى, رۋ باسى, ستارشىندار. ءبارى دە ومىردە بولعان بەينەلەر.
ابدىكەرىمنىڭ تاريحي تۇلعاسىنا كەلسەك, قاراتاي باتىر – بابانىڭ ۇرپاعى, ەسىمى نايمان ەلىنە, ارعىسى ورتا جۇزگە ءماشھۇر ەرەجەپ قاجىنىڭ ۇلى, قوعام قايراتكەرى, اعارتۋشى-دەموكرات. 1928 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە قازىرگى شىعىس قازاقستان جەرىنەن ابدىكەرىم بولىس اۋلەتىن ەرتىپ قىتاي اۋماعىنا قاراستى التاي ايماعىنا ءوتىپ, سول جاقتا العاشقى وقۋ-اعارتۋ ىستەرىنە بەلسەنە ارالاسادى. وسكەن ەلىنە دەگەن ساعىنىش وزەگىن كەرنەپ, اڭسارى اۋىپ جۇرگەن 1936 جىلى بىتەۋىرگە دەگەن جەردە ارنايى تاپسىرمامەن ۋ بەرىلىپ, كىسى قولىنان قايتىس بولعان.
ال دراماداعى ماحمۇت – سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ ءپروتوتيپى. وكپە اۋرۋىنا شالدىققان, ءحالى مۇشكىل كەزىندە سۇلتانماحمۇتتى ابدىكەرىم بولىس الاش زيالىلارىنىڭ وتىنىشىمەن سەمەيدەن ارنايى الدىرتىپ, التايدىڭ سارى ساۋمالىمەن, سارى قازىسىمەن دەنساۋلىعىن تۇزەتىپ, مەكتەپكە ۇستازدىق قىزمەتكە العان. اعارتۋشى-اقىن ۇستازدىق ەتكەن جىلدارىندا ابدىكەرىمنىڭ باسقا جەرگە ايتتىرىلىپ قويعان سۇلۋ قىزى باعيلاعا عاشىق بولىپ, ءوزى دە وسى وقيعاعا وراي قوسىلا الماعان قوس عاشىقتىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن «قامار سۇلۋ» رومانىن جازادى. ال ق.ىسقاقتىڭ «جان قيماق» درامالىق حيكاياتىندا ماحمۇت ەسىمىمەن اتالىپ, ءوزىنىڭ اقىندىعىمەن, ۇستازدىعىمەن قاتار, شىنشىلدىق, ادىلەت سۇيگىش ادامي بولمىسىمەن دە كورەرمەنىن باۋراي تۇسكەن. وسى شىعارما اياسىندا شوق جۇلدىزداي جارق ەتىپ وتە شىققان اقىن تاعدىرىنىڭ ءبىر كەزەڭىنىڭ اقيقاتى كوركەم شەبەرلىكپەن بەينەلەنگەن. سونىمەن قاتار دراماعا باعيلا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات تاماشا ارقاۋ بولىپ, قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا ءداستۇرى, تۇرمىس سالتى, ءجون-جورالعىسى دا كەڭىنەن سۋرەتتەلگەن. اتا ءداستۇر دەمەكشى, «امەڭگەرلىككە», «قالىڭ مالعا» قاتىستى ءداستۇردىڭ ەسكىرگەن ءارى بۇرمالانعان تۇستارى دا وتكىر سىنعا الىنعان.
درامادا ماحمۇت اقىن مەن تورتاي اراسىنداعى ەكى ءتۇرلى كوزقاراس تا ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىنداعى كۇرەستى بەينەلەيدى. پەسانىڭ تارتىمدىلىعى – جازۋشىنىڭ تارتىس قۇرۋداعى, ونى دامىتۋداعى جانە ابدىكەرىم بولىس ارقىلى سىرتقى ساياسي جانە ىشكى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى شەبەرلىگى ونىڭ دانالىعىمەن قوسا سارابدال ساياساتكەر ەكەنىن ايقىن اڭعارتادى. وقيعا جەلىسى استارلى ازىلگە, اششى شىندىققا قۇرىلۋىمەن قاتار, قويىلىمدا قوزعالار ويلار وتە وزەكتى بولىپ كەلەدى. اۆتور وتكەن تاريحتىڭ اقيقاتىن ەش بۇكپەسىز ءور التاي ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن حالىقپەن بىرگە بايان ەتىپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن قارا ءتىزىم جاسالىپ, وكوپ قازۋعا بارعاننىڭ دا, بارماعاننىڭ دا اراندايتىنىن, استارىندا ساياسي ۇلكەن ءمان جاتقاندىعىن, ياعني قازاقتىڭ سانىن ازايتۋ مەن جەرىن الۋ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالىپ, ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ ماسەلەلەرى تۇرعانىن ابدىكەرىمنىڭ سۇڭعىلالىعى ارقىلى ءتۇيىنىن تارقاتادى.
