جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرى

وعان ماماندار دايىنداۋ قاجەتتىگى ايقىن بايقالۋدا ەنەرگەتيكالىق قورلاردى ۇنەمدەۋ, ءوندىرىستىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ – XXI عاسىردىڭ ەڭ باستى, ­كەزەك كۇتتىرمەيتىن ­پروبلەماسى. مۇنىڭ سەبەبى, دۇنيەجۇزى بويىنشا حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى, سوعان سايكەس ولاردىڭ تۇتىناتىن تۇرمىستىق ەنەرگياسىنىڭ ارتۋى, ياعني ءوندىرىس ورىندارىنىڭ پايدالاناتىن ەنەرگيا قۋاتىنىڭ ءوسۋى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەردى يگەرۋ مادەنيەتىنىڭ العا باسۋىنا وراي ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ جوعارىلاۋى, ءتىپتى, مال كۇتىمى ءۇشىن دە ەنەرگيا كوزىن جوعارى دەڭگەيدە قولدانۋ ءداستۇرلى ەنەرگيانىڭ جەتىمسىزدىگىن دەر كەزىندە شەشۋدى تالاپ ەتۋدە. ەنەرگيانى تۇتىنۋدىڭ الەم بويىنشا ارتۋى, ارينە, ەنەرگيا كوزىنىڭ پوتەنتسيالىنا, ناقتىلاي تۇسسەك, ءداستۇرلى جەراستى قازبالارىنان الىناتىن وتىن قورىنا تاۋەلدى. ال ول جىل سايىن كەمۋدە. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جەراستى وتىن قورىن ساقتاۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – جاڭارتىلمالى (كەيىنگى كەزدەرى – بالامالى دەگەن تەرمين قولدانۋدا) ەنەرگيا كوزدەرى – كۇن, جەل, جەر­استى جىلى سۋى, مۇحيت سۋلارىنىڭ تاسۋى جانە قايتۋى, بيوماسسا قۋاتتارىن پايدالانۋ بولىپ سانالادى. جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن كەڭىنەن قولدانۋ, ءارتۇرلى وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن شىعارۋدا جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە ماتەريالدىق قورلاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. كومىر مەن گاز, مۇناي بولاشاقتا ادام قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىراتىن قۋات كوزى رەتىندە, ءسوزسىز ەكىنشى كەزەڭگە ىعىسادى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اركەز ايتىپ ءجۇر. جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويۋدىڭ سەبەپتەرى قان­داي؟ ەندى وسىعان توقتالىپ كورەلىك. بىرىنشىدەن, بارلىق ەنەرگيا تۇرلەرىن تۇتىناتىن ءوندىرىس ۇزدىكسىز ارتۋدا. ەكىنشىدەن, جاڭا كەن كوزدەرىن بارلاۋ عانا ايتارلىقتاي قارجىلاي شىعىندى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, سوڭعى كەزدەرى وتىن قورىن جەر استىنان گورى, ۇلكەن تەرەڭدىكتەگى تەڭىز تۇبىنەن بۇرعىلاۋ كەڭ ورىن الۋدا. ونىڭ تيىمدىلىگى دايەكتەلۋدە. ۇشىنشىدەن, جەراستى كەندەرىن وندىرۋدە كەزدەسەتىن ەكولوگيالىق پروبلەمالار, تاعى باسقا ماسەلەلەر كوپ. جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندى­رىسكە, حالىق شارۋاشىلىعىنا قولدانۋدى جەدەلدەتۋدەگى باستى, ءتورتىنشى ماقسات, ءارى سەبەپ – دۇنيەجۇزى بويىنشا قۇرلىقتاعى تەمپەراتۋرانىڭ ارتۋى. تەمپەراتۋرانىڭ ارتۋىمەن جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋ اراسىندا قانداي بايلانىس بار؟ كومىردى, مۇنايدى جانە بەنزيندى جاعىپ جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىن العاندا ءبولىنىپ شىعاتىن كومىرتەگىنىڭ قوس توتىعى (سو₂) كۇن ارقىلى قىزعان جەر بەتىنىڭ جىلۋىن جۇتىپ الىپ جىلىجايلىق ەففەكت تۋدىرادى. جىلىجايلىق ەففەكت دەپ – پلانەتا اتمو­س­­فەراسىنىڭ ىشكى قاباتتارىنىڭ جىلۋدى جۇتۋ سالدارىنان تەمپەراتۋرانىڭ ارتۋىن ايتادى. ونىڭ سەبەبى, اتموسفەرا جىلىنۋ سالدارىنان شىعاراتىن ساۋلەگە قاراعاندا, كۇننەن تۇسكەن ساۋلەنى جاقسى وتكىزەدى, ياعني ءمولدىر بولادى. ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋى جەراستى قازبا وتىنىنىڭ تۇرمىستا كەڭ قولدانىلۋى جەر اتموسفەراسىندا سو₂قۇرامىنىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىنا اكەلدى دە, جىلۋدى كوبىرەك جۇتىپ, جەر بەتىنىڭ تەمپەراتۋراسىن ارتتىردى. جىلىجايلىق ەففەكت جەر بەتىنىڭ تەمپەراتۋراسىن شامامەن 40 ك-گە ارتتىرادى جانە ول اۋا رايىن وزگەرتۋدە باستى ءرول اتقارادى. ارينە,  جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ پوتەنتسيالدى قۋاتى شەكسىز, بىراق, ولاردى پايدالانىپ جۇمىس ىستەيتىن تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىلدىرىلمەۋى جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سوڭعى 15 جىل ىشىندە دۇنيەجۇزىندە جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانىپ جۇمىس ىستەيتىن قوندىرعىلاردى جاساۋدا عىلىمي-تەحنيكالىق ورلەۋ بايقالادى. ونىڭ ىشىندە كۇن ەنەرگياسىن فوتوەلەكترلىك جولمەن تۇرلەندىرۋ, جەل ەنەرگياسىن, بيوماسسانى پايدالانۋ ايتارلىقتاي جەتىلدىرىلگەن. دالىرەك ايتساق, بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە قۋاتى 2500 مۆت بولاتىن 100 مىڭنان اسا جەل ەلەكتر ستانسالارى جۇمىس ىستەيدى. دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كونگرەستىڭ بولجامى بويىنشا 2020 جىلى جاڭارتىلمالى ەنەرگيانىڭ ۇلەسىنە 1150-140 ملن. توننا شارتتى وتىن كەلەدى. بۇل جالپى ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ 5, 6-5, 8%-ىن قۇرايدى. الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردەگى پايدالاناتىن جالپى ەنەرگيانىڭ جاڭارتىلمالى ەنەرگياعا كەلەتىن ۇلەسى: اقش – 20-25%; انگليا – 20% (600مۆت); جاپونيادا – 7-9%; گەرمانيادا – 12%-عا دەيىن. بۇل تۇرعىدان قازاقستاننىڭ جاڭارتىلمالى ەنەرگيانى پايدالانۋ ۇلەسى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىن ۇنەمدەۋدە جاڭا­رتىلمالى ەنەرگيانى پايدالانۋدىڭ ورنى ەرەكشە, ءارى ول قورشاعان ورتانى لاس­تامايدى. قازاقستاندا جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن حالىق شارۋاشىلىعىنا جاراتۋ ماقساتىندا قولعا الىنا باستاعانى – جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋ. بۇگىنگى كۇنى قۋاتى 250 كۆت ءۇش جەل ەنەرگەتيكالىق قوندىرعى (جەق) قوردايدا تۇرعىزىلعان, سول سياقتى جەل ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن اۋماعى از بولسا دا, كۋاتى سالىستىرمالى مولشەردە اۋقىمدى 500 كۆت قوندىرعى جوڭعار الاتاۋىندا ىسكە قوسىلدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل قوندىرعىنىڭ تۇرعىزىلعان ورنى جەلدىڭ الاعاي وتىندە بولعاندىقتان, ول جەلدىڭ ەكپىنىنە شىداس بەرمەۋدە ءارى الىنعان ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزەتىن قۋاتتى ەلەكتر جەلىسى دە سالىنباعان. ال كۇن, سۋ, جەراستى ەنەرگيالارىن پايدالانۋدا رەسپۋبليكاداعى ماقتانارلىق قول جەتكەن جەتىستىكتەردى مامان رەتىندە ايتۋ استە قيىن بولىپ تۇر. قازاقستان ايماعىنا ءبىر جىلدا 3000 ساعات كۇن ساۋلەسى تۇسەتىنىن, ال كەيبىر وبلىستاردا جىلىنا 150-180 كۇن جەر