«Cookie»-فايل
اۋەلى قولدانبالاردان باستايىق. كەز كەلگەن قوسىمشانى جۇكتەگەندە, ول سىزدەن گەولوكاتسياعا, ميكروفونعا, كامەراعا, فوتولارعا, حابارلامالار جىبەرۋگە رۇقسات سۇرايدى. كوپشىلىك «رۇقسات بەرۋ» باتىرماسىن باسىپ, ءبىر-اق ساتتە بۇكىل تسيفرلىق دەرەگىنىڭ قۇلپىن اشىپ قويادى. ال كەي قوسىمشالار, اسىرەسە تەگىن ۇسىنىلاتىندارى, وسى رۇقساتتاردى پايدالانىپ, ءسىزدىڭ بارلىق جەكە اقپاراتىڭىزدى جيناي باستايدى. مىسالى, اۋا رايىن بولجايتىن قوسىمشا ءسىزدىڭ جۇرگەن جەرىڭىزدى كۇن سايىن تىركەپ, ونى ءۇشىنشى تاراپقا – جارناما اگەنتتىكتەرى مەن دەرەكتەر ساراپشىلارىنا ساتادى. بۇل دەرەكتەر جەكە اتى-جونىڭىزبەن ەمەس, «تسيفرلىق يدەنتيفيكاتور» ارقىلى جىبەرىلەدى. بىراق سوعان قاراپ تا كىم ەكەنىڭىزدى انىقتاۋ قيىن ەمەس. قايدا باراسىز, قانداي مەيرامحانادا وتىراسىز, قانداي كىتاپ وقيسىز, ءتىپتى ۇيقى رەجىمىڭىز قانداي ەكەنى تىركەلەدى. ال بۇل كارتا – جارناما, ساياسي ناسيحات, ءتىپتى الەۋمەتتىك باقىلاۋ ءۇشىن تاپتىرماس قۇرال. سول سەكىلدى سايتتارعا كىرگەن سايىن «cookie»-فايلدارىن قابىلدايسىز با؟» دەگەن تەرەزە شىعادى. ءبىز كوبىنە ويلانباستان ء«يا» دەيمىز.
«Cookie» – ءسىزدىڭ براۋزەرىڭىزگە ورناتىلاتىن شاعىن دەرەك فايلى. ول ءسىز سايتتا قانداي بەتكە كىردىڭىز, نە نارسەگە نازار اۋداردىڭىز, قانشا ۋاقىت بولدىڭىز – ءبارىن ساقتاپ الادى.
مىسالى, ونلاين دۇكەنگە كىرىپ, اياقكيىم قاراپ شىققاننان كەيىن باسقا سايتتاردان سول اياقكيىمنىڭ جارناماسى جىلت ەتە قالعانىن بايقاعان بولارسىز. بۇل «cookie»-ءدىڭ جۇمىسى. «Cookie»-فايلدار ەكىگە بولىنەدى: ءبىرىنشى تاراپ جانە ءۇشىنشى تاراپ «cookie»-ءى. ءبىرىنشى تاراپ – ءسىز كىرگەن سايتتىڭ ءوز «cookie»-ءى. ول سايتتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قاجەت. ال ءۇشىنشى تاراپ «cookie»-ءى جارناما جەلىلەرىنە تيەسىلى. ولار سايتتارعا كىرىپ شىققان ءار ارەكەتىڭىزدى تىركەپ, ءسىزدىڭ ينتەرنەتتەگى ءپروفيلىڭىزدى جاسايدى. كەي سايتتار ءتىپتى ءسىزدىڭ پەرنەتاقتادا نە تەرىپ جاتقانىڭىزدى «كەيلوگگەر» دەپ اتالاتىن زياندى كودتار ارقىلى باقىلاپ وتىرادى. بۇل ءادىستى كوبىنە فيشينگ سايتتار مەن الاياقتار قولدانادى. بىراق كەي زاڭدى سايتتار دا قولدانۋشىلاردىڭ تاجىريبەسىن جاقسارتۋ دەگەن جەلەۋمەن وسىنداي باقىلاۋ جۇيەسىن ورناتادى.
