سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس تەرەڭدەيدى
ءسامميتتى اشقان قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەنى جانە بۇگىنگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋگە باستاماشى بولعانى ءۇشىن يتاليا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى دجوردجا مەلونيگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ءسىزدى ەلوردامىزدا قارسى الۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا يتاليا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىنا جەتكەن العاشقى ايەلسىز. الەمدىك قوعامداستىق مويىنداعانداي, قازىرگى زاماننىڭ بەلگىلى, ءتىپتى, اسا كورنەكتى ساياسي قايراتكەرىسىز. ءسىزدىڭ ىشكى سىن-قاتەر مەن حالىقارالىق پروبلەمالارعا قاتىستى كوزقاراسىڭىزبەن جانە ءىس-ارەكەتتەرىڭىزبەن تولىقتاي كەلىسەمىن. استانا حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسىپ, مازمۇندى بايانداما جاساعانىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى ساياسي جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعى وتە جاقسى قابىلدادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىنعا قاتىسقان جانە وڭىرلىك كووپەراتسياعا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازياداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا العىس ايتتى.
– ورتالىق ازيا ىقىلىم زاماننان بەرى شىعىس پەن باتىس اراسىندا دانەكەر بولىپ, وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋدا ماڭىزدى قىزمەت اتقارعان. بۇگىندە ءبىزدىڭ ءوڭىر بۇرىن-سوڭدى بولماعان بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن تانىتىپ, تاتۋ كورشىلىك جانە بارشاعا ورتاق پروگرەسس قاعيداتتارىن بەرىك ۇستاناتىنىن كورسەتۋدە. الەمدىك ارەنادا جاسامپاز كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, ورتالىق ازيا حالىقارالىق قاتىناستىڭ ىقپالدى سۋبەكتىسى رەتىندە ءوز ۇستانىمىن دايەكتى تۇردە نىعايتىپ كەلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە يتاليا ءوزىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن سەنىمدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتتى. پرەزيدەنت «ورتالىق ازيا+» فورماتىندا مۇمكىندىكتەردى جۇمىلدىرۋ يتاليا مەن ايماق ەلدەرىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەتىنىن ايتتى.
بۇدان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ يتاليامەن ىقپالداستىقتىڭ كەلەشەگى زور باعىتتارىنا قاتىستى ويىمەن ءبولىستى.
– ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋ – باستى باسىمدىق. الەمنىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق پوليۋستەرى اراسىنداعى تاريفتىك قاقتىعىستىڭ سالدارى بارلىق ەل ءۇشىن اۋىر بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بۇرىن جولعا قويىلعان ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاپ قالۋمەن بىرگە, ونى نىعايتۋعا كۇش سالۋ دا وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە قوسۋعا, ەڭ الدىمەن, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ ەسەبىنەن تاۋارلاردىڭ ءتۇرىن كوبەيتۋگە باسا ءمان بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, قازاقستان يتالياعا جالپى قۇنى 1 ملرد دوللارعا جۋىقتايتىن تاۋاردىڭ 100-دەن اسا ءتۇرى بويىنشا ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋعا دايىن. بۇل رەتتە مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى جانە باسقا دا ونىمدەر تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرى ەۋروپاعا وزدەرىنىڭ اگروونەركاسىپ ونىمدەرىن جەتكىزۋدە مول الەۋەتكە يە دەپ سانايدى. بۇدان بولەك, ساۋدا ۇيلەرى مەن لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ اشىلۋى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا تىڭ سەرپىن بەرەدى. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى الماتىدا يتاليا ساۋدا ءۇيىن اشۋدى ۇسىندى.
ەنەرگەتيكا – سەرىكتەستىك لوكوموتيۆى
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان – يتاليا سەرىكتەستىگىنىڭ لوكوموتيۆى سانالاتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تاعى ءبىر وزەكتى مىندەت رەتىندە اتادى.
