فوتو: aqiqat.kazgazeta.kz
1911 جىلى جازىلعان ەڭبەكتە سول ۋاقىتتاعى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ زاڭ جۇيەسىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي جاڭا قۇقىقتىق نورمالار ۇسىنىلعان. وسى قۇجاتتا مەملەكەتتى باسقارۋ قۇرىلىمىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ونىڭ ىشىندە وتباسى جانە نەكە ماسەلەلەرى دە ناقتى كورسەتىلگەن. بارلىبەك سىرتتان ۇلىنىڭ ۋستاۆى مەن قازىرگى كونستيتۋتسيا اراسىنداعى ۇقساستىقتاردى, ساباقتاستىقتى زەرتتەۋ - قازاقستانداعى قۇقىقتىق ويدىڭ تاريحي تامىرلارىن ۇعىنۋعا جول اشادى.
زەرتتەۋشى عالىم قورعانباي نازەركە بۇل قۇجاتپەن قازىرگى قولدانىستاعى 1995 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى اراسىندا مازمۇندىق ساباقتاستىق پەن يدەيالىق ۇندەستىك بار ەكەنىن ايتىپ, مىناداي مىسالدار كەلتىرىپ بەردى:
«ازاماتتىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار
- بارلىبەك ۋستاۆى: ايەل مەن ەر تەڭدىگى, ەرىكتى نەكە. ۋستاۆتا ەرلەر مەن ايەلدەر قۇقىعى تەڭ بولۋ كەرەك دەگەن قاعيدا بار.
- قر كونستيتۋتسياسى: 14-باپ: «زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى تەڭ. تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە... قاراماستان ەشكىمدى كەمسىتۋگە بولمايدى.» بۇل باپ ايەل مەن ەركەكتىڭ تەڭدىگىن بەكىتەدى.
- بارلىبەك ۋستاۆى: بارلىبەك ەركىن كەلىسىم نەگىزىندە نەكە قۇرۋدى قولدادى, ياعني زورلىقسىز, ءوزارا كەلىسىممەن.
- قر كونستيتۋتسياسى: 27-باپ: «نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى. نەكە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەرىكتى كەلىسىمىمەن تەڭ قۇقىقتارىنا نەگىزدەلەدى.». بۇل ەرىكتى نەكەنى جانە جۇبايلاردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن ناقتىلايدى.
- بارلىبەك ۋستاۆى: ايەل تەك ءۇي شارۋاسىنا ارنالماعان, قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋى ءتيىس.
- قر كونستيتۋتسياسى: 14- باپ, 33- باپ:
- تەڭ قۇقىقتار نەگىزىندە قوعامدىق – ساياسي ومىرگە قاتىسۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
- بارلىبەك ۋستاۆى: ايەلدىڭ وقۋعا, ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار
- قر كونستيتۋتسياسى: 30 – باپ: «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى»
- بارلىبەك ۋستاۆى: ايەل ەڭبەككە ارالاسۋعا, ءوز ەڭبەگىمەن كۇن كورۋگە قۇقىلى
- قر كونستيتۋتسياسى: 24 – باپ:
- «اركىمنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسىپ ءتۇرىن ەركىن تاڭداۋىنا قۇقىعى بار».
جاس عالىمنىڭ بۇل مىسالدارى بارلىبەك سىرتتان ۇلى «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» الاشتىڭ العاشقى – كونستيتۋتسياسى دەگەن ويدى باعامداي تۇسەدى.
الاشتانۋشى عالىم ساعىمباي جۇماعالوۆ بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنىن ەرەكشە ەكشەپ, ونىڭ زايىرلى, دەموكراتيالى مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇقىعى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىنىن العا تارتتى.