مۇنىڭ ءبارى زاڭعا قايشى ەمەس پە دەگەن سۇراق تۋادى؟ كوپ ەلدە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا وداعىندا دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى زاڭ كۇشەيتىلگەن. ەۋروپاداعى «GDPR» ءتارتىبى كەز كەلگەن كومپانياعا قولدانۋشىدان ناقتى, سانالى تۇردە كەلىسىم الۋ تالابىن قويدى. بىراق قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندە بۇل جۇيە ءالى دە ءالسىز. كەيبىر كومپانيالار قولدانۋشىنىڭ دەرەكتەرىن قالاي جانە كىمگە بەرەتىنىن اشىق كورسەتپەيدى. دەرەك ساۋدالاۋشى كومپانيالار ءسىز تۋرالى جيناعان اقپاراتتى «انونيم» دەپ ساتادى. بىراق «Harvard Business Review» زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, ونداي «انونيم» دەرەكتەردىڭ 87%-ى قايتا سايكەستەندىرىلىپ, ادامنىڭ ناقتى كىم ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى.
«Cookie» مەن قولدانبالار ارقىلى الىنعان دەرەكتەر جارناما ءۇشىن عانا ەمەس, كەيدە الەۋمەتتىك ينجەنەريا, قارجىلىق الاياقتىق, ساياسي مانيپۋلياتسيا ءۇشىن دە قولدانىلادى. بۇل اقپاراتتى قولىنا تۇسىرگەن كەز كەلگەن تاراپ ءسىزدىڭ شەشىم قابىلداۋىڭىزعا اسەر ەتە الادى.
تەلەفونداعى تەحنولوگيالار
قازىرگى تەحنولوگيالىق قۇرالدار ءسىزدىڭ گەولوكاتسياڭىزدى باقىلايدى. ءسىز ءبىر دۇكەنگە نەمەسە ساۋدا ورتالىعىنا كىرسەڭىز, جارناما پلاتفورمالارى ءسىزدىڭ قاي جەردە جۇرگەنىڭىزدى انىقتاپ, سوعان ساي ۇسىنىس بەرەدى. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر دە ءسىز تۋرالى دەرەكتەردى جينايدى. «Facebook», «Instagram», «TikTok», «Telegram» – ءسىزدىڭ كىممەن دوس ەكەنىڭىزدى, نەگە لايك باسقانىڭىزدى, قانداي كونتەنتكە قىزىققانىڭىزدى سارالاپ وتىرادى. بۇل پلاتفورمالار جارناما بەرۋشىلەرگە ناقتى ماقساتتى اۋديتوريانى ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, «جاسى – 25–35 ارالىعىندا, جاڭا تۋعان ءسابيى بار, الماتىدا تۇرادى, كەيىنگى اپتادا بالالار كيىمىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى» دەگەندەي پارامەتر بويىنشا جارناما كورسەتۋگە بولادى. بۇل – ميكروتارگەتينگ. ءتىپتى قۇرىلعىڭىزداعى اكسەلەرومەتر مەن گيروسكوپ, ياعني تەلەفوننىڭ قوزعالىسىن باقىلايتىن داتچيكتەرى سەرۋەندەپ ءجۇرسىز بە الدە جۇگىرىپ ءجۇرسىز بە سونى دا انىقتاي الادى.
