ول 1922 جىلى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانىنىڭ بىرلىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بىلىمگە قۇشتار جاس تالاپ 1939 جىلى الماتى تەمىرجول تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, العاش پەتروپاۆلداعى اسكەري اۋە كۇشتەرى, كەيىن قازالىدا جاياۋ اسكەر كۋرسىندا وقيدى. كەشىكپەي ماسكەۋدى نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان قورعاعان 8-گۆارديالىق (بۇرىن 316) اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ب.مومىش ۇلى باسقاراتىن پولكى ساپىنا جىبەرىلەدى.
ءبىر كۇنى نۇرلىباي پولك كومانديرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ قازاقشا سالەم بەرەدى. «الەيكۋماسسالام! قايدان كەلگەن قازاقسىڭ؟» دەپتى باۋكەڭ. «تۇلكىباستىڭ ازاماتىمىن, اعا!» دەيدى جاۋىنگەر. «قوياندى قامىس, جىگىتتى نامىس ولتىرەدى», نامىسىڭدى نايزاعايعا جانىپ, ناعىز ەرلەرشە شايقاس!» دەيدى كوماندير قاتۋلانا سويلەپ. «قۇپ بولادى, جولداس كوماندير, ز ۇلىم جاۋمەن قاسىق قانىم قالعانشا سوعىسامىن!» دەپتى نۇرلىباي.
پولك كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قولباسشىلىق اماناتىن, اعالىق وسيەتىن جۇرەگىندە بويتۇمارداي ساقتاپ, ز ۇلىم جاۋمەن جان اياماي شايقاسقان نۇرلىباي تۇڭعىشباي ۇلى جەرلەس قاھارمان تۋرالى كوپ قىزىق دەرەك ايتاتىن...
1942 جىلدىڭ قاقاعان قىسى. قاھارمان 8-گۆارديالىق ديۆيزيا ماسكەۋ ماڭىنداعى جاۋ باسىپ العان ەلدى مەكەندەر بوساتۋعا كىرىسكەن كەز. ءبىر كۇنى ب.مومىش ۇلى قاراماعىنداعى اسكەري باسشىلار تروشكوۆو جاققا بارلاۋشىلار جىبەرىپ, مىقتى بەكىنىستە جاتقان جاۋدىڭ قارۋلى كۇشىن, الداعى جوسپارلارىن انىقتاۋ كەرەك دەپ شەشەدى. دەرەۋ پولكتان بارلاۋشى توبىن جاساقتاپ, ولارعا نەمىسشە بىلەتىن ءبىر ءتىلماشتى قوسادى. ىشىندە جاڭادان كەلگەن جاس جاۋىنگەر نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ تە بولادى.
بۇلار سول ءتۇنى تروشكوۆو دەرەۆنياسىنان وتە ەپتىلىكپەن ەكى نەمىس وفيتسەرى مەن ەكى سولداتىن ۇستاپ قايتادى. اكەلگەن قۇجاتتان فاشيستەردىڭ ماڭىزدى اسكەر جوسپارى شىعىپتى. ودان ءارى جايعاسقان بەس سەلوداعى مۇزداي قۇرسانعان نەمىس قۇرامالارى تۋرالى مالىمەت الىنادى.
جاۋىنگەر نۇرلىباي قاسىمبەكوۆتىڭ مايدانداعى تاعى ءبىر ەرلىگى مىناداي: 8-گۆارديالىق ديۆيزيا, ونىڭ ىشىندە ب.مومىش ۇلى باسقاراتىن 1073-پولك (كەيىنگى 19) حولمعا تاياعاندا دۇشپانداردىڭ تەگەۋرىندى قارسىلىعىنا ۇشىرايدى. بىرنەشە دزوت ورناتقان نەمىس باسقىنشىلارى ەشتەڭەدەن تايىناتىن ەمەس. 7-روتانىڭ ءبىر بولىمشەسى جاۋ دزوتىن تالقانداۋعا جىبەرىلدى. مىنە, بار بولعانى جەتى ادامى قالعان وسى بولىمشەنىڭ قۇرامىندا نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ تە بار ەدى.
