كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
كومەيىنەن اۋەن توگىلگەن سول بەينە سۋى سىرىلداي ەمىنىپ, سىلق-سىلق ك ۇلىپ جاتقان بەيبىت ايدىندى نەگە تاستاپ ۇشتى ەكەن؟ الدەنەدەن سەزىكتەنسە كەرەك. سوندا دا كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىسقان الاڭسىز ايدىندى توڭىرەكتەپ اينالا ۇشىپ ءبىراز ءجۇردى. بەيبىت دالاداعى قۇس بازارىنا اينالعان قامىس-قۇراقتى كۇمىس كول, كوك ءمولدىر اسپان, كۇننىڭ وتكىر ساۋلەسى مەن كەڭىستىكتى كومكەرىپ جاتقان كەرەمەت ءبىر جايلىلىق تۋدىرعان جۇپار لەپكە تۇنعان مۇنداي عالاماتتى قيىپ كەتەتىن ەمەس ەدى عوي. سونداي ءبىر سەزىمگە كىلكىپ, نۇرعا قالقىعان مەكەننەن كوتەرىلگەن قوڭىر قازدىڭ كومەيىنەن توگىلگەن التىن اۋەن بارا-بارا بوساڭسي مۇلگىپ, ءبىر كەزدە تۇتاس دالانى باۋىرىنا الىپ وكسيتىنى قالاي؟ الگىندە اۋەن بىركەلكى سىلدىراي اعا جونەلگەندە ەكپىندى ەدى عوي. ءيا, الگىندە, مۇمكىن ءبىر كەزدە... كەنەسارى-ناۋرىزباي زامانىندا سەڭدەي لىقسىپ, سۋداي تاسىپ اققان ارىندى ارمانداعان كۇيشى جۇرەگىندەگى اڭسارلى كۇيدىڭ تىعىنى اقتارىلىپ كەتكەندەي.
تاتتىمبەت شالعان «بەس تورە» وسىلاي قۇيقىلجىپ باستالار ەدى. ءبىز ءسوزىمىزدىڭ لامىندە قوڭىر قازدىڭ قۇيقىلجىپ سۋ بەتىندە ءارى-بەرى ويناعانىن سيپاتتاۋدى ۇمىتىپپىز عوي, تەگى. بىردەن كۇيدىڭ اعىسىنا تۇسكەندەگى ءتۇرىمىز عوي. وندا ورەكپىگەن ەكپىن مەن كوتەرىڭكىلىك تە, سىلدىراپ اققان جايلىلىق تا, بەيمارال تىنىس تا, تاعىسىن تاعىلار بار. سونىڭ ءبارىن ءبىر اڭعارتىپ الادى دا, كۇي يەسى الگى عاجايىپتىڭ ءبارىن ۇرشىقشا ءبىر ءيىرىپ اكەلىپ, جۇرىسىنەن جاڭىلدىرىپ, دومبىرانى ساتتە وكسىتكەندە تەبىرەنىپ كەتپەگەن قازاق قازاق ەمەس قوي. كوز جاسىن ءبىر سىعىپ العان شالقار اۋەن ءبىر كەزدە ونان ارمەن رۋحتانىپ, ارۋاق شاقىرعانداي ورشەلەنەدى. سونان سوڭ قايىرا باستاپقى كوتەرىڭكى ەكپىنگە باسادى. باستاپقى سارىندى ەكىنشى قايتالاعاندا ەپتەگەن ەلەگىزۋ مەن الاڭ قوسىلاتىنداي سەزىلەدى. سوسىن قايتا ءبىر قۇلاشتاپ سەكىرتىپ الادى دا, قايىرا ءبىر وكسىتىپ, رۋح شاقىرىپ, تاعى قايرالا تۇسەدى. بىراق باستاپقىداي باۋىرىن جازىپ ەركىن كوسىلۋ جوق, جايدارى, توسىن لەپتەن ادا. مۇڭ سارىنىنا ورالعان كوتەرىڭكى ەكپىن نەمەسە ورشەلەنسە دە, الدەبىر بوگەسىندەردى ءۇزىپ كەتە الماعان رۋحتىڭ قاۋىرت تىنىسىن سەزەمىز. ال ءارى قارايعى ءبىر قاعىستاردى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ قىرعىزدىڭ اۋەندەرىنەن الىنعانىن ايتادى. كوپ مولشەرى ەمەس, از عانا ءۇزىندىسىن.
ءيا, تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورەسى» و باستا «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەپ تارتىلعانى تۋرالى اڭگىمە بۇعان دەيىن دە ايتىلعان. اتاقتى بەگىمسال كۇيشى سولاي اتاپ تارتقانىن جانعالي ءجۇزبايدىڭ اۋزىنان ەستىپ ەدىك. ەندى وسى جولى الگى ءسوزدىڭ ءپاتۋاسىنا دەرەكتى جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ «ابايدىڭ جۇمباعى» رومانىنان ۇشىراستىردىق: «قازانعاپ ءبيدىڭ باسىنا ۇكىلى كامشات بورىك كيىپ, ونە-بويىنا جاس بالاشا جالتىراتىپ كۇمىس تەڭگەلىكتەر مەن سىلدىرماقتار تاعىپ, ءوزى شاۋىپ كەلە جاتقان اتىنىڭ باۋىرىنان ءوتىپ دومبىرا تارتاتىن ەلدە-كۇندە جوق ونەر شىعارىپ جۇرگەن سايىپقىران ۇلى اي جاڭاسىنان بەرى اۋىلدا جوق; كەيدە ونىڭ اكەسىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ سۇڭقىلداپ بيلىككە تالاسىپ, «جىنى ۇستاپ» كەتكەندە بويىنداعى الەم-جالەمىن سىپىرىپ تاستاپ ەل اراسىندا ءجيى بولىپ جاتاتىن توبەلەس-سايىستارعا دا ارالاسىپ كەتە بەرەتىنى بولاتىن. بۇل جولعى جوعالىسىنىڭ جۇرەكتى كۇپتى ەتىپ قويعانى – ەل-ەلدىڭ نامىسقا شاباتىن قىزباباس جاس اتاۋلىسىن بورىكتىرىپ-جەلىكتىرەتىن كەنەسارى-ناۋرىزباي اتتى قوس ءدۇر شىعىپ تۇر. بۇل كۇندەرى ەرتىستىڭ ارعى-بەرگى قاناتى, ىرعىز, تورعاي, ءبۇتىن سارىارقا ايماعى سولارعا قاراپ كەتكەن. ول جاقتارعا شىقساڭ شارتاراپتى تورۋىلداپ كىلەڭ قاراكەر ات ءمىنىپ, قاراعاي ساپتى نايزا ۇستاعان تۇستەرى سۋىق جاساۋىلدار جۇرەدى. تورقالى توي, توپىراقتى ولىمدە اڭگىمە بولاتىن تاعى سول ەكەۋى. اسىرەسە كەنەسارىنىڭ باتىر ءىنىسى ناۋرىزباي جونىندە كوپ دابىرا بار. ءوز قاراۋىنداعى جيىرما شاقتى جىگىتىمەن تاتتىمبەت تە اكە ىقتيارىنسىز ۇرلانىپ بارىپ, ۇلىتاۋدا اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاعان ب ۇلىكشىل تورەنىڭ اسكەري قوسىنان ءبىر-اق شىققان», دەگەن جولدار بار وندا.
وسى جولدان كۇيشىنى اكەسى اراعا كىسى سالا ءجۇرىپ, زورعا تايدىرىپ اكەتەدى. الايدا جاستىقتا سەرىلىكپەن بۇلا وسكەن تاتتىمبەت ءومىر بويى ەلدىك مۇراتپەن وتكەنى بەلگىلى. اكە قالاۋىمەن ازاتتىق جولىنداعى كەنە جورىقتارىنان سىرت قالعانىمەن, وكىنىش وزەگىن بۋعانى ايتىلادى. ول جولدار بىلاي كەلتىرىلەدى:
«تاتتىمبەت دۇنيەگە نەبىر جۇرەكجاردى عاجايىپ كۇيلەر اكەلدى. سوندا دا ونىڭ: ء«الى جوق, ءالى جوق... شىعارا الاتىن, تابا الاتىن ەمەسپىن... ءالى كۇنگە مەنىڭ شەرمەندە سىرىم, اسقاق ارمانىم شەرتىلمەي جاتىر», دەپ ايتاتىنىن الشىنباي تالاي ورىنداردا ەستي جۇرەتىن» دەپ ءبىر سىرعاقتاتادى رامازان توقتاروۆ.
«كوركەم شىعارما اۆتوردىڭ ەرتەگىسى» دەسەك تە, «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قوزعالمايتىنى» بەلگىلى عوي. تاتتەكەڭ كەنەسارى جورىقتارىنا قوسىلماعان كۇننىڭ وزىندە تىلەۋلەس رەتىندە ۇلت ازاتتىعىن كوكسەگەنى, قازاقتىڭ سوڭعى حانى قاپىدا قازا تاپقاندا ىشتەي ەگىلگەنى – ونىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلگەن ادام سەزىنەر ەدى. زامانىندا بي-بولىس بولسا دا, كۇيشى ءومىرىن ۇلتتىق مۇراتقا, حالىق جولىنا ارناعانى بايقالادى. دەمەك «سارجايلاۋى» سىندى «بەس تورەسى» دە وسىنداي وزەكجاردى تۋىندى دەپ بىلەمىز.