بەتىن نۇرلاندىراتىنىن ەسكەرسەك, جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزى, ونىڭ ىشىندە كۇن ساۋلەسىن پايدالانۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تەگىن قۋات كوزى ەكەنى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. جەر بەتىنە ءبىر جىلدا كۇننەن تۇسەتىن ەنەرگيا 123 ترلن. توننا شارتتى وتىنعا تەڭ. بۇل بارلىق وتىن تۇرلەرىنىڭ بەرەتىن ەنەرگيا­سىنان 3000 ەسە ارتىق. جەر بەتىنە تۇسەتىن كۇن ەنەرگياسى گەوگرافيالىق ەندىككە بايلانىستى 42-52⁰ ەندىكتە ورنالاسقان قازاقستان تەرريتورياسىنا ماۋسىم, شىلدە, تامىز, ايلارىندا 10 كۆت ساع/م² كۇن ەنەرگياسى تۇسسە, قىس مەزگىلىندە 1 كۆت ساع/م² بولادى. كۇن ەنەرگياسىنىڭ تەحنيكالىق قۋاتى جالپى ەنەرگيانىڭ 0,1%-ىن قۇرايدى. شامامەن, 123 ملرد. توننا شارشى وتىنعا تەڭ, ياعني قازاقستاندا كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ باسقا جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى. شەت ەلدەردەگىدەي جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىن وندىرىستىك دەڭگەيدە پايدالانۋ ءۇشىن بىزگە كوپ جىلدار قاجەت. ايتسە دە, قازىرگى قولىمىز جەتكەن سىناققا شىعارىلعان سۋ قىزدىرعىش قوندىرعىلاردى, فوتو گالۆانيكالىق ەلەمەنتتەردى, ءار وبلىستاردا جەراستىنان شىعىپ جاتقان ىستىق سۋ ەنەرگيالارىن وندىرىسكە قولدانساق ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ مەنشىكتى قۇنى ارزانداۋمەن بىرگە, قورشاعان ورتانى تازارتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگى تيەر ەدى. بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزىن يگەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى – وسى سالاعا قاجەت جاڭا مامانداردى دايىنداۋ. ايتالىق, كۇن, جەل ەنەرگيالارىن جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇرلەندىرەتىن گەليوقوندىرعىلارداعى, جەل قوزعاعىشتارىنداعى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ فيزيكاسىن تۇسىنەتىن فيزيك-ينجەنەرلەر ازىرلەۋ باستى مىندەت بولىپ وتىر. وسى كەزگە دەيىن جوعارعى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا بەس جىل وقىپ ديپلوم العان, سول ديپلومى مەن زاۋىت, فابريكالاردا ءوندىرىس تەحنولوگياسىن مەڭگەرۋ ءۇشىن تاعى 5-6 جىل وقۋشى رەتىندە ۇيرەنىپ جۇرەتىن شالا ساۋاتتى ينجەنەر ەمەس, زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ماماندارى, مىسالى, فيزيك-ينجەنەلەردى, فيزيك-ەنەرگەتيكتەردى شىڭداپ شىعارۋ. وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وتانىمىز بويىنشا تومەندەگى تۇيىندەردى شەشسە ابزال بولار ەدى: ءبىرىنشى, مينيسترلىكتە جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ارنايى عىلىمي وقۋ-ادىستەمەلىك ءبولىمىن اشىپ, ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنىڭ(وندىرىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, ت.ب. سالالىق ارناۋ­لى ماماندىق تۇرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتىن جاساۋ; ەكىنشى, جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (ج.ە.