سۋرەتتە: ءا.كەكىلباەۆتىڭ «ابىلاي حان» ليبرەتتوسىنا مۋزىكا جازىپ جاتقان ءساتى
سەيدوللا بايتەرەكوۆ! انە, ء«اليا», «دوس تۋرالى جىر», «كۇنگە تابىنۋ» اندەرى بىردەن جان-دۇنيەڭدى باۋراپ اكەتەدى. ول از دەسەڭىز, «سارىارقا», ء«ومىر, ءومىر...», ء«مولدىر سەزىم», «كۇندەر-اي», «تۇسىنبەدىم», ء«بىر بولايىق», «ساعىندىم داۋىسىڭدى», «تۇركىستان», «كەنتاۋىم», «امان بول», «ارالدان ۇشقان اققۋلار»... ءوستىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءجۇز ءان! از با, كوپ پە؟ «اتاقتى ء«اليا» 1975 جىلى دۇنيەگە كەلدى. كەلەر جىلى «التىن ورفەي» بۇكىلالەمدىك ءان بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىن الدى. قانشا ىشتارلىقپەن قيعىسى كەلمەسە دە, جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان پەندە شىنايى ونەرگە اشىقتان-اشىق «جاۋىزدىق» جاساي المايدى, ماسكەۋلىكتەر ىشەكتەرىن تارتىپ, الدەنەشە تامسانىپ, اقىرى ء«اليا» – ەڭ ۇزدىك جىل ءانى» دەپ مويىندادى. سول, سول-اق ەكەن, سەيدوللا مەن روزانىڭ ء«الياسى» جارتى الەمدى جاۋلاپ الدى. ءبىز سول ءسۇيىنشى حاباردى قازاقستان كومسومولى اپپاراتىنىڭ كادەلى جينالىسى ۇستىندە ەستىگەنبىز. ءالى ەسىمدە, جۇرت قول شاپالاقتاپ ورىندارىنان ورە تۇرەگەلدى, مىنبەگە شىققان شەشەندەردىڭ ءتاتتى سوزدەرىن ەشكىم ەستىمەدى, تانىس-بەيتانىس ەفير, سان ءتۇرلى ارنا تاراتاتىن تەلەديدار كەزەكتى حابارلارىن قيىپ تاستاپ, سول ساتتەن «اليامەن» تىنىس الۋعا كوشتى.
ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءالى ەلگە تولىق تانىلا قويماعان, بەلى قىلدىرىقتاي 19-داعى روزا رىمباەۆا مەن ءوز-وزىمەن ىشتەي ارپالىسىپ, ءاننىڭ شارۋاسى بولماسا, بىلايعى تىرلىككە كوپ باسىن اۋىرتا بەرمەيتىن بىرتوعا جاس جىگىت – سەيدوللا بايتەرەكوۆ ويلاماعان جەردەن جۇلدىز بولدى دا شىقتى. ول جۇلدىزدىڭ جارىعى بارعان سايىن جارقىراپ, الەم ساحنالارىن جاۋلاي باستادى. سەيدوللانىڭ باسقا اندەرىمەن قوسا ء«اليا» گەرمانيا, چەحوسلوۆاكيا, بولگاريا, يۋگوسلاۆيا, تۇركيا, ۋكراينا, يران, وڭتۇستىك, سولتۇستىك كورەيا ەلدەرىنىڭ ءان سۇيەر قاۋىمىنا دا تانىس جانە تابيعاتتارىنا جاقىن ونەر تۋىندى ەسەبىندە قابىلداندى. ء«اليا» حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «تاڭدايىنا بۇلبۇل ۇيا سالعان» روزا قۋانىشقىزىنىڭ ونەردەگى جولىن اشتى. روزا ءارتۇرلى بەدەلدى باسىلىمدارعا بەرگەن سۇقباتتارىندا تاسقىن, سەيدوللا, ۇشەۋىنىڭ شىعارماشىلىق مۇددەگە كەلگەندە پىكىرلەرىن بۇكپەسىز اشىق ايتاتىندارىن, ودان شارشامايتىندارىن, سول جانقيارلىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ەل مويىنداعان ناتيجەلەرگە جەتكەندەرىن بۇگىپ قالعان ەمەس. بۇل ساتتىلىك دەگەندى قويساڭىزشى, الدە تۋا ءبىتتى تابيعي ادىلەتتىلىكتىڭ اسەرى مە, بالكىم, ءبىز تۇسىنە بەرمەيتىن عالامدىق توسىن كۇش – جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا سەيدولانىڭ دا 80 جىلدىعى ءدال كەلىپ تۇر. ەندەشە ء«اليا» تالاي جەردە تىڭداۋشىلارىمەن جاڭا بوياۋ, جاڭا قىرىنان تۇرلەنىپ, قايتا قاۋىشادى, قايتا تابىسادى. جالپى, سەيدوللانىڭ جەتپىس پايىزعا جۋىق اندەرىن روزا ورىنداپتى.