1942 جىلدىڭ سوڭىندا نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ حيمزاۋىتقا قىزمەتكە جىبەرىلىپ, كوپ ۇزاماي سەرجانت اتاعىن الادى. كەسكىلەسكەن شايقاستاردىڭ بىرىندە نۇرەكەڭ باسىنان قاتتى جارالانىپ, №2752 دالا گوسپيتالىنە تۇسەدى. سول جاراقاتتان امان-ەسەن جازىلعان گۆاردياشى نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ 1943 جىلى بوگەۋ وتريادىنا قىزمەتكە جىبەرىلدى. بۇل بوگەۋ جاساقتارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرىس دالاسىنا كىرۋىن تەكسەرىپ, اسكەرلەردىڭ ورىنسىز شەگىنۋىنە توسقاۋىل قويۋ. وترياد تىلعا قاراي وتەتىندەردى, مەيلى گەنەرال, مەيلى قاتارداعى وفيتسەر بولسىن, قاتاڭ تەكسەرەتىن. نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ بۇل جۇمىستى دا ابىرويمەن اتقاردى. مايدانعا قايتا تۇسكەن ساتتە ەكىنشى رەت جارالانادى. ەمدەلىپ شىققان سوڭ ونى پولك شتابى ارنايى جولدامامەن كامىشينسك كوماندالىق جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەردى.
وقۋى اياقتالعاندا سوعىس تا سوڭعى نۇكتەسىن قويعان ەدى. نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ 1946 جىلى لەيتەنانت اسكەري دارەجەسىندە ەلگە قايتتى. قالعان بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناعان ول ابايىل اۋىلىنداعى مەكتەپتى 40 جىل باسقارىپ, ابىرويلى پەداگوگكە اينالدى.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى 27 ساۋىردەگى №360 قاۋلىسىنا سايكەس, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, قازاقستاننىڭ ۇزدىك پەداگوگى, مارقۇم نۇرلىباي قاسىمبەكوۆتىڭ ەسىمى ءوزى باسقارعان مەكتەپكە جانە اۋىلداعى كوشەگە بەرىلدى.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ابايىل تەمىرجول بەكەتىندەگى مەكتەپتە مايدانگەر-پەداگوگ نۇرلىباي تۇڭعىشباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان «عيبراتتى عۇمىر» مۇراجايى اشىلدى. سالتاناتتى ءىس-شاراعا الماتى, استانا, تۇركىستان, شىمكەنت, تاراز قالالارىنان ەل اعالارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ۇستازدار, جاستار قاتىستى.
جەڭىس پەن مادەنيەتتىڭ سالتاناتى مەملەكەتتىك انۇرانمەن باستالدى. العاش ءسوز العان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاعىلىمى مەن قازاقستان جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە توقتالدى. نۇرلىباي تۇڭعىشباي ۇلىنىڭ اۋداننىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋداعى ەڭبەگىن ايتتى.
تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى اياسىندا وبلىس كولەمىندە اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى اتاپ ءوتىپ, ن.قاسىمبەكوۆ مەكتەبى مۇراجايىنىڭ جاس ۇرپاققا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ باستامالارىن قولداۋعا دايار ەكەنىن جەتكىزدى.
تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار ەستىباەۆ مايدانگەر نۇرلىباي تۇڭعىشباي ۇلى مەن جۇبايى, «باتىر انا» بولاي ماتكارىمقىزى ەكەۋى مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ شىعارعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «اشىلىپ وتىرعان مۇراجاي جاس ۇرپاققا يگى پايداسىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى اسقار سۇلتان ۇلى.
مايدانگەر-ۇستازدىڭ پەرزەنتى ءساتباي نۇرلىباي ۇلى جينالعان جالپى كوپشىلىككە العىس ءبىلدىرىپ, اكە ومىرىنەن قىزىقتى ومىرلىك دەرەكتەر ايتىپ بەردى. مۇراجاي لەنتاسىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي مەن اۋدان اكىمى اسقار ەستىباەۆ قيدى.