ك) ماماندارىن دايىندايتىن بازالى 2-3 جوعارى وقۋ ورنىن بەلگىلەۋ; ءۇشىنشى, وسى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان نەمەسە كاسىبي تەحنيكالىق ماماندار دايىندايتىن كوللەدجدەردە جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ماماندارىن وقىتاتىن دايىندىق ءبولىمىن اشۋ; ءتورتىنشى, بۇل وقۋ ورىندارىنا ارنايى ينۆەستيتسيا ءبولىپ, ولاردا جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قوندىرعىلارىن جاسايتىن عىلىمي وقۋ-وندىرىستىك بازا جاساۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق لابوراتوريالار قالىپتاستىرۋ; بەسىنشى, ەلىمىز بويىنشا كۇن, جەل, جەراستى جىلۋى, ت.ب. بويىنشا بىلىكتى مامانداردى, اتاپ ايتقاندا, عىلىم كانديداتتارىن, عىلىم دوكتورلارىن جوعارىدا سوزگە دايەك ەتكەن وقۋ ورىندارى اشىلا قالسا ۋاقتىلى شاقىرۋ; التىنشى, بۇگىنگى كۇن تالابىنا وراي, جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ماماندارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋاداي قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەنەرگەتيك ينجەنەرى قازىر ۇلكەن سۇرانىسقا يە. سوندىقتان, كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى زووينجەنەرلەردى جاڭارتىلمالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن شارۋاشىلىققا قولدانا الاتىن مامان رەتىندە دايىنداۋدى جانداندىرسا وتە ورىندى بولار ەدى; جەتىنشى, ارينە, مۇنداعى باستى پروبلەما – وقۋ پروتسەسىن مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتىنا سايكەس وقىتاتىن وقۋلىق, وقۋ قۇرالىن دايىنداۋ. ول ءۇشىن رەسپۋبليكاداعى جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ بايىرعى عالىم ماماندارىنا وقۋلىق جازۋعا تاپسىرىس بەرۋ; سەگىزىنشى, ول ماماندار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى بولسا, ولاردى وقۋ جۇكتەمەسىنەن بوساتۋ نەمەسە كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا وقىتۋ نورماتيۆىندەگى ساعات دەڭگەيىنەن اسىرماۋ جاعىن ويلاستىرۋ; توعىزىنشى, وقۋ پروتسەسىندە العان تەوريالىق ءبىلىمدى بەكىتۋ جانە پراكتيكالىق داعدى الۋ ءۇشىن كۋرستىق جانە ديپلومدىق جوبالار جاساۋ, وندىرىسكە سايكەس قۇرىلعان ارنايى لابوراتوريالىق جۇمىستاردى ورىنداۋ. ول ءۇشىن كافەدرادا جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيىندەگى باكالاۆر, ينجەنەرلەر, ماگيسترلەر باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋ لابوراتوريالارىن جاساقتاۋ; ونىنشى, «جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرى, ولاردى تۇرلەندىرەتىن قوندىرعىلار» بويىنشا ەل اۋماعىندا ماماندار دايىنداۋداعى باستى ءبىر مىندەت – كاسىبي, عىلىمي مامان دايىندايتىن اسپيرانتۋرا, دوكتورانتۋرا اشۋ. ءار وبلىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تالانتتى جاس فيزيك, ماتەماتيك, ينجەنەرلەر اراسىنان عىلىمي كادر ازىرلەۋ كۇتتىرمەيتىن جاۋاپتى شارانىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. ءبىلىمدى, ساپالى كادرلار وتانىمىزداعى اسا  باي, تەگىن كۇن, جەل, سۋ, ت.ب. ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانىپ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن بايىتۋعا, ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتىپ, ءسويتىپ, شەت ەلدەن تاۋەلسىز بولاتىن قۋاتتى ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا جۇمىس ىستەپ, جۇرتىمىزدىڭ مەرەيىن ارتتىرارى كۇمان تۋعىزبايدى. لاتيف بەكتەنوۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.