... «اليامەن» اۋىرعانىما تالاي ۋاقىت بولعان-دى. ءان ماقامى كۇللى سانامدى جاۋلاپ الدى. وتىرسام دا, تۇرسام دا اۋەن اياعىمدى جەرگە تيگىزبەدى. ۇشىپ جۇرگەن سەكىلدىمىن. ءسويتىپ, تولعاتىپ, جانىمدى قويارعا جەر تاپپاي, وزىممەن-ءوزىم الاسۇرىپ جۇرگەندە اقىن باكىر تاجىباەۆ اعامىزدىڭ جىر جيناعى قولىما تيە قالدى. ولەڭ نوبايى اۋەنمەن مەنىڭ قاتىسۋىمسىز وزدەرىمەن-وزدەرى تەز ارادا ء«تىل تابىستى» دا كەتە باردى. دەرەۋ پيانينوعا وتىردىم...» – دەيدى سەيدوللا ەرتەرەكتەگى ءبىر ەستەلىگىندە.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, سەيدوللا قازاق ەستراداسىنا ەۋروپالىق ءستيلدى قالىپتاستىرعان ءارى سونىڭ تامىر جايۋىنا بار كۇشىن ارناعان بىردەن-ءبىر وزىق ويلى كومپوزيتور. باح, موتسارت, بەتحوۆەن, چايكوۆسكي, گلينكا... سەكىلدى ۇلتقا بولىنبەيتىن ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەلەرىن بويىنا ەرتەرەك سىڭىرگەن بايتەرەكوۆ اسا تالعامپازدىق رۋحتا ءار اۋەن, ءار ءاندى حالقىنا تارتۋ ەتكەن سايىن ء«ولىپ-تىرىلەتىندىگىن» دە جاسىرمايدى. اۋەن ءسىرا, جۇرەگى تاڭعى شىقتاي تازا, باقاي ەسەپ – پەندەشىلىكتەن بويىن اۋلاق ۇستايتىن, قولىنان كەلگەنىنشە توڭىرەگىندەگىلەرگە جاقسىلىق جاساۋدان تارتىنبايتىن, قىسقاسى, ارنارسەگە قاراداي-قاراپ قاباق شىتۋدى, اشۋلانۋدى قاپەرىنە الماستان, بارىنشا تۋعان تابيعاتپەن تىلدەسىپ, جەلدىڭ گۋىلىنەن دە وزىنە قاجەتى ء«بىر نارسە» تابۋعا تىرىساتىن كەڭ پەيىل ادامنىڭ كەۋدەسىنە قوناقتايتىن بولسا كەرەك.
ءبىر عاجابى, سەيدوللا اسكەر قاتارىنان ورالىپ, وڭدى-سولىمدى تانىپ بىلۋگە قاۋقارىم جەتتى-اۋ دەيتىندەي كەزدە عانا شىعارماشىلىقپەن تابانداپ اينالىسقان. جانە تەككە ۋاقىت ولتىرمەستەن, دەمالماستان, كۇنى-ءتۇنى دامىلسىز جۇمىس ىستەگەن. وي جۇمىسىنىڭ قايسىسى بولسىن, جۇرەككە جۇك تۇسىرەتىنى بەلگىلى. بالكىم, وسى جانتالاستىڭ ارعى استارىندا نە جاتقاندىعىن كىم ءبىلسىن, ءارى ونىڭ جاۋابىن تابۋعا ارەكەتتەنۋدىڭ ەندى قاجەتى شامالى. ول بالالاردىڭ جان الەمىن باۋرايتىن كىشكەنتايلارعا دا ءان ارناۋدى ەستەن شىعارماعان. بۇگىن بالاباقشالاردا, باستاۋىش سىنىپتارىندا ۇزبەي ورىندالىپ جۇرگەن «ايدانا», «قارا بالا», «جالقاۋبەك» اندەرى وسى ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى. «ساقال ساۋداسى», «تاستاما وتتى, پرومەتەي!», «تۋراندوت حانشايىم», «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟», «ماحاببات ارالى» سەكىلدى تەاتر قويىلىمدارىن دا اۋەنمەن ادىپتەگەن سەيدوللا بولاتىن. ول «اق مىسىق», «التىن قوي», «تىشقاننىڭ بالاسى مەكتەپكە قالاي باردى؟», «ەرتە, ەرتە, ەرتەدە...» سەكىلدى مۋلتفيلمدەردى دە انمەن ورنەكتەدى. ونىڭ سىرتىندا «بوراندى ءتۇن», «ق ۇلىنشاق», ء«السىز ايەلدىڭ تاريحى», «نەسىبەلى», «اۋىلدان كەلگەن كۇيەۋ بالا» كوركەم فيلمدەرىنىڭ مۋزىكاسىن جازۋ دا سەيدوللانىڭ موينىنا جۇكتەلگەن-ءدى.