سونىمەن قاتار تەحنيكالىق تۇرعىدا سمارتفونداعى كەز كەلگەن قوسىمشا, ەگەر ميكروفونعا رۇقسات بەرىلگەن بولسا, ءسىزدى تىڭداي الادى. 2019 جىلى «Siri» مەن «Google Assistant» قوسىمشالارى كەيدە وزدىگىنەن قوسىلىپ, قولدانۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرىن جازىپ العانى بەلگىلى بولدى. ال 2020 جىلى نورت-يستەرن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى «Android» قولدانبالارىن زەرتتەپ, قولدانۋشىنىڭ رۇقساتىنسىز-اق ميكروفوننان مالىمەت جيناي الاتىن كەمىندە 1 مىڭ قوسىمشانى انىقتاعان. ولاردىڭ ىشىندە تانىمال قولدانبالار دا بولعان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل – جاي عانا تەحنيكالىق اقاۋ ەمەس, جۇيەلى باقىلاۋدىڭ دالەلى. «سمارتفون – وتە سەزىمتال ميكروفوندارمەن جابدىقتالعان شاعىن قۇرىلعى. «Hey Siri» نەمەسە «OK Google» سياقتى كوماندالارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس بولسا دا, كەيدە رۇقساتسىز ىسكە قوسىلىپ كەتۋى مۇمكىن. مۇنى زەرتتەۋلەر دە دالەلدەدى. ميكروفونعا رۇقسات بەرگەن كەز كەلگەن قوسىمشا ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى جازىپ, ونى جەرگىلىكتى تۇردە نەمەسە سەرۆەردە وڭدەپ, جارناما جۇيەلەرىنە باعىتتاي الادى. وسىلايشا, كەيبىر قوسىمشالار داۋىسىڭىزدى تىڭداپ, دىبىستىق دەرەكتەردى جارناما اگەنتتىكتەرىنە نەمەسە دەرەكتەر بازاسىنا جىبەرەدى. فوندىق تىڭداۋ دا كەڭ تاراعان. ياعني ءسىز تەلەفوندى قولدانباي وتىرعان كەزدە دە كەي قوسىمشالار ميكروفوندى قوسۋلى كۇيدە ۇستاپ, اڭگىمەڭىزدى تىركەي الادى. سونىمەن قاتار تەلەفون ميكروفونى ارقىلى داۋىس دەرەكتەرىن وڭدەۋگە ارنالعان ارنايى «SDK» جيىنتىقتارى دا بار. ياعني قولدانبا جاساۋشىلار وسىنداي قۇرالداردى پايدالانىپ, ءوز قوسىمشالارىنا تىڭداۋ مۇمكىندىگىن وڭاي قوسا الادى. بۇل قۇرالدار كەيدە دىبىس ارقىلى تەلەديداردان قانداي باعدارلاما كورىپ وتىرعانىڭىزدى انىقتاي الادى», دەيدى نورت-يستەرن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كومپيۋتەرلىك عىلىمدار سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىسى ەلين پان.
كەي كومپانيالار ادامنىڭ تىنىس الۋ ىرعاعى, فونداعى شۋ, ءتىپتى ءۇي ىشىندەگى دىبىستار ارقىلى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانىن, ۇيدەگى جانۋارلاردى نەمەسە ءومىر سالتىن بولجاي الاتىن تەحنولوگيالار جاساپ جاتىر. ماسەلەن, وسى باعىتقا «Intel» جانە «Qualcomm» سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار ميلليونداپ ينۆەستيتسيا قۇيىپ وتىر.
قۇقىقتىق جاعىنا كەلسەك, كوپتەگەن ەلدە مۇنداي ارەكەت زاڭعا قايشى. بىراق زاڭ مەن تەحنولوگيانىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ كەسىرىنەن, تىڭداۋ فاكتىلەرى سيرەك دالەلدەنەدى. پايدالانۋشى كەلىسىمى – تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ باستى قورعانى. ال قاراپايىم قولدانۋشى كەلىسىمدى وقىمايدى. 2021 جىلدان باستاپ قانا «Android 12» مەن «iOS 14» جۇيەلەرى ميكروفون مەن كامەرا بەلسەندى بولعانىن بەلگى ارقىلى كورسەتۋگە مىندەتتەلدى.
ءبىزدىڭ دەرەك كىمگە كەرەك؟
ءبىرىنشى كەزەكتە, ماركەتينگ جانە جارناما يندۋسترياسى دەرەككە وتە مۇقتاج.بۇل سالا ءۇشىن ءسىزدىڭ جاس مولشەرىڭىز, جىنىسىڭىز, تۇرعىلىقتى جەرىڭىز, قىزىعۋشىلىعىڭىز, ينتەرنەتتەگى ىزدەۋ تاريحىڭىز – ناعىز قازىنا. جارناما بەرۋشىلەر ءىس-ارەكەتىڭىزدى باقىلاۋ ارقىلى ءونىم ۇسىنۋعا تىرىسادى. ءسىزدىڭ دەرەكتەرىڭىزدى ساتىپ الاتىن كومپانيالار اراسىندا «AdTech» دەپ اتالاتىن تەحنولوگيالىق پلاتفورمالار مەن «data» بروكەرلەر بار. «Data» بروكەرلەر – دەرەكتەردى جيناپ, وڭدەپ, ءتۇرلى كليەنتتەرگە ساتاتىن دەلدالدار. ولار ءسىزدىڭ ينتەرنەتتەگى ارەكەتتەرىڭىزدى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىڭىزدى, ونلاين ساۋداڭىزدى, «GPS» كوورديناتتارىڭىزدى جينايدى. بۇلاردا, اتاپ ايتقاندا «Acxiom», «Experian», «Oracle Data Cloud» سياقتى كومپانيالاردا ءسىز تۋرالى جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان ءتۇرلى اقپارات بار. ولار بىرنەشە ميلليارد ادامنىڭ جەكە ءپروفيلىن جاساپ, ساتىلىمعا شىعارادى. ءبىر ادامنىڭ «تسيفرلىق ءومىربايانى» 1 دوللاردان 50 دوللارعا دەيىن باعالانادى. 2024 جىلى وسى نارىقتىڭ جالپى قۇنى 300 ميلليارد دوللاردان اسقان.
ەكىنشى, ساياسي قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەتتەر دە دەرەكتەردى باقىلاۋدا ۇستايدى. ولار ءۇشىن حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى, پىكىرى, نارازىلىعى – ستراتەگيالىق ماڭىزدى اقپارات. مىسالى, 2018 جىلى «Facebook»-تەن الىنعان 87 ميلليون قولدانۋشىنىڭ دەرەگى «Cambridge Analytica» كومپانياسىنا بەرىلىپ, اقش-تاعى سايلاۋعا اسەر ەتۋ ءۇشىن پايدالانىلعانى اشكەرەلەنگەن. ياعني دەرەكتەر ساياسي قارۋ رەتىندە دە قولدانىلۋى مۇمكىن.
سونداي-اق ساقتاندىرۋ جانە قارجى ينستيتۋتتارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى, فارماتسەۆتيكالار ءسىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىگىڭىز, دەنساۋلىققا قاتىستى ىزدەنىستەرىڭىز, فيزيكالىق بەلسەندىلىگىڭىز, قانداي اۋرۋلار تۋرالى ىزدەيتىنىڭىز سياقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, سىزگە جارناما جىبەرەدى.
ال ەڭ قاۋىپتى توپ – قارا نارىقتاعى الاياقتار مەن حاكەرلەر. ەگەر ءسىزدىڭ دەرەگىڭىز جەتكىلىكتى قورعالماعان جۇيەدە ساقتالسا, ول وڭاي ۇرلانادى. كەيبىر داركنەت پلاتفورمالاردا ازاماتتاردىڭ جەكە كۋالىك ءنومىرى, تەلەفون, جسن, مەكەنجايى ساتىلىمعا شىعارىلادى. دەرەكتەر الاياقتىق سحەمالارعا, جالعان نەسيە راسىمدەۋگە نەمەسە فيشينگكە پايدالانىلادى. مىسالى, 2024 جىلى وتانداستارىمىزدىڭ جەكە مالىمەتتەرى قىتايدىڭ دەرەكتەر بازاسىنان تابىلىپ, ينتەرنەتتە جاريالانىپ كەتكەن ەدى. اقپارات «Beeline», «AirAstana», ءتىپتى مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى بازاسىنان الىنعان دەگەن بولجام جاسالعان. الايدا ولار بۇنى جوققا شىعاردى. دەمەك كەز كەلگەن بازاعا تىركەگەن جەكە دەرەگىڭىزدىڭ قۇپيا ساقتالۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايتىنى انىق. سوندا كىم ۇتادى؟ ارينە, دەرەكتەردى ساتىپ الىپ, ءتيىمدى پايدالانا الاتىندار. ال كوبىنە قاراپايىم قولدانۋشىلار جۇيەنىڭ قۇربانىنا اينالادى. سەبەبى دەرەكتەرىمىز ارقىلى بىزگە نەنى ساتىپ الامىز, كىمگە داۋىس بەرەمىز, قايدا بارامىز, ءتىپتى كىمگە سەنەمىز دەگەن شەشىمدەرىمىزگە ىقپال ەتەدى.
دەرەكتى قالاي قورعايمىز؟
ساراپشىلار تسيفرلى باقىلاۋدان قورعانۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بەيقام بولماۋ قاجەت دەپ كەڭەس بەرەدى. قولدانبالاردى جۇكتەگەن كەزدە, ولار ميكروفون, كامەرا, گەولوكاتسيا, فوتوسۋرەتتەر سياقتى جەكە رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك سۇرايدى. كوپ جاعدايدا ادامدار «رۇقسات بەرۋ» باتىرماسىن ويلانباستان باسا سالۋ – ۇلكەن قاتەلىك. ءار قولدانبانىڭ ناقتى نە ءۇشىن قانداي رۇقسات سۇراپ وتىرعانىن ءتۇسىنىپ بارىپ قانا كەلىسىم بەرگەن ءجون. «اۋا رايىن كورسەتەتىن قوسىمشاعا ميكروفون كەرەك ەمەس. ەگەر سۇراسا, بۇل كۇمان تۋدىرادى. قولدانبالاردى ورناتپاس بۇرىن ولاردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن, قانداي پىكىرلەر جازىلعانىن, قانشا رەت جۇكتەلگەنىن قاراۋ كەرەك. بەلگىسىز نە كۇماندى ازىرلەۋشىلەر جاساعان قوسىمشالار دەرەكتەرىڭىزدى ءۇشىنشى تاراپقا ساتۋى مۇمكىن. ينتەرنەتتى پايدالانعاندا دەرەكتەردى قورعاۋعا كومەكتەسەتىن جۇيەلەردى قولدانۋعا بولادى. براۋزەرگە ورناتىلاتىن «Privacy Badger», «uBlock Origin» سياقتى قۇرالدار «cookies», قاداعالاۋ پيكسەلدەرى سەكىلدى باقىلاۋ تەحنولوگيالارىن بۇعاتتايدى. سونىمەن قاتار جەكە مالىمەتتەردى ساقتامايتىن نەمەسە از جازاتىن «Brave», «Firefox Focus» سەكىلدى براۋزەرلەرگە اۋىسۋعا بولادى. گەولوكاتسيانى ۇنەمى قوسىپ قويۋ دا – ەڭ ۇلكەن قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى. ورنالاسقان جەرىڭىز ناقتى قاجەت بولعان جاعدايدا عانا بەلسەندى بولۋى كەرەك. قازىر كوپتەگەن قوسىمشا پايدالانۋشىنىڭ قايدا جۇرگەنىن باقىلاپ, ونى ماركەتينگتىك پلاتفورمالارعا جىبەرەدى. مۇنداي قىزمەتتى تەك كارتالار, تاكسي نە جەتكىزۋ قولدانبالارىن پايدالانعاندا قوسقان ءجون», دەيدى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ساراپشىسى مەدەت تۋرين.
سونىمەن قاتار ماماندار الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەكە اقپاراتتاردى جاريالاۋعا بولمايتىنىن ايتادى. قولدانۋشىلار ءوز ەركىمەن تۋعان كۇن, مەكەنجاي, وتباسى مۇشەلەرى تۋرالى اقپاراتتى اشىق جاريالاپ جاتادى. بۇل مالىمەتتەر تەك جارناما بەرۋشىلەر ءۇشىن ەمەس, الاياقتار ءۇشىن دە پايدالى بولۋى مۇمكىن. قۇپيالىلىق باپتاۋلارىن تەكسەرىپ, كىمنىڭ نە كورە الاتىنىن شەكتەگەن دۇرىس. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن قولدانبانى ورناتقاندا, كەز كەلگەن سايتقا كىرگەندە قويىلعان تالاپتى «قابىلدايمىن» دەگەن باتىرمانى باسپاس بۇرىن كەلىسىم-شارتپەن تانىسۋ قاجەت. سەبەبى تسيفرلى الەمدە ەشتەڭە تەگىن ەمەس. تەگىن قولدانبا, تەگىن سەرۆيس, تەگىن كونتەنت ءبارى ءسىزدىڭ ۋاقىتىڭىزدىڭ, نازارىڭىزدىڭ, جەكە دەرەكتەرىڭىزدىڭ قۇنىمەن كەلىپ جاتىر.
