ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتادى
وتىرىس بارىسىندا قارالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ ەكى ەل اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى ءوزارا قورعاۋعا باعىتتالعان. تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار قىرعىزستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مۇنداي قادام حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ وسۋىنە جانە نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.
– قارالعان كەلىسىم ەكى ەل اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن. قۇجات ءبىر مەملەكەت ينۆەستورلارىنىڭ ەكىنشى مەملەكەتتىڭ اۋماعىنداعى ينۆەستيتسيالارى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدى كوزدەيدى. جالپى, بۇل زاڭ باۋىرلاس ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
زاڭ ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا قولايلى رەجىم جاساۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىندايدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر تاراپتىڭ ەكىنشى تاراپتىڭ اۋماعىنداعى ينۆەستيتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ەكى مەملەكەتتىڭ اۋماقتارىنداعى ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە بايلانىستى ماسەلەلەر رەتتەلەدى. كەلىسىم نورمالارىنا سايكەس كەز كەلگەن تاراپتىڭ ينۆەستورلارى جۇزەگە اسىرعان ينۆەستيتسيالار ءادىل جانە تەڭ قۇقىلى بولادى, سونداي-اق ەكىنشى تاراپ مەملەكەتى اۋماعىندا تولىق قورعالىپ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ قاجەت.
عارىش قىزمەتى قولداۋعا ءزارۋ
بۇدان سوڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. سەناتور اندرەي لۋكين ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن جالعا بەرۋشى ەل بولىپ وتىرعانىمىزعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– عارىش سالاسىنا نازار سالىپ, جۇمىس ىستەىنە بارىنشا ءتيىمدى جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل سالادا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ستارتاپتار ارقىلى شاعىن جەرسەرىكتەردى (CubeSat, ميكروسپۋتنيكتەر) جاساپ شىعارا الامىز. سونداي-اق جەرسەرىكتەردى باسقارۋ ورتالىعىن كەڭەيتىپ, ەلىمىزدى عارىش قىزمەتتەرىن, ياعني ءوندىرىس, ۇشىرۋ جانە تەحنولوگيالىق سۇيەمەلدەۋ ارقىلى ەكسپورتتاۋشى ەل رەتىندە شىعارۋىمىز قاجەت. بۇعان قوسا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىپ, «KazSat-3R» جوباسىن ىسكە اسىرعان ءجون, – دەدى ا.لۋكين.
ول سپۋتنيكتىك باعدارلامانى جاڭعىرتىپ, اسا جەڭىل تاسىمالداۋشى زىمىرانداردى ۇشىرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى. وسىعان وراي دەپۋتات بايقوڭىردا ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋدى ۇسىندى.
كومىر حيمياسىنا كوڭىل بولىنسە...
سەناتور التىنبەك نۋح ۇلى ەلىمىز كومىردىڭ وراسان زور قورىنا يە بولا وتىرىپ, ونى ءالى دە نەگىزگى وتىن رەتىندە پايدالانىپ وتىرعانىمىزدى ايتىپ ماسەلە كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدە كومىر تەرەڭ وڭدەۋدەن وتكىزىلمەيدى, وسى تۇستا تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءالى دە دۇرىس پايدالانا الماي كەلەمىز.
بۇگىندە ەلىمىز كومىر قورى بويىنشا الەمدە 9-ورىندا تۇر, الايدا بۇل رەسۋرستى تولىقتاي ءتيىمدى يگەرە الماي جاتىرمىز. ماسەلەن, قىتاي, گەرمانيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردە كومىر حيمياسى ونەركاسىپ ساياساتىنىڭ نەگىزگى بولىگىنە اينالدى. قىتاي جىل سايىن تىڭايتقىشتاردى, ەرىتكىشتەردى, نانوماتەريالداردى جانە ەلەكترونيكا بولىكتەرىمەن بىرگە قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەرگە 200 ملن توننا كومىر وڭدەيدى. ال ەلىمىزدە بۇل سالادا ماقساتتى مەملەكەتتىك ساياسات جوق, ءتىپتى كومىر حيمياسى باسىم عىلىمي باعىتتاردىڭ تىزبەسىنە كىرمەيدى.
– كومىردەن وندىرىلەتىن ىشكى ءونىم ەل ەكونوميكاسىنا قوسىمشا 25-30 ملرد دوللار ءونىم اكەلەدى دەگەن عالىمداردىڭ بولجامى بار. كومىر حيمياسىنىڭ بولاشاعى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن شەتەلدىك وزىق تاجىريبەلەر مەن تەحنولوگيالاردى تارتىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋىمىز قاجەت. جالپى, سالانى قارقىندى دامىتۋ ەلىمىزگە ملرد-تاپ ينۆەستيتسيا اكەلەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك, – دەدى ا.نۋح ۇلى.
دەپۋتات ۇكىمەتكە 2026–2035 جىلدارعا ارنالعان كومىر حيمياسىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى جانە كومىر حيمياسى كلاستەرلەرىن قۇرۋ جونىندەگى جول كارتاسىن بەكىتۋدى ۇسىندى. سونداي-اق «كومىر مەن قۇرامىندا كومىرتەگى بار شيكىزات پەن قالدىقتاردى كەشەندى قايتا وڭدەۋ» ماسەلەسىن ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ باسىم عىلىمي باعىتتارىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزۋدى العا تارتتى. سونىمەن قاتار ول كومىر حيمياسى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىق قۇرىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ جانە «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا وسى ماماندىق بويىنشا وقۋعا كۆوتا ءبولۋ جونىندە باستاما كوتەردى.
ءجۇن وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى دەمەۋ قاجەت
ال الىبەك ناۋتيەۆ ءجۇن وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى بۇل سالا وڭىرلىك جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
2024 جىلى ەلىمىزدە 35 مىڭ توننادان استام ءجۇن وندىرىلگەن. الايدا ونى قايتا وڭدەۋگە شامامىز جەتپەي وتىر. شيكىزاتتىڭ نەبارى 17 پايىزى عانا قايتا وڭدەلگەن. سەناتور ءتۇرلى ءجۇن تۇرلەرىن قايتا وڭدەيتىن جانە جۇننەن جاسالعان كورپەمەن قوسا ءونىم شىعاراتىن, بىراق تاپسىرىستىڭ بولماۋىنا بايلانىستى بانكروتقا ۇشىراۋ قاۋپىنە تاپ بولعان كومپانيانى مىسالعا كەلتىردى. سەناتور بۇرىن دا وسى ماسەلەنى قوزعاپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن اتاپ ءوتتى. الايدا ماسەلەگە نازار اۋدارعان بيلىك جوق.
– «Caspiy Lana Atyrau» كاسىپورنى – وڭىردەگى تابيعي ءجۇننىڭ بىرنەشە ءتۇرىن وڭدەيتىن وتاندىق نارىقتاعى جالعىز توقىما كاسىپورنى. كاسىپورىندا ءجۇندى جۋدان باستاپ, مامىق تالشىقتاردى ءبولىپ الۋ, ولاردان الەمدىك دەڭگەيدەگى سۇرانىسقا سايكەس كەلەتىن دايىن ءونىمدى وندىرۋگە دەيىنگى قايتا وڭدەۋدىڭ بارلىق جەلىسى جاساقتالعان, سونداي-اق ءونىمدى شەتەلدىك نارىققا شىعارۋعا مول مۇمكىندىگى بار. الايدا كەيىنگى بەس جىلدا اتالعان كاسىپورىن ءونىم ءوندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسىپ, قولداۋ تاپپاي وتىر. سەبەبى تاۋارلاردىڭ وسى ءتۇرى بويىنشا ساتىپ الۋ جالپى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى دا, ناتيجەسىندە ءونىمدى وندىرمەيتىن, تەحنيكالىق سيپاتتاماسىنا ساي تاپسىرىستى ورىنداي المايتىن جەتكىزۋشىلەر الدىن وراپ كەتىپ وتىر, – دەدى ءا.ناۋتيەۆ.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وسىعان بايلانىستى ءجۇندى قايتا وڭدەۋدىڭ تولىق تسيكلىن جۇزەگە اسىراتىن وتاندىق كاسىپورىندارعا جۋدان باستاپ دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىن باسىمدىق بەرۋ قاجەت. وسىلايشا, ول ءجۇندى وڭدەۋدىڭ تولىق تسيكلىن جۇزەگە اسىراتىن وتاندىق كاسىپورىندارعا باسىمدىق بەرۋدى ۇسىندى.
تەكسەرۋ ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماڭىزدى
امانگەلدى نۇعمانوۆ تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋ ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ساۋال جولدادى. بۇعان ستاتيستيكادا جەتكىلىكتى نەگىزدەمەسىز قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ارتۋى سەبەپ بولىپ وتىر. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايلار بيزنەستى كۇيرەتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزىپ, شوتتاردىڭ بۇعاتتالۋىنا, ءتىنتۋ مەن تۇتقىنداۋعا اكەلىپ وتىر. ال جاپا شەككەن ازاماتتارعا ەشقانداي كەشىرىم دە, وتەماقى دا بەرىلمەيدى.
– 2014 جىلى جۇرگىزىلگەن رەفورما اياسىندا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەن سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋ ينستيتۋتى الىنىپ تاستالدى. ونىڭ ورنىنا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە (سدتبت) تىركەۋ ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە قىلمىستىق پروتسەسس باستالاتىن نورما ەنگىزىلدى. بۇل بارلىق ماجبۇرلەۋ شارالارىنىڭ دەرەۋ ىسكە قوسىلۋىنا جول اشتى, – دەدى سەناتور.
ا.نۇعمانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى دالەلدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى 80 مىڭعا جۋىق, ال 2022 جىلى 70 مىڭعا جۋىق ءىس توقتاتىلعان. ءاربىر وسىنداي ءىستىڭ ارتىندا ادامداردىڭ ءومىرى, بيزنەسى مەن ابىرويى جاتىر. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەگىزسىز ارەكەتتەرىنە ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى.
ال گەننادي شيپوۆسكيح بۇزاقىلىقتىڭ, اسىرەسە, قايتالانعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە ونىمەن كۇرەسۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدى ۇسىندى.
– كەيىنگى ۋاقىتتا ەل ىشىندە ۇرلىق, ورىنسىز جانجال, بەيادەپ ارەكەت مەن كوپشىلىك الدىندا جۇدىرىق جۇمساۋ سەكىلدى كەلەڭسىز كورىنىستەر جيىلەپ كەتتى. مۇنداي بۇزاقىلىقتار قوعامدا ۇرەي تۋدىرىپ, جۇرتشىلىقتىڭ ادىلەت پەن تارتىپكە دەگەن سەنىمىن السىرەتىپ وتىر, – دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى ۇساق بۇزاقىلىق بويىنشا 15 282 ءىس تىركەلسە, 2023 جىلى – 17 429, ال 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 22 مىڭعا جۋىقتاعان. ياعني مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ارتىپ وتىر. ول بۇل جاعدايعا جۇيەلى پروفيلاكتيكانىڭ جوقتىعى, بەينەباقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە جاستارمەن جۇمىستىڭ السىزدىگى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