اكەسى – بايتەرەك باقبەرگەنوۆتىڭ دومبىرا شەرتىپ, كۇي تارتاتىندىعىن اينالاسىنداعىلاردىڭ ءبارى بىلگەن, ال ناعاشى اتاسى – سمايىل تۇرىسبەكوۆ ءان شىعارىپ, كۇي تارتىپ اۋىلدىڭ سۇيىكتىسى بولىپ قانا قويماي, اتاقتى سۇگىردىڭ ءىزىن جالعاۋشىلاردىڭ ءبىرى اتانىپ, كەشەگە دەيىن ەسىمى ەل اۋزىندا جۇرگەن قادىرلى كىسى-ءتىن. سوعان قاراعاندا, تاقىر جەرگە گۇل شىقپايتىنى سەكىلدى, سەيدوللانىڭ دا «قۇنارلى توپىراقتىڭ ءونىمى» ەكەنى راس. كومپوزيتوردىڭ بالالىق شاعى كەنتاۋدا ءوتتى. كەنتاۋدىڭ №2 ورتا مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا لەنينگراد قورشاۋىندا بولىپ, قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان ۇلگىلى ۇستاز ەۆگەنيا سەمەنوۆنادان اككورديون اسپابى بويىنشا ساباق الادى. ۇستازدىڭ ادامدارعا ۇنەمى جاناشىرلىق تانىتقىسى كەلىپ تۇراتىن مول مەيىرىمىن دە بويىنا سىڭىرە ءبىلدى. ءوزى دۇنيەمەن قوشتاسقانشا سەمەنوۆامەن بايلانىسىن ۇزگەن جوق, ۇستاز دا بىلگەنىن بولايىن دەپ تۇرعان شاكىرتىنەن تيتىمدەي نارسەنى بۇگىپ قالعان ەمەس. سول مەكتەپ بۇگىن س.بايتەرەكوۆ اتىندا. ول شىمكەنت مۋزىكا ۋچيليششەسىن, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى تامامداعان, «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىندە, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوزى قۇرعان «ساز» ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى. الماتىدان دا, شىمكەنتتەن دە كوشە اتتارى بەرىلدى, شىمكەنت قالاسىنداعى سەيدوللانىڭ تاستان قۇيىلعان بيىك بەينەسى الىستان كوز تارتادى. ونىڭ قارجى-قاراجاتىن سەيدوللانىڭ شىمكەنتتىك جاناشىرلارى ءبىر اۋىزدان قولداپ, سوزگە كەلمەستەن تاۋىپ بەرگەن بولاتىن. بۇل دا كومپوزيتورعا كورسەتىلگەن شىنايى قامقورلىقتىڭ, شىنايى ادامگەرشىلىكتىڭ بەلگىسى ەدى.
مەكتەپ جانىنان قۇرىلعان شاعىن ءانسامبلدىڭ اتاعى ءاپ-ساتتە كۇللى قالاعا بەلگىلى بولدى. انسامبل قۇرامىندا كىمدەر بارىن بىلەسىز بە؟ ءانسامبلدىڭ بەتكە ۇستار ءانشىسى – اشىربەك سىعاەۆ, ۇرمەلى اسپاپتا – دوسىم سۇلەەۆ, اككوردەوندا – سەيدوللا بايتەرەكوۆ. «قانشا جالىنىپ-جالبارىنىپ كينو كورەيىك دەسەك تە, كەشكى سەانسقا بالالاردى كىرگىزبەيتىن» – دەپ ەسكە الاتىن-دى مارقۇم اشاعاڭ, – بىراق ول كەمشىلىكتىڭ ورنىن سەيدوللا جىمىن بىلدىرمەيتىن. اككوردەونشى بالاعا قاشان دا ەسىك اشىق. سەيدوللانىڭ ارقاسىندا بىزگە دە كلۋبتان ورىن تابىلا كەتەتىن-ءدى...» جەرلەستىگى بار, ءبىر-ءبىرىن ءۇنسىز تۇسىنىسەتىن شىعارماشىلىق بايلانىس سەيدوللا مەن جازۋشى, رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ اراسىنداعى اجىراماس ۇلكەن دوستىققا اينالدى. نارىمبەتوۆتىڭ «جاس اككورديونيستىڭ ءومىرى» («كوزىمنىڭ قاراسى») اتتى كوركەم ءفيلمى بايتەرەكوۆ ءومىربايانىنا ارنالعان-دى.