– ەلىمىز ەۋروپا وداعىنا مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى ۇشتىگىنە كىرەدى. بىلتىر قازاقستاننان يتاليا نارىعىنا جەتكەن مۇناي كولەمى 30 ملن توننادان استى. بۇل 2023 جىلعى كورسەتكىشتەن 27 پايىزعا ارتىق. قاجەت بولعان جاعدايدا ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا دايىنبىز. سونىمەن قاتار بولاشاعىمىز بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە بايلانىستى بولماق. بۇل قازىردىڭ وزىندە انىق بايقالادى. تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا جۇيەلى تۇردە كوشۋ – قازاقستان باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. يتاليالىق سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە جەل مەن كۇن ەلەكتر ستانسالارىن سالىپ جاتىرمىز. اتالعان جوبالار ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى نىعايتۋ زور مۇمكىندىككە جول اشادى دەپ سانايدى. قازاقستان ورتالىق ازياداعى سيرەك مەتالداردىڭ كەن ورىندارى تۋرالى بارلىق وزەكتى اقپاراتتى جيناقتايتىن ايماقتىق زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.
– بiرلەسكەن كاسiپورىندار قۇرۋ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتi, يتاليالىق ءوندiرiستi ءوز ايماعىمىزدا لوكاليزاتسيالاۋ ورتاق مۇددەگە ساي كەلەدى. بۇدان ەلدەرىمىز ەداۋiر پايدا تابادى. بۇل باعىتتا جەمىستى ىقپالداستىقتىڭ مىسالدارى بار. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندىق زاۋىتتاردىڭ بىرىندە يتاليالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قۇراستىرۋ جولعا قويىلعان. بۇدان بولەك, يتاليا كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن كۇكىرت قىشقىلىن وندىرەتىن جانە گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە ترانسكونتينەنتالدى بايلانىستى نىعايتۋعا توقتالدى. ياعني ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتا وتىرىپ, ەلدەرىمىز كونە جىبەك جولىن جاڭا سيپاتتا قايتا جاڭعىرتىپ جاتىر.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بايانداماسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق ورنىقتىلىق ماسەلەلەرىن دە قامتىدى. مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيا قازىردىڭ وزىندە جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىن باستان كەشىرىپ جاتقانىن ايتتى. پرەزيدەنت يتاليا تاراپىنا ايماقتاعى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, سونىڭ ىشىندە ارال تەڭىزى باسسەينىن قالپىنا كەلتىرۋگە بەلسەندى قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىلىم بەرۋ مەن مادەنيەت سالالارىنداعى ىقپالداستىق جايىندا ءسوز قوزعادى.
– قازىرگى ۋاقىتتا يتاليادا 4 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ءبىز جاستارىمىزدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋىنا مۇمكىندىك جاساعانى جانە گرانت پەن شاكىرتاقى ۇسىنعانى ءۇشىن يتاليا ۇكىمەتىنە العىس ايتامىز. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, يتاليانىڭ تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قازاقستاندا فيليالدارىن اشۋعا شاقىرامىن. ءبىز قازىر ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق بىلىمگە ەرەكشە ءمان بەرەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا 2026 جىلى «ورتالىق ازيا مەن يتاليانىڭ مادەنيەت جىلى» تاقىرىبى اياسىندا بىرلەسكەن ءىس-شارالار لەگىن وتكىزۋدى ۇسىندى.
ايماقتا يتاليانىڭ ينۆەستيتسيالىق ۇلەسى ارتىپ كەلەدى
سونداي-اق ءبىرىنشى «ورتالىق ازيا – يتاليا» سامميتىندە يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى دجوردجا مەلوني ءسوز سويلەپ, كەزدەسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىسقان قازاقستان تاراپىنا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىسىن جەتكىزدى. سونداي-اق العاش ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان سامميتكە كەلگەن وڭىردەگى وزگە دە ەلدەردىڭ باسشىلارىنا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ودان كەيىن ءسوز سويلەگەن قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ يتاليامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتۋ, ەكونوميكالىق جانە وندىرىستىك بايلانىستاردى نىعايتۋ قىرعىزستان ءۇشىن باسىم ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قىرعىزستان مەن يتاليا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كەيىنگى ءتورت جىلدا شامامەن بەس ەسەگە ءوستى. الايدا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمىندە يتاليانىڭ ۇلەسى ءالى دە ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس. بىزدە يتاليالىق ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە بولاتىن باعىتتار بار دەپ ويلايمىن. قىرعىزستان شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساپ, ەكونوميكانى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى, – دەدى سادىر جاپاروۆ.
