جازعى دەمالىس جايلى بولا ما؟

كوركەم ءوڭىردىڭ مۇمكىندىگىن كادەگە جاراتساق...

وڭىردە جازعى دەمالىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ مۇمكىندىگى زور. سەكسەن كولدى ومىراۋىنا سەكسەن مونشاق ەتىپ تاققان ورمان-توعايلى, اق ايدىندى, ساف اۋاسى تامىلجىعان تابيعاتتىڭ اياسى قۇددى يگەرىلمەي جاتقان تىڭ ىسپەتتى. بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى قايرات سۇلتانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وڭىردەگى 8 بىردەي جازعى لاگەر تابانى كۇرەكتەي 25 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەمەيدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان لاگەرلەردىڭ دە شەكەسى شىلقىپ تۇرعان جوق. ۇزاق ۋاقىت اۋىستىرىلماعاندىقتان توسەك ورىندارىنىڭ توزىعى جەتكەن. وزگە دە جابدىقتارى ەسكىرگەن, ءتىپتى كەيبىر لاگەرلەردە كەشەگى كەڭەس زامانىنان مۇرا بولىپ قالعان قۇرالداردى پايدالانىپ كەلەدى. سونىڭ وزىندە ورىن تاپشى. تاپشى بولاتىندىعى كەڭەس زامانىنان قالعان لاگەرلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى جىلىگى تاتىمايتىن قاراجاتقا ساتىلىپ كەتكەن. سەبەبى ولار ايدىن كولدىڭ جاعاسىندا, يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ جىنىستىڭ ەتەگىندە تۇر. ەل ەرتەڭى بالالار دەمالماسا دا بۇگىنگىنىڭ باي پاتشاسىنىڭ جادىراعان جاز ايلارىندا ات باسىن تىرەيتىن ورنى.

– جۇمىسى مۇلدە توقتاعان بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبارى كەپىلدە نەمەسە مۇلدەم ساتىلمايدى. يەلەرىمەن تىلدەسىپ كوردىك, جازعى لاگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قى­رۋار قاراجات قاجەت ەكەن. ەگەر كوك­شەتاۋ مەن قورعالجىن اراسىنداعى كوركەم جەرلەردەگى لاگەرلەر مەن بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىن تۇگەلدەي ىسكە قوسساق, ەلىمىزدەگى بارلىق بالانىڭ تۇپ-تۋرا 20 پايىزىن جازعى دەمالىس­پەن قامتاماسىز ەتە  الادى ەكەنبىز, – دەيدى قايرات سۇلتانوۆ, – قازىر ونداي مۇمكىن­دىك جوق. وتكەن جىلى بالالاردىڭ تەك 4 پايىزى عانا دەمالۋعا مۇمكىندىك تۋدى.

وسى سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن اسسوتسياتسيا توراعاسىنىڭ پايىمداۋىنشا, 25 جىلدان بەرى قاڭتارىلىپ بوس تۇرعان لاگەرلەر قايتادان قالپىنا كەلتىرىلسە, 700-دەن استام ادام ۋاقىتشا بولسا دا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى ەكەن. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرعان قازىرگى شاقتا بۇل دا ءتاپ-ءتاۋىر ناپاقا ەمەس پە؟ تۇرالاي جىعىلعان, ءالى ەڭسەسىن كوتەرە الماي جاتقان لاگەر اتاۋلى دۇرك ەتىپ قايتا بوي كوتەرسە, جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەردىڭ دە ءونىمى وتەر ەدى.    

– بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى تۋرالى ايتىلعاندا لاگەرلەرگە باراتىن بالالاردىڭ سانى عانا كورسەتىلەدى. ال ولار قالاي تاماقتانادى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ جاتقان جاندى كورگەن جوقپىن, – دەيدى قايرات سۇلتانوۆ, – مەنىڭ ەسەبىمشە, ەكى جارىم ايدىڭ ىشىندە شامامەن 7 تونناعا جۋىق سيىر ەتى, 20 مىڭ دانا جۇمىرتقا, 31 مىڭنان استام بولكە نان جۇمسالادى ەكەن. ال ەگەر بارلىق لاگەرلەر جۇمىس ىستەسە شە؟ تاماقپەن كۋرورتتى ايماقتاردى عانا ەمەس, بالالار لاگەرلەرىن دە قامتا­ما­سىز ەتۋ قاجەت بولادى. بۇل دا تابىس كوزى ەمەس پە؟ بالالاردىڭ جازعى دەما­لىسىمەن اينالىسقىسى كەلەتىن كاسىپ­كەرلەر بار. وكىنىشكە قاراي ولارعا ەشقانداي سالىق جەڭىلدىگى جوق. الەۋمەتتىك تۇرعىدان اسا ماڭىزدى بالالار دەمالىسىنا بيزنەس رەتىندە قارايدى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە – مەديتسينالىق كادرلاردىڭ تاپشىلىعى. انە ءبىر جىلى ونداعان بالا ۋلانىپ, ەلدى دۇرلىكتىرگەن ەدى. وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە بۋراباي باۋرايىنداعى لاگەرلەردىڭ بىرىندە پاۆلودار وبلىسىنان كەلگەن جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى دە استان ۋلانعان. كەيىن ءمالىم بولعانداي, بالالاردى قارايتىن دارىگەر جوق ەكەن. تەكسەرىس بارىسىندا 250 بالا ورنالاسقان لاگەردە دارىگەر بىلاي تۇرسىن مەيىربيكە دە بولماي شىققان.

بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر ءتۋريز­مى اسسوتسياتسياسىنىڭ دەرەگىنشە, بالا­لار­دىڭ قالا سىرتىنداعى دەمالىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 11 بۇيرىعىمەن رەتتەلەدى ەكەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءبىر-بىرىمەن قاراما-قايشى. لاگەردەگى مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ ليتسەنزياسى بولۋعا ءتيىستى. الايدا بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ 75 پايىزدان استامى جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.

– دارىگەر وزىنە جاۋاپكەرشىلىك العى­سى كەلمەيدى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە, بۇگىندە وسى ەرەجەلەرگە سايكەس فارمباقىلاۋ ليتسەنزيا الۋ ءۇشىن بارلىعى جەتى اتاۋ جازىلادى. ال سانيتارلىق-ەپيدەميا­لىق باقىلاۋ قوندىرعىسى 43 اتاۋدى تالاپ ەتەدى. ياعني مەديتسينالىق پۋنكتى جاراقتاندىرۋدىڭ ايىرماشىلىعى – 2,5 ميلليون تەڭگە. ال لاگەر نەمەسە بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىعى جىلىنا ەكى جارىم اي عانا جۇمىس ىستەيدى عوي, – دەيدى قايرات سۇلتانوۆ.

شالعايداعى شاعىن اۋىلداردى ايت­پاعاننىڭ وزىندە ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى قوسشى قالاسىندا 15 مىڭنان استام وقۋشى بولعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر لاگەر جوق. قازىر بۇل قالادا رەسمي ەسەپ بويىنشا ءجۇز مىڭنان استام حالىق بار. قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بالالاردى جازعى دەمالىسپەن قامتۋ دەڭگەيى تىم تومەن. بيىلعى جىلدىڭ جازىندا 8 مەكتەپ بازاسىندا باستاۋىش سىنىپتاردىڭ 5166 وقۋشىسى مەكتەپ جانىنداعى لاگەرمەن قامتىلماق. بۇل بارلىق بالالاردىڭ 92 پايىزى. ورتا جانە جوعارى بۋىندا وقيتىن 6022 بالا لاگەرگە بارا الماۋى مۇمكىن. ولاردىڭ 1895-ءى ءبىلىم  بەرۋ ۇيىرمەلەرىنە قاتىسسا, 125 بالا الەۋمەتتىك وسال توپتار ەسەبىنەن, 10 بالا كاسىپوداق قارجىسىمەن, 300-دەن استام بالا اقشاسىن تولەپ دەمالۋى مۇمكىن. ال قالعان بالالار شە؟

– مەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە بۇل ماسەلەنى ۇنەمى كوتەرىپ ءجۇرمىن, – دەيدى ايدىن تورەباەۆ, – بالا­لار لايىقتى دەمالىسپەن قامتىلۋى كەرەك. قوسشى قالاسىنىڭ ماڭىندا بالا­لار­دىڭ جازعى لاگەرىن سالۋ – ۋاقىت تالابى.   