«بۇل ەڭبەكتى العاش بولىپ عالىم, بارلىبەك مۇراسىن زەرتتەۋشى اتاقتى ساكەن وزبەك ۇلى سوزاقباەۆ زەرتتەدى. مىنە, بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزى وتە زور. زايىرلى, دەموكراتيالى مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇقىعى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. بۇل ەڭبەكتىڭ ماڭىزى اسىرەسە قازاق ەلىنىڭ جەكە تۋى, تاۋەلسىزدىگى, قازاق ەلىندەگى ۇلت ءماجىلىسى, پرەزيدەنتتى 4 جىلعا سايلايدى دەپ اتاپ كورسەتىلەدى. پرەزيدەنت حالىقتى مينيسترلەر ارقىلى باسقارادى, مينيسترلەردى پرەزيدەنت ءوزى تاڭدايدى, بىراق ۇلت ءماجىلىسى داۋىسپەن شەشەدى دەيدى. قازاق جەرى تۋراسىندا, قازاق جەرى ونىڭ مەنشىگىندە بولادى, قازاق جەرى ساۋداعا تۇسپەيدى, قۇداي ونى ادام بالاسىنا پايدالانۋ ءۇشىن جاراتتى. جەردىڭ كەنى ورمان, سۋ ءھام تاۋلارى قازاق ەلىنىڭ ەسىندە مال جايۋ, ەگىن ءوسىرۋ ءھام پايدالانۋ ماقساتىندا قازىناعا قايتارۋ حۇقمەت رۇقساتىندا بولادى دەپ جازادى. مىنە, قاي تاراۋىن الساڭىزدا بۇگىنگى وركەنيەتتى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزدەرى وسى بارلىبەك سىرتان ۇلىنىڭ قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى كىتابىندا جان-جاقتى كورىنىس تاپقان. سوت تۋراسىنداعى تاراۋىندا سۋديالار سوت تاراۋىن ءبىلۋى شارت, باسقا ناسىلدەردىڭ سوتتا ءوز تىلىندە سويلەۋلەرىنە قۇقىعى بار دەگەن سيپاتتاعى نارسەلەردىڭ ءبارى بۇل «قازاق ەلى ۋستاۆىنىڭ» ۇلتتىق مۇددەگى نەگىزدەلىپ جازىلعانىن ايقىن اڭعارتادى», دەپ اتاپ ءوتتى الاشتانۋشى عالىم.
ءسوز باسىن «بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى» دەپ باستاۋىمىز بەكەر ەمەس. سەبەبى بارلىبەك سىرتتان ۇلى مەن ونىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ كەمشىن ءتۇسىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ويىمىزدى ساعىمباي جۇماعالوۆ تا قۋاتتادى.
«بارلىبەك سىرتان ۇلى سىندى تۇلعانى ۇلىقتاۋ ءوز دەڭگەيىندە دەپ ايتا المايمىز. استانا جانە تالدىقورعان قالالارىندا مەكتەپ اتاۋى بەرىلگەن, جانە استانا قالاسىندا, اقتوبە قالاسىندا كوشە اتاۋلارى بار ەكەن. بۇنىڭ ءبارى ازدىق ەتەدى. بولاشاقتا ۇلىقتاپ وتە ورەلى بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك. زاڭ جانە قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارىن ماراپاتتاۋ, ارنايى ستيپەنديانىڭ تاعايىندالۋى بارىنشا وزەكتى. بارلىبەك سىرتان ۇلى تۋرالى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ەڭبەك جازعان ساكەن سوزاقباەۆ بولاتىن. ەندى ودان كەيىن بۇل باعىتتا ىزدەنگەن الاشتانۋشى ەلدوس توقتارباي. بۇل ەڭبەكتەر 2019 جىلى جارىق كوردى, ول ۇلكەن بىرنەشە تاراۋدان تۇراتىن ءاربىر تاراۋى وتە ماڭىزدى. بارلىبەك عۇمىرناماسى, بارلىبەك الەمى, بارلىبەك مۇراسى جانە بارلىبەك تۇلعاسى دەپ اتالاتىن تاراۋلار وتە قۇندى. ونىڭ تاريحي قىزمەتى جان-جاقتى تۇرعىدا باعاسىن الۋى قاجەت», دەدى ول.
بۇگىندە استانادا ەسىمى بەرىلگەن بارلىبەك سىرتتان ۇلى اتىنداعى №34 مەكتەپ تۇلعانىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. جاقىندا وسى باعىتتا «الاش جانە قۇقىقتىق مەملەكەت» تاقىرىبىندا سەمينار وتكىزىلىپ, قۇقىقتىق قۇجاتتى جان-جاقتى زەردەلەدى. مەكتەپ ديرەكتورى امانگەلدى بودانوۆ مۇنداي شارالار جاس ۇرپاققا تۇلعا بەينەسىن تانىتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز وقۋشىلارىمىزعا الاش مۇراسىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزىن ءاردايىم ايتىپ وتىرامىز. بارلىبەك سىرتان ۇلى ەڭبەگىن ءجيى تالقىلاپ, وسىنداي شارالار ارقىلى تانىمىن تەرەڭدەتۋدى ماقسات ەتەمىز», دەدى امانگەلدى بودانوۆ.
بارلىبەك سىرتان ۇلى ومىردەن كەتكەندە ءاليحان بوكەيحانوۆ «قازاق» گازەتىندە 1914 جىلى «بارلىبەكتى ۇمىتپاسقا!» دەپ ناسيحاتتاعانىنداي, ونىڭ ەڭبەگىن وقىپ, ۇعۋعا بارشا ىنتالى بولۋى كەرەك.