ول يتاليالىق كومپانيالاردى گيدروەنەرگەتيكا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, جەڭىل ونەركاسىپ, بانك سەكتورى, تسيفرلاندىرۋ جانە تۋريزم سياقتى سالالاردا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنىپ, ىنتىماقتاستىققا شاقىردى. سونىمەن قاتار قىرعىزستان پرەزيدەنتى ءوز ەلىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە گيدرو جانە كۇن ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايتىپ, «جاسىل» ەنەرگەتيكا توڭىرەگىندەگى يتاليالىق تاجىريبە مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءبىلدىردى.
تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ەنەرگەتيكا, سۋ رەسۋرستارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, عىلىم مەن ءبىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ول ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ايرىقشا ورىن الاتىنىن دا باسا ايتتى.
– كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ مۇمكىندىكتەرى مەن قولدا بار الەۋەتتى كەڭىنەن پايدالانۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى شارالار قابىلداۋ قاجەت. گيدروەنەرگەتيكا, پايدالى قازبالار مەن مينەرالداردى ءوندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, توقىما بۇيىمدارىن جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ سالالارىنداعى تاجىكستاننىڭ ەلەۋلى رەسۋرستارىن پايدالانۋ ورىندى بولار, – دەدى ە.راحمون.
سونداي-اق ول يتاليانىڭ ىسكەر جانە ينۆەستيتسيالىق ورتالارىن تاجىكستاندا ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ جانە ەكسپورتتاۋعا ينۆەستيتسيالار مەن وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋ ارقىلى ورتاق جوبالارعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى. ءسوز سوڭىندا ەمومالي راحمون تاجىكستاننىڭ يتاليامەن ورتاق مۇددە اياسىنداعى بارلىق ماسەلە بويىنشا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
ال تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ قازىرگى ۋاقىتتا تۇرىكمەنستان مەن يتاليا اراسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق قاتىناستار ەكىجاقتى نەگىزدە دە, كوپجاقتى فورماتتا دا, ەڭ الدىمەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە وزگە دە حالىقارالىق قۇرىلىمدار اياسىندا جۇيەلى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– تابيعي رەسۋرستارعا باي, قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق ەكونوميكالارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان جانە قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋعا يە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن يتاليا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تاراپتارعا ءوز الەۋەتتەرىن نەعۇرلىم ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدا بۇل ارىپتەستىك ءوڭىر ەلدەرى ءۇشىن ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىم سالالارىنداعى وزىق تەحنولوگيالارعا, ينۆەستيتسيالارعا جانە وڭ تاجىريبەگە قول جەتكىزۋدىڭ جولىن اشاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەدى تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى.
بۇدان بولەك, س.بەردىمۇحامەدوۆ مەملەكەت باسشىسىنا ورتالىق ازيا ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن ءسامميتتىڭ تابىستى دا جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ۇيىتقى بولعانىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزىپ, سامميت قورىتىندىسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوزىنىڭ باسىندا وزبەكستان تاراپى بۇل ءىس-شارانى وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سامارقاند قالاسىندا وتكەن سامميتتە قول جەتكىزىلگەن ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن ەۋروپا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى ۋاعدالاستىقتار اياسىندا قاراستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەرگە كوشە وتىرىپ, وزبەكستان پرەزيدەنتى «ورتالىق ازيا – يتاليا» فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى جونىندەگى ءوز كوزقاراسىن ۇسىندى.
– ەڭ الدىمەن, وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋگە سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆولار دەڭگەيىندەگى تۇراقتى بايلانىستاردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى زور. سونداي-اق تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, راديكاليزمگە, ەسىرتكى ساۋداسىنا جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستە ارنايى قىزمەتتەر اراسىنداعى كوپجاقتى ارىپتەستىك پەن اقپارات الماسۋدىڭ جۇمىس تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋدى ۇسىنامىن, – دەدى ش.ميرزيوەۆ.
ول وزبەكستان مەن يتاليا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى مەن ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ كەيىنگى جىلدارى ءۇش ەسە ارتقانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتىپ, يتاليانىڭ جەتەكشى كومپانيالارىمەن تەحنولوگيالىق كووپەراتسيا جوبالارى تابىستى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارى مەن يتاليا رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ «ورتالىق ازيا + يتاليا» ءبىرىنشى ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 26 پۋنكتەن تۇراتىن بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