روزا باعلانوۆا, حالىق قاھارمانى: – جانى نازىك ەدى. ءبارىن جۇرەگىنە جيناي بەرگەن سوڭ, قايدان شىداسىن؟ اقىرى الىپ تىندى. بىراق, ءوزى جۇرەكتەن كەتكەنىمەن, حالىق جۇرەگىندە قالدى. سەيدوللا بۇل كۇندە انگە اينالىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر عانا ء«الياسىنىڭ» ءوزى نە تۇرادى! ونداي ءان ومىرگە سيرەك كەلەدى. ء«اليا» – ءاننىڭ تورەسى عوي. روزا قىزىمنىڭ ورىنداۋىندا قانداي قۇلپىرىپ كەتەدى دەسەڭشى؟ سەيدوللا جارق ەتىپ شىققان دارىن يەسى. ول – حالىق جۇرەگىن انىمەن تەربەگەن ازامات. ءان جازعاننىڭ ءبارى سازگەر ەمەس. سوندىقتان سازگەرلەر كوپ بولعانىمەن, سەيدوللانىڭ ورنى مەن ءۇشىن قاشان دا بولەك. حالىق تا سونى بىلگەندىكتەن سەيدوللاسىن ۇمىتپايدى...
ەرمەك سەركەباەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى: – مەن سەيدوللانىڭ ەكى ءانىن ورىندادىم. ءبىرىنشىسى – «دوس تۋرالى جىر», ەكىنشىسى – ء«ومىر-ءومىر». وسى ەكى ءان رەپەرتۋارىمدا تۇراقتى ورىن الىپ قالدى. العاشقى شىققان كەزىنەن باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورىنداپ كەلەمىن. ۇلكەن كونتسەرتتەردە مىندەتتى تۇردە ايتامىن. مەن ورىنداماسام, حالىقتىڭ ءوزى سۇراپ ورىنداتادى. ءان قۇدىرەتى دەگەن سول. كومپوزيتور ءانىنىڭ كەرەمەتى – ونىڭ انىندە سەيدوللانىڭ جىبەكتەي ەسىلگەن جانى سەزىلىپ تۇرادى. سول ءان ارقىلى-اق, ونىڭ قانداي ىزگىلىكتى جان ەكەندىگىن تانىپ-بىلۋگە بولادى. ول ىشكى جان-دۇنيەسى سۇلۋ, مىنەزى سالماقتى, ءوزى ۇستامدى, كىشىپەيىل جىگىت ەدى.
مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى: – سەيدوللانىڭ اندەرىن روزا رىمباەۆا, ەرمەك سەركەباەۆ سىندى ءبىرتۋار تالانتتار ورىندادى. ءالى دە ورىنداپ ءجۇر. ەرمەك اعامىزدىڭ دا, روزانىڭ دا تالعامدارى وتە بيىك. ولار كەز كەلگەن ءاندى ورىنداي بەرمەيدى. سەيدوللانىڭ اندەرى ناشار بولسا, كوڭىلدەرىنەن شىقپاسا, ايتپاس تا ەدى عوي؟ ماسەلەن, «دوس تۋرالى جىر» ءانى ەرمەك اعامىزدىڭ ايتۋىمەن حالىققا كەڭ تاراسا, «تۇركىستان» ءانىن روزا ناشىنە كەلتىرىپ ورىندادى... ال, تانىمالدىلىق, شىعارعان ءانىنىڭ ومىرشەڭدىگى تۇرعىسىنان كەلسەك, سەيدوللا ءاماندا بيىك تۇرادى ...
* * *
تاڭعالاتىنىم, سەيدوللا كوزىنىڭ ءتىرى كەزىندە «