سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا: ء«بىز قوعامدا قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن كەڭىنەن دارىپتەۋىمىز كەرەك. حالىقتى ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ جاعىمسىز اسەرىنەن ساقتاۋ قاجەت. تابيعاتتى قورعاۋ ىسىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك. ۇكىمەت وسى باعىتتا ناقتى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. بۇل سالاعا وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت. تابيعاتتى لاستايتىن قالدىقتارعا مونيتورينگ جاسايتىن وزىق جۇيە ويداعىداي جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ بىرەگەي جانۋارلار جانە وسىمدىكتەر الەمىن ساقتاۋ ماسەلەسى ءاردايىم وزەكتى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل مىندەت ەلىمىزدىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى», دەگەن ەدى.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە, اۋانىڭ لاستانۋىن عانا ەمەس, سونداي-اق سۋاستى قويمالارىنىڭ دا لاستانۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار كەشەندى باعدارلاما قولعا الىنىپ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, وندىرىستىك كاسىپورىندار قالدىقتارى كولەمىن ازايتۋ, اتموسفەرانى لاستايتىن زياندى زاتتار دەڭگەيىن ازايتاتىن زاماناۋي تازارتۋ جۇيەسىن كوپتەپ ورناتۋ, جانارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەردى اتموسفەراعا كوپ زيانى جوق ەلەكتر كولىكتەرىنە الماستىرۋ سىندى جۇمىستارعا مەملەكەتتىك ماڭىز بەرىلىپ, ساپالى اتقارىلۋى تۇراقتى باقىلاۋعا الىنعان. بيىل 10 قالادا اۋانىڭ لاستانۋىن جوعارى كورسەتكىشتەن ورتاشاعا دەيىن تومەندەتۋدى كوزدەيتىن «جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق اكتسياسى جالپىحالىقتىق سيپات الدى, بارشا تۇرعىنداردى تازالىق, ءتارتىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەت يدەياسى اينالاسىنا بىرىكتىردى. «تازا قالا», «تازا ايماق», «تازا جاعالاۋ» سىندى ەكولوگيالىق شارالاردى كۇندەلىكتى, تۇراقتى داعدىعا اينالدىردى. اكتسيا بارىسىندا 121 مىڭ توننادان استام قالدىق جينالدى, 584 مىڭ گەكتاردان استام اۋماق تازارتىلدى, 1,7 ملن-نان استام اعاش وتىرعىزىلدى. ءىس-شارالارعا شامامەن 1,4 ملن ادام, ونىڭ ىشىندە 82 مىڭ ەرىكتى قاتىستى.
وسى كەزدە ءجيى ءسوز بولىپ جۇرگەن «جاسىل» ەنەرگەتيكا – بولاشاقتىڭ قۋاتى, تۇراقتى دامۋ مەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى. جەل, كۇن, سۋ سەكىلدى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ارقىلى كومىرتەكتى ازايتۋعا جول اشىلادى. 2060 جىلعا قاراي ەلىمىز كومىرتەكتى بەيتاراپ ەل بولۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. «جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ» تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. بىرنەشە كۇن, جەل ەلەكتر ستانسالارى, مىسالى, ەرەيمەنتاۋداعى جەل پاركى, قاپشاعاي كۇن ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلدى. «جاسىل» ەنەرگەتيكا – تابيعات پەن ادام اراسىنداعى ۇيلەسىمدى ساقتاۋدىڭ جارقىن جولى, ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى.
ەلىمىزدىڭ ورمان قورى از, ەل اۋماعىنىڭ تەك شامامەن 5%-ىن ورمان الىپ جاتىر. سول سەبەپتى ورماندى كوبەيتۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەت. 2021 جىلدان بەرى ەل كولەمىندە 877,5 مىڭ گا القاپقا 1 369,7 ملن اعاش وتىرعىزىلدى. ونىڭ ىشىندە, بيىلعى كوكتەمدە 141 مىڭ گەكتار القاپقا 225 ملن كوشەت ەگىلدى. كۇزگى ماۋسىمدا 153 ملن اعاش پەن بۇتا ەگىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ – وزەكتى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەنىڭ ءبىرى. حالىق سانى مەن تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى جىل سايىن قوقىس كولەمى كوبەيىپ كەلەدى. ەلىمىزدە جىلىنا شامامەن 5 ملن توننادان استام تۇرمىستىق قاتتى قالدىق شىعارىلادى. ولاردىڭ شامامەن 20%-ى عانا قايتا وڭدەلەدى. قالعانى پوليگوندارعا جونەلتىلەدى نەمەسە زاڭسىز توگىلەدى. وسىعان بايلانىستى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سۇرىپتاپ, قايتا وڭدەيتىن زاۋىتتار سانىن كوبەيتۋ قاجەت. زاڭسىز قوقىس توگۋگە قاتىستى قاتاڭ جازا ەنگىزۋ, قايتا وڭدەۋگە ىنتالاندىراتىن سالىق, سۋبسيديا جۇيەسىن جاساۋ, ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. تۇرمىستىق قالدىق ماسەلەسىن شەشۋ – تەك مەملەكەتتىڭ ەمەس, ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
قازىرگى دۇربەلەڭگە تولى الەمدە, قوعامدا ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق پەن مادەنيەتتى ارتتىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى دا ەرەكشە. تابيعاتتى قورعاۋ, رەسۋرستاردى ۇنەمدى پايدالانۋ, قالدىقتاردى ازايتۋ – ءبارى-ءبارى ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن مادەنيەتكە تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدا كەيىنگى كەزدەرى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەكولوگيا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, قالدىقتى باسقارۋ جونىندەگى پاندەر جوسپارلى تۇردە وقىتىلىپ ءجۇر. قالىڭ بۇقارانى قوقىستى سۇرىپتاۋ, پلاستيك پەن سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ, اعاش وتىرعىزۋ سەكىلدى قاراپايىم ءىس-ارەكەتتەرگە داعدىلاندىرۋ ماقساتىندا «تازا قازاقستان», «جاسىل ەل» سەكىلدى جوبالارعا بارشا بۋىن وكىلدەرى كەڭىنەن تارتىلىپ كەلەدى. ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق – تەك ءبىلىم ەمەس, مادەنيەت پەن ءومىر سالتى, ادامداردىڭ سالاماتتى ءومىر جولىندا ءوزىن قورشاعان تابيعي, رۋحاني ورتامەن ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋى. ول كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمىزدەگى ءىس-ارەكەتتىڭ ءبارىن بىرىكتىرەدى. ءوز دەنساۋلىعىمىزدى كۇتۋدەن باستاپ, جەر-جاھاننىڭ تىنىشتىعىن, قورشاعان ورتانىڭ قالىپتى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دەيىنگى ىزگىلىكتىڭ ءبارىن قامتيتىن ەكولوگيالىق جاراسىم جولىنداعى كۇرەس الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جولىنداعى كۇرەسكە اينالعانى ءجون.
ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق بولاشاعى ءار ازاماتتىڭ سانالى ارەكەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. تابيعاتتى قورعاۋ – بولاشاققا قامقورلىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىر تارماعى. «تازا تابيعات – ۇرپاققا امانات» دەگەن ۇستانىممەن ارەكەت ەتۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز.