كابينەت جۇيەلى بەزەندىرىلىپتى. كىرەبەرىستە د.قوناەۆ, ي.پانفيلوۆ, ب.مومىش ۇلى, پورترەتى ەرەكشە كوز تارتادى. توردە ن.قاسىمبەكوۆتىڭ ءبيۋستى, جاۋىنگەر-پەداگوگتىڭ جازۋ ۇستەلى, ورىندىعى, سياساۋىتى مەن قالامدارى, كىتاپتارى, جازۋ ماشينكاسى قويىلىپتى. وڭ قاپتالداعى شىنى شكاف-سورەلەر – وزىنشە ءبىر الەم. سولداتتىڭ سۋ ىشەتىن فلياگى مەن اس ىشەتىن كوتەلەگى, قاسىعى, شينەلى مەن تونى, پيلوتكاسى مەن قۇلاقشىنى وسى اراعا جايعاسقان. كەيىنگى سورەدە مايدانگەر وردەن-مەدالدارى, قۇرمەتتى اتاقتارى, ماقتاۋ قاعازدارى, ول كىسى تۋرالى دەرەكتى كىتاپ قويىلىپتى. كەلەسى سورەدە ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى, 10 بالانىڭ اناسى بولاي ماتكارىمقىزىنىڭ التىن جۇلدىزى, ىبىراي التىنسارين توسبەلگىسى, باسقا دا ماراپاتى, كامزولى مەن تۇتىنعان تۇرمىستىق بۇيىمدارى (ساماۋىر, ىدىس-اياق, «زينگەر» تىگىن ماشيناسى) تۇر.
مۇراجايدىڭ سول جاق قابىرعاسىنداعى ستەندتەر ەرلى-زايىپتى ۇستازداردىڭ ومىرىنەن, پەداگوگتىك قىزمەتىنەن سىر شەرتەدى. ۇل-قىزدارىنىڭ ءبارى – ابىرويلى, ەڭبەكقور ازاماتتار. تۇڭعىشى پەرنايىم قازمۋ-ءدىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, الماتىدا ۇزاق جىل ۇستازدىق, باسشىلىق قىزمەت اتقارسا, ەكىنشى پەرزەنتى ءساتباي قازپي-ءدىڭ تاريح ماماندىعىن ءتامامداپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولدى. ءۇشىنشى پەرزەنتى جاقسىباي نۇرلىباي ۇلى – ايگىلى ن.ە.باۋمان اتىنداعى مۆتۋ تۇلەگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, سالالىق اكادەميانىڭ اكادەميگى. كەيىنگىلەرى وسەرباي مەن ءسابيت پوليتەحنيكا ينستيتۋتىن, باقىتباي تەمىرجول ينستيتۋتىن, مارات تەحنولوگيا ينستيتۋتىن, ءنۇريا لەنينگراد ەكونوميكا ينستيتۋتىن, تالعات قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن, مانات مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەن. پەرنايىم, ءنۇريا, مانات ومىردەن ەرتە وزدى. بىراق سوڭىندا وشپەس ءىز قالدى. كەنجەسى ءسابيت نۇرلىباي ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, شەنى – گەنەرال. وسىنىڭ ءبارى – ۇلت, وتباسى-اۋلەت قادىر-قاسيەتىن ويلاعان اتا-انا تاربيەسىنىڭ جەمىسى.
سول كۇنى تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ورتالىعى تۇراركەنت ستاديونىندا فۋتبول مەن شاحماتتان مايدانگەر-پەداگوگ نۇرلىباي قاسىمبەكوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان ءداستۇرلى 25-تۋرنير وتكىزىلدى. ارۋاقتارعا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
«ەر ەسىمى – ەل ەسىندە» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
مىرزاحان احمەتوۆ,
جۋرناليست
