ءبىر جاعىنان حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بۇل تاقىرىپتى باق-تا كەڭىنەن تالقىلاۋ دا قاۋىپتى سانالادى. سول سەبەپتى سۋيتسيدكە قاتىستى اقپاراتتاردى حالىققا تاراتاردا حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەسكەرگەن ءجون.
ادەتتە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامدى ءبىزدىڭ قوعام ەسى اۋىسقان, اقىلى تاياز, يا بولماسا رۋحاني ءالسىز ادام دەپ جازعىرىپ جاتادى. اسىلىندە ونىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ جاتقان ەشكىم جوق. بار بولسا دا, نەكەن-ساياق. كوبىنە وقۋشى ءسۋيتسيدى بولعان سوڭ مەكتەپ پسيحولوگتەرىنە سالماق تۇسەدى. تەكسەرۋ, تەرگەۋ, باسشىلىققا ەسەپ بەرۋ, تاعىسىن تاعىلار. ال ومىرمەن قوش ايتىسقان ادامنىڭ ەت جاقىندارى دا بولار ءىس بولعان سوڭ بارىپ ءسۋيتسيدتىڭ سەبەبىن ىزدەپ, ونى تاپقانداي بولىپ, ارتىنان وكىنەدى. بالاسىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ اۋىرىپ جۇرگەنىن كەزىندە اڭعارماعان سوڭ, ول كەتكەننەن كەيىن بىلگەنىڭنىڭ ەش قاجەتى جوق.
جالپى, بۇل ماقالادا وسى كەسەلدىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولاتىن جايتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەديا سالاسىنا ءمان بەرمەكپىز. سەبەبى رەيتينگ قۋىپ, لەنتاسىنا نە بولسا سونى سالا بەرەتىن سايتتار سۋيتسيد وقيعاسىن دا تاپتىشتەپ, كوزبەن كورگەندەي ەتىپ وقىرمانعا لەزدە جەتكىزۋگە اسىعادى. بار ماقسات – اقپاراتتى العاش بولىپ تاراتىپ, سول ارقىلى سايت قارالىمىن ارتتىرۋ. ال ونىڭ ار جاعىنداعى الەۋمەتتىك, قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىنە ەشكىم ءمان بەرىپ جاتقان جوق. بۇل تۋرالى ءماجىلىس مىنبەرىندە دەپۋتاتتار دا از ايتپادى. اسحات ايماعامبەتوۆ تەلەگرامداعى ارناسىندا «ۆەرتەر اسەرى» جايىندا وي ءبولىستى.
«سۋيتسيد تۋرالى اقپاراتتار جاريالانعاننان كەيىن ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ جاعدايلارىنىڭ كوبەيگەنىن كورسەتەدى. اسىرەسە مۇنداي حابارلامالار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن تاراتىلعان كەزدە بايقالادى. كوپتەگەن زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, سۋيتسيد تۋرالى جاريالانىمدار «يميتاتسيالىق سۋيتسيد» دەپ اتالاتىن جاعدايدى تۋدىرۋى مۇمكىن.
مۇنداي وقيعالارعا نەعۇرلىم كوپ نازار اۋدارىلسا, سۋيتسيد سانى دا سوعۇرلىم ارتادى دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. وسىعان بايلانىستى, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىن كوپتەگەن ۇيىم بۇل تاقىرىپتى قالاي دۇرىس جاريالاۋ كەرەكتىگى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ارنالعان نۇسقاۋلىق ازىرلەدى. نۇسقاۋلىقتاردى ورىنداۋ يميتاتسيالىق مىنەز-ق ۇلىق قاۋپىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا مەدياعا سۋيتسيد تۋرالى جاۋاپتى تۇردە حابارلاۋ بويىنشا ۇسىنىم شىعارعان. سەزىمتال ماسەلەگە مۇقيات جانە ساقتىقپەن قاراۋ وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ول وسال توپتار ءۇشىن تاۋەكەلدەر تۋدىرۋى مۇمكىن», دەيدى ا.ايماعامبەتوۆ.
حالىقارالىق تاجىريبەدە «ۆەرتەر اسەرى» اتاۋىمەن كەڭىنەن تانىلعان «سۋيتسيدكە سەندىرۋدىڭ ىقپالى: ۆەرتەر اسەرىنىڭ تەوريالىق جانە قولدانبالى اسپەكتىلەرى» («The Influence of Suggestion on Suicide: Substantive and Theoretical Implications of the Werther Effect») اتتى عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى امەريكالىق عالىم دەۆيد فيلليپس. 1974 جىلى جارىق كورگەن ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ تۋرالى حابارلار ءجيى تارالعان كەزدە قوعامدا سول سەكىلدى سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ كوبەيۋى مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەۋ.
جالپى, كەيىنگى جىلدارى قوعامدا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىلەرى جيىلەپ كەتكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن ىزدەگەن زەرتتەۋشىلەر ءسۋيتسيدتىڭ تارالۋىنا تەك پسيحولوگيالىق نەمەسە ەكونوميكالىق سەبەپتەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اقپارات قۇرالدارى دا ىقپال ەتەتىنىن العا تارتادى.
د.فيلليپس وسى زەرتتەۋىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەلگىلى ءبىر وقيعالاردى قالاي ۇسىنسا, حالىقتىڭ ومىرلىك شەشىم قابىلداۋىنا ءدال سولاي تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاپ, بۇكىل الەمگە دالەلدەيدى. ول بۇل قۇبىلىستى «ۆەرتەر اسەرى» دەپ اتادى.
جالپى, «ۆەرتەر اسەرى» دەگەن نە؟ بۇل تەرمين نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گيوتە جازعان «جاس ۆەرتەردىڭ قاسىرەتتەرى» رومانىنان الىنعان ەكەن. XVIII عاسىردا جارىق كورگەن بۇل شىعارمادا باستى كەيىپكەر ءوزىن قورلاپ بارا جاتقان ماحاببات ازابىنىڭ الدىندا دارمەنسىزدىك تانىتىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. رومان ەۋروپادا ۆيرۋستىق جىلدامدىقپەن كەڭ تارالعان سوڭ, ءدال سونداي جولمەن اجال قۇشقان جاستار كوبەيىپ كەتكەن. كەزىندە بۇل جاعداي قوعامدا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ, ءدۇيىم ەۋروپانى دۇرلىكتەرگەن-ءدى.
سول تاريحي وقيعاعا سۇيەنگەن دەۆيد فيلليپس تە مەديا مەن سۋيتسيد اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەدى. ول 1947–1968 جىلدار ارالىعىنداعى امەريكاداعى سۋيتسيد ستاتيستيكاسىن سارالاي كەلە, بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساعان سۋىت حابارى باق-تا كەڭىنەن جاريالانعاننان كەيىن, بىرنەشە كۇن ىشىندە ەلدەگى جالپى سۋيتسيد كورسەتكىشى كۇرت وسەتىنىن بايقاعان. اۆتور اسىرەسە گازەتتەردىڭ ءبىرىنشى بەتتەرىندە وسى تاقىرىپتا ماقالالار شىققاننان كەيىن, سۋيتسيد دەڭگەيى ايتارلىقتاي وسكەنىنە كوز جەتكىزگەن.
سونداي-اق اتالعان زەرتتەۋدە سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ باق-تا جاريالانۋ فورماسى, ياعني وقىرمان ساناسىنا قالاي اسەر ەتەتىنى باستى نازارعا الىنعان. ەگەر ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعاسى درامالىق, تراگەديالىق, كەيدە ءتىپتى رومانتيكالىق اسىرەلەۋ تۇرعىسىندا سيپاتتالسا, بۇل كەي وقىرماندارعا ۇلگى رەتىندە اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەن. مۇنداي «جۇقتىرۋ» اسەرىن پسيحولوگتەر «يميتاتسيالىق سۋيتسيد» دەپ اتايدى. ياعني ومىرمەن قوشتاسۋعا بەل بۋىپ, بىراق رەتىن تابا الماي, باتىلى جەتپەي جۇرگەندەر بولسا, گازەت ماقالاسىنداعى, جالپى بۇگىنگى تەرمينمەن ايتساق مەديا كونتەنتتەگى دەتالداردىڭ اسەرىنەن شەشىم شىعارادى ەكەن.
عالىم فيلليپس «دەرەكتەر يميتاتسيالىق ءسۋيتسيدتىڭ ناقتى قۇبىلىس ەكەنىن, ال مەدياداعى ۇسىنىستار بۇل ارەكەتكە ۇلگى بولاتىنىن كورسەتەدى», دەيدى.
جالپى العاندا, زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا اۆتور باق وكىلدەرىن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىككە شاقىرادى. ياعني سۋيتسيد تۋرالى جاڭالىقتاردا: ارەكەتتىڭ ناقتى تاسىلدەرىن سيپاتتاماۋدى, رومانتيزاتسيادان اۋلاق بولۋدى ەسكەرتىپ, كەرىسىنشە كومەك الۋعا بولاتىن رەسۋرستاردى, ورتالىقتاردى كورسەتۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
بۇل زەرتتەۋ قازىرگى جۋرناليستيكا ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى, ءالى دە بولسا ءمانىن جوعالتقان جوق. سەبەبى مەديا سالاسىنىڭ وكىلدەرى تەك شىندىقتى جەتكىزۋشى عانا ەمەس, قوعامدىق پىكىر مەن مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋشى قۇرال ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك.
ال ءفيلليپستىڭ زەرتتەۋى – سۋيتسيد ماسەلەسىنە تەك پسيحولوگيا نە مەديتسينا تۇرعىسىنان ەمەس, مەديانىڭ ىقپالى تۇرعىسىنان قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن العاشقى عىلىمي ەڭبەكتىڭ ءبىرى. ول بىزگە ءبىر ادامنىڭ ءسوزى, ماقالاسى نەمەسە سيۋجەتى باسقا بىرەۋدىڭ ومىرىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. سوندىقتان دا ءاربىر جۋرناليست ەڭ الدىمەن ادام ومىرىنە جاۋاپتى تۇلعا ەكەنىن قاپەرىنەن شىعارماعانى ابزال. ال ونىڭ قالامى – جاي عانا قۇرال ەمەس, كەيدە ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى ءبىر كوپىر بولۋى دا بەك مۇمكىن.