ەڭ الدىمەن, درامالىق شىعارمانىڭ باستى شارتى – كەيىپكەرلەردىڭ ءوزارا تارتىسى مەن وقيعانىڭ شيەلەنىسۋى دەسەك, اۆتور وسى تالاپ, ۇدەنى بەرىك ۇستانا وتىرىپ, وقىرمانىن جالىقتىرماي بىردەن باۋراپ اكەتىپ, قىزۋ وقيعاعا ارالاستىرىپ, شيرىقتىرا تۇسكەن.
«وكوپ قازۋعا, قارا جۇمىسقا قازاق اۋىلىنان اسكەر المايمىن» دەگەن سەرتىنەن تايعان اق پاتشانىڭ جارلىعىنا حالىق ابدىكەرىمنىڭ جاۋابىن كۇتكەندە: «اق پاتشانىڭ سالماعىن كوتەرەر سەن تۇگىلى الاشتىڭ دا بەلى جوق. ارتىمىزدا ارقاسۇيەر ەل دە جوق. كەڭىردەككە كەزدىك, بۇيىرگە پىشاق تايانىپ تۇرعاندا بۇعان نە توسقاۋىل, نە شارا», «...ويبايمەن ولەمىز بە, الدە ايعايمەن ولەمىز بە» دەپ كۇڭىرەنەدى.
قورىتا ايتساق, جازۋشى قاراتاي ەلىندەگى تاريحي وقيعانى وسى «جان قيماق» دراماسىنا ارقاۋ ەتىپ, ابدىكەرىم بولىستىڭ باس بولىپ, قالىڭ جۇرتتى سوڭىنان ەرتىپ, كيەلى ءور التايداعى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن اتا جۇرتىن تاستاپ, ۇدەرە كوشۋ ازابىن جان قيۋمەن پارا-پار ەتىپ سۋرەتتەگەنىنە كوز جەتكىزۋىمىزگە بولادى. درامادا ابدىكەرىم بولىستىڭ قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى تاريحي تۇلعاسىن, ادامي بولمىسىن, ساياسي كوزقاراسىن, اعارتۋشىلىق ۇستانىمىن تانۋ بارىسىندا اۆتوردىڭ دا ونىمەن پارا-پار بەينەسىن, ىشكى جانە سىرتقى الەمىندەگى ادامدىق كەلبەتىن تانيمىز.
جازۋشى-دراماتۋرگ قاليحان ىسقاق ءۇشىن بۇزىلمايتىن قاعيدا – ءومىر شىندىعىن نانىمدى بەينەلەپ, وبرازداردى دارالاپ بەرۋگە كۇش سالۋ. ول نە نارسەنى اڭگىمەلەپ, بايان ەتسە, سوعان وراي كەيىپكەرلەرىن دە الىستان ىزدەمەي, ەش قيىندىقسىز شىنايى ومىردەن, حالىق ورتاسىنان الىپ سۋرەتتەگەن.
ونىڭ پەسالارىنداعى ومىرلىك دەتالداردىڭ وزىنەن-اق ءوز شىندىعىڭدى تاۋىپ, ۋاقىت پەن كەڭىستىككە ءاپ-ساتتە بارلاۋ جاساپ, سان الۋان حاراكتەرىمەن سومدالعان كەيىپكەرلەردى اينالاڭنان اينىتپاي تانىپ, اۆتوردىڭ وزىمەن دە سىرلاس كۇي كەشىپ, ايتپاق ويىنىڭ استارىن بىردەن ۇعىپ, تانىم تارازىسىنا سالىپ, سانا سۇزگىسىنەن وتكىزەسىڭ. قاليحان ىسقاق درامالىق شىعارمالارىندا تالاي اياۋلى تۇلعالاردى ءتىرىلتىپ, تاريحتان ويىپ ورىن العان كەزەڭ وقيعالارىن تۋعان حالقىنىڭ ومىرىمەن ءبىر قازاندا قايناتىپ, قوعامدىق كەلەلى ماسەلەلەردى ەل ىشىندەگى قاراپايىم تىرلىك يەلەرىمەن وزەكتەستىرە وتىرىپ, ءسوز ونەرىنىڭ قۇدىرەتىن بارىنشا يگەرىپ, پوستمودەرنيستىك تۇرعىدا دارا ستيلىمەن, دارقان دارىنىمەن, تارلان تالانتىمەن, سيقىرلى تىلىمەن سانالى عۇمىرىندا بار كۇش-جىگەرىن سارقا جۇمساپ, وشپەس مۇرا قالدىردى.
قازىرگى ۇلت دراماتۋرگياسىنىڭ «مەنمۇندالاپ» تۇرعان دارا شىڭى ەكەنى ايدان انىق. جۇرەگى «حالقىم» دەپ سوعاتىن ءيسى قازاق بالاسى ءۇشىن قاليحان ىسقاق دراماتۋرگياسى ۇرپاق كورىپ, ۇلاعات الاتىن, ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن استە جويمايتىن ماڭگىلىك تۋىندىلار ەكەنى داۋسىز.
ايىمگۇل سەيپۋتانوۆا,
C.امانجولوۆ اتىنداعى شقۋ-دىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