وڭىردەگى جازعى لاگەرلەر ماسەلەسىنىڭ وزەكتى ەكەندىگى وبلىستىق ءبىلىم باسقارما­سىنا دا ءمالىم. ولاردىڭ ەسەبىنە قارا­ساڭىز, لاگەرلەردە دەمالاتىن بالالار­دىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. باسقارمانىڭ دەرەگىنشە وبلىس اۋماعىندا بارلىعى 16 لاگەر جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ونىڭ 9-ى – مەملەكەتتىك, 7-ەۋى جەكەمەنشىك.

– قالا سىرتىنداعى لاگەرلەردە بيىل 15500 بالا تىنىعادى, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بوتاگوز دۇيسەنوۆا, – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا مىڭ بالاعا كوپ. مەملەكەتتىك لاگەرلەرگە بەرىلەتىن جولدا­مانىڭ قۇنى 40-120 مىڭ تەڭگە, ال جەكە­مەنشىك لاگەرلەردىڭ جولدا­ماسىنىڭ قۇنى 100-140 مىڭ تەڭگە. پەداگوگتەر تاپشىلىعى جوق. مامىردىڭ جيىرماسىنا دەيىن بارلىق لاگەر تەكسەرىستەن وتكىزىلدى.

ۇلتتىق لاگەر ۇتىمدى بولماس پا ەدى...

جاس تولقىنعا جاراسىمدى تاربيە بەرەتىن ۇلتتىق بالاباقشا, مەكتەپ بار, ال لاگەر نەگە بولماسقا؟! ۇلتتىق لاگەردى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قولونەرىمىزدىڭ بار بايلىعىن جۇمساپ, اسەمدەپ, سالتاناتتى ەتىپ دايىن­داۋعا ابدەن بولار ەدى. بالالاردىڭ جاتىن ورىندارى كيىز ءۇي كەيىپتەس بولسا ءتىپتى جاقسى. تابيعاتىنا ءبىرتابان جاقىن ۇلتتىق تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتىلسە, اعزالارى كادىمگىدەي قۋات الار ەدى. قىمىز بەن شۇباتتىڭ, قازى مەن قارتانىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. الاش جۇرتىنىڭ اق داستارقانىنىڭ كيەسى بار. ەندىگى ءبىر ماسەلە ۇلتتىق لاگەر جانىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى ورىستەسە.

كوركەم تابيعاتتىڭ اياسىنداعى با­لالاردىڭ ۇلتتىق لاگەرىندە ۇلتتىق ويىن­دار ويناتىلسا ول دا ءبىر ءتالىمدى تار­بيەنىڭ ارناسى ەمەس پە؟ ءان شىرقالىپ, كۇي توگىلسە كوكىرەكتەرىنە قانشاما رۋحاني قازىنانى تەكشەلەپ جينار ەدى. ۇلتتىق لاگەردىڭ تىلدىك, لينگۆيستيكالىق با­عىتتاعى پايداسى دا كوپ بولماق. ەگەر وسى وي جۇزەگە اسا قالسا, وبلىس ورتالىعىنداعى قانشاما مۇراجايلار كوشپەلى كورمە ۇيىمداستىرىپ, ەل تاريحى, جەر تاريحى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرە الار ەدى. وزگەلەر جۇمىلا كىرىسكەن سوڭ تەاتر مەن فيلارمونيا دا قاراپ قالماس.

– مەن 1966 جىلى بۇكىلوداقتىق «ارتەك» لاگەرىندە پيونەر جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدىم, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى شياپ اليەۆ, – دوستىق پەن مادەنيەتتىڭ وشاعى ەدى. ول زاماندا «ارتەككە» بارۋ ءبىر ارمان. ەگەر بالالاردىڭ ۇلتتىق دەمالىس لاگەرى ۇيىمداستىرىلسا, وعان تەك وزات وقۋشىلاردى جىبەرۋ ارقى­لى ىنتالان­دىرۋدىڭ ءبىر جولىن قالىپ­تاستىرۋعا بولادى.

تامىرىنان ءنار الىپ, جاس قايىڭداي جايقالعان بالالاردى قولداۋ – ەلدىك ءىس.  

اقمولا وبلىسى