تانىم تاقپاقتان باستالادى

جاڭىلتپاش جاتتاعان ءجون

كەيىنگى كەزدە «بالام ەكىگە كەلسە دە, ءالى ءتىلى شىقپادى», «سويلەسە دە, كەي دىبىستاردى دۇرىس ايتا المايدى» دەگەن اتا-انالاردىڭ شاعىمىن ءجيى ەستيتىن بولدىق. بۇرىن بۇل سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي بولسا, بۇگىندە قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جاتقانداي. ويىن بالاسىنىڭ گادجەتكە تاۋەلدى بولۋى, جۇمىسباستى اتا-انانىڭ ءوز پەرزەنتىمەن سويلەسۋگە, بىرگە تاقپاق جات­تاۋعا ۋاقىت بولە الماۋى – بۇعان اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتور­لاردىڭ ءبىرى.

12 جىلدىق تاجىريبەسى بار لوگوپەد-دەفەكتولوگ مايرا بولات­بەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, تاقپاق جاتتاتۋ – جاي عانا ويىن نەمەسە بالاباقشاداعى فورمالدى ارەكەت ەمەس, ناقتى ناتيجە بەرەتىن ءادىس.

«قازىرگى بۋىننىڭ ويىن انىق جەت­كىزە الماۋى, ەستە ساق­تاۋ قا­بىلەتىنىڭ تومەندىگى ءبىراز الاڭ­داتادى. سويلەي الاتىن بالانىڭ ءوزى كوبىنە ز مەن س-نى, ش مەن س-نى شاتاستىرادى. وسىنداي ساتتە ءبىز تاقپاق پەن جاڭىلتپاشتى نەگىزگى قۇرال رەتىندە قولدانامىز. بىرىنشىدەن, تاقپاق – بالانىڭ ميىن, ءتىلىن, ويلاۋ قابىلەتىن ءبىر مە­زەتتە دامىتاتىن ءتيىمدى جاتتىعۋ. مىسالى, «الما كەتتى دومالاپ» دەگەن قاراپايىم تاقپاقتى بىرنەشە رەت قايتالاۋ ارقىلى ءبىز ل دىبىسىنا ماشىقتاندىرامىز. بۇل جاتتىعۋ ءبىر ساباقتا 20-30 رەت قايتالانۋى مۇمكىن. وسىلايشا, بالا تەك دىبىستى ەمەس, ەستە ساق­تاۋىن, زەيىنىن, تىڭداۋ قابىلەتىن, سوز­دىك قورىن دا قاتار دامىتادى. ەكىنشىدەن, جاڭىلتپاش جات­تاۋ دا ەرەكشە ءتاسىل. ونىڭ ارتي­كۋلياتسيالىق پايداسىنان بو­لەك, بالانىڭ مىنەزىنە دە اسەر ەتە­تى­نىن بايقادىق. قالاي دەيسىز عوي؟ مىسالى, بالا جاڭىلتپاش جاتتاعاندا ءبىر سوزدەن شاتاسسا, ونى ءمىنسىز ايتقانشا قايتا­لاي بەرەدى. مىنەكەي, وسى «جاڭىلت­پاشتى جاڭىلماي, ماعىناسىن جوعالتپاي, جىلدام ايتىپ شىعۋ كەرەك» دەگەن تۇسىنىك بالانىڭ بويىنداعى تاباندىلىق پەن شىدامدىلىقتى دامىتادى», دەيدى م.بولاتبەكقىزى.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, تاقپاق ايتۋ – بالدىرعاننىڭ تىلىنە عانا ەمەس, كوپشىلىك الدىندا سەنىم­دى سويلەۋىنە دە پايدالى. بۇل با­لانى ءوزىن ەركىن ۇستاۋعا ۇيرە­تەدى. كەيبىر تاقپاقتاردا استارلى ماعىنا, قىزىقتى وقيعا جەلى­سى بولاتىندىقتان, مۇنداي مازمۇن­دار بالالاردىڭ لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن شىڭداي تۇسەدى. سون­دىق­تان بوبەكتەرمەن سويلەسۋدى, بىرگە تاقپاق جاتتاۋدى ەشقاشان كەشىك­تىرمەي, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرۋ قاجەت.

تاقپاقتار تالعاممەن تاڭدالسا...

كەيدە بالاباقشاداعى بوبەك­تەردىڭ ايتقان ولەڭىن ەستىگەندە ءبىر ك ۇلىپ, ءبىر كۇرسىنەسىڭ. ويتكەنى با­لانىڭ جان دۇنيەسىنە ساي جازى­لۋعا ءتيىس ولەڭدەر كەيدە ەرەسەك­تەردىڭ وزىنە تۇسىنىكسىز. ارينە, ادەبيەتىمىزدە بالالارعا ارنالعان ومىرشەڭ ولەڭدەر وتە كوپ. وتەباي تۇرمانجانوۆتىڭ «نان قيقىمىن شاشپاڭدار, جەردە جاتسا باسپاڭ­دار…» دەپ باستالاتىن نەمەسە انۋاربەك دۇيسەنبيەۆتىڭ «اپاڭ سەنىڭ بازاردان» دەگەن سياقتى ولەڭدەرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق. بىراق كوزىنە ءتورت قاتار كورىنسە بولدى, ينتەرنەتتەگى دايىن دۇنيەنى الىپ, بالالارعا تاق­پاق قىلىپ تاراتا سالاتىن تار­بيە­شىلەردىڭ كوبەيگەنى جاسىرىن ەمەس.

بالالار اقىنى, ءتۇرلى ۇي­قاس­تى تاقپاقتار مەن ءتىلى جەڭىل ولەڭدەردىڭ اۆتورى ولجاس قاسىم­نىڭ ايتۋىنشا, بالاباق­شادا بالدىرعاندارعا جاتتاتىلاتىن ولەڭدەر كوپ جاع­داي­دا تالعاممەن تاڭدالمايدى. ون­داعى بوبەكتەر «ناۋرىزدا ءبارى­مىز, اتكەنشەك تەبەمىز, جاسىمىز, كارىمىز, كوپ كوجە ىشەمىز», دەگەن سياقتى ينتەرنەتتە جاريالانعان جەڭىل-جەلپى, ولپى-سولپى تاقپاق­تار­دى جاتتاپ ءجۇر. سەبەبى بالا­باق­شا تاربيەشىلەرىنىڭ قولىندا جۇيەلەنگەن, دايىن كومەكشى قۇرال جوق. سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىنى كەزىپ جۇرگەن كەز كەلگەن ولەڭدى بالاعا ۇسىنىپ, جاتتاتادى.

«بىردە ۇلكەنىم ەرتەڭگىلىككە قاتىسپاق بولدى. «العىس ايتۋ» كۇنىنە بايلانىستى اپايى تاقپاق بەرىپتى. جاتتايىن دەسە, الگى ولەڭنىڭ جولدارى ءبىر-بىرىمەن ۇيقاسپايدى. بالانىڭ تىلىنە دە اۋىر. سوندىقتان جاتتاي الماي الەك بولدى. سوسىن ءوزىم «العىس ايتامىن» دەگەن ولەڭ جازىپ بەردىم. ونى بالام دەرەۋ جاتتاپ الدى. سودان باستاپ بالا­لار ادەبيەتىنە قالام تارتا باس­تادىم. ولەڭدەرىم كىشكەنتاي وقىرمانداردىڭ قازىرگى ومىرىنە ساي كەلگەنىن قالايمىن. بۇگىنگى بالانىڭ تانىمى مۇلدەم بولەك قوي. بۇرىنعىداي شانا تۋرالى نەمەسە «مەن اقىلدى بولامىن» دەگەن ماندەگى ولەڭدەر وتپەيدى ولارعا. سوندىقتان كوشەگە شىققاندا, ويىن الاڭىندا جۇرگەندە ءتۇرلى جاستاعى بالانى باقىلاپ, قىلىعىن «اڭديمىن». ويتكەنى بالالاردىڭ اراسىنداعى ءومىردى كورىپ, ءتۇيسىنىپ جازعانعا ەشتەڭە جەتپەيدى», دەيدى ولجاس قاسىم.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى بالالار كەز كەلگەن ءونىمدى ۆيزۋالدى تۇردە قابىلداۋعا بەيىم. سوندىق­تان كىتاپتىڭ يلليۋستراتسياسىنا, YouTube پلاتفورماسىنداعى جو­با­لارعا باسا ءمان بەرگەن ءجون.

«قازىر بالالار ادەبيەتىنە قا­لام تارتىپ جۇرگەن اۆتورلارىمىز از ەمەس. كەيىنگى كەزدە وسى قاتار­دى تولىقتىراتىن اقىن-جازۋ­شىلار الدەقايدا ارتتى. دەسەك تە, ولاردىڭ كوبى كىتاپتارىن شىعارۋ جاعىنان قيىندىقتارعا تاپ بولىپ ءجۇر. ماسەلەن, باسپالار بالالار تاقىرىبىنا قالام تەربەيتىن اۆتورعا وتە از مولشەردە قالاماقى تولەيدى. ەگەر اتى-ءجونى اسا تانىس ەمەستەرى بولسا ءتىپتى دە شىعارا المايدى. بەرىلگەن قالاماقى ءوزىنىڭ كىتابىن ساتىپ الۋدان ءارى اسپايدى. ەكىنشى ماسەلە, يلليۋستراتور­لار مەن اۆتورلار اراسىندا بايلانىس جوعىن بايقاپ ءجۇرمىز. يل­ليۋس­تراتورلاردىڭ جۇمىسى ار­زانعا تۇسپەيدى. مىسالى, كىتاپتىڭ ءبىر بەتىنە سالىناتىن سۋرەتكە قىل­قالام شەبەرلەرى كەمىندە 20 مىڭ تەڭگە الادى. ال ساپاسىن ارتتىرامىن دەگەن قالامگەر كىتابىنىڭ ءبىر بەتىنە 40-50 مىڭ تەڭگەدەن تولەۋگە ءماجبۇر. بۇل جاعدايات جازۋشىلاردىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. كەيىنگى كەزدە قازاقتىلدى YouTube ارنالارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلە باستادى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ بالالار كونتەنتىن دامىتىپ جاتقان اۆتورلارعا ار­نايى تاپسىرىس بەرۋ جاعىن وي­لاس­تىرساق. سوندا كىشكەنتاي كورەر­مەندەردى ساپالى, تانىمدىق ونىمدەرمەن قامتۋ اياسى ۇلعايار ەدى», دەيدى ول.

ءاربىر انا – لوگوپەد

جاڭا ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمىن, بولمىس-ءبىتىمىن قالىپتاپ جاتقان الاقانداي سمارتفونداعى ۇشى-قيىرى جوق ونلاين رەسۋرستار ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. Digital داۋىردە دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق ءۇشىن تەحنولوگيا اتاۋلى ەش تاڭسىق ەمەس. سول سەبەپ­تى بالالارعا ارنالعان تسيفر­لىق قوسىمشالار مەن ءبىلىم جوبالارىنىڭ ماڭىزى بۇرىن­عىدان دا ارتا ءتۇستى. وسىنى ەسكەرگەن ايگەرىم يساتاەۆا مەن ءاليا سارسەنوۆا ءبىراز جىل بۇرىن بالا­لارىنا ارناپ «Qonzhyq» اتتى ءموبيلدى قوسىمشا جاساپ شىعار­عان ەدى. پلاتفورمادا 1 200-دەن استام ەرتەگى, تاقپاقتىڭ ءتۇر ءتۇرى, زاماناۋي جəنە حالىق əندەرى, بەسىك جىرلارى, سونىمەن قاتار ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن نۇسقاسى دا قوسا جۇكتەلگەن. ويىن فورماتىنداعى وقۋ ءبولىمى دە بار.

ء«بىزدىڭ كەزدە ەرتەگىنى, ولەڭ-جىردى كىتاپتان وقيتىن ەدى. ال قازىرگى بالالار كىتاپحاناعا بارا قويمايدى. سول سەبەپتى جاڭا زامانعا ساي, ءموبيلدى قوسىمشا جاساۋدى ءجون كوردىك. ەرەكشەلىگى – پايدالانۋشىعا ىڭعايلى ءارى قولجەتىمدى. اتا-انا «Google» مەن «YouTube-ءتى» شارلاپ, قاجەت دۇنيەنى ىزدەپ وتىرمايدى. قازىر بۇل ستارتاپ 150 مىڭنان استام قولدانۋشىنىڭ سۇيىكتى پلاتفورماسىنا اينالدى», دەيدى جوبا اۆتورلارى.

ۇشەمىڭ اناسى قۇندىز ورال­جاننىڭ ايتۋىنشا, ء«اربىر انا – لوگوپەد». ويتكەنى ءتىلى شىقپاعان بالانىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن جالعىز جان – اناسى.

«مەن ۇشەمدەرىم دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ-اق ولاردىڭ تاربيە­سىمەن سانالى تۇردە اينالىسا باس­تادىم. قۇرساقتاعى كەزدەرىنەن باستاپ ولارعا قازاقتىڭ حالىق اندە­رىن, ۇلتتىق اۋەندەردى, ءتۇر­لى تاقپاقتار مەن ولەڭدەردى تىڭدات­تىم. ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى تاربيە ادىستەرىن قولدانۋعا تىرىستىم. سونىڭ ناتيجەسىندە بالالاردىڭ ءتىلى ەرتە شىقتى. جاستارى بىرگە تولماي جاتىپ-اق ءبىراز سوزدەردى انىق ايتاتىن. ءبىر جارىم جاستارىندا ءتۇرلى ۇعىمداردى ءتۇسىنىپ, ەركىن سويلەي باستادى. قىزىعى سول, ولار ەكى جاسقا جەتپەي تاقپاق­تاردى جاتقا وقىپ, تولىق سويلەم قۇراي الاتىن بولدى. كوزىم جەتكەنى, بالاعا ونەگە ۇيرەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – ولەڭ جاتتاتۋ. سوندىقتان تاقپاق – جاي ىرعاق ەمەس, تۇتاس تانىم قۇرالى», دەيدى ۇشەمنىڭ اناسى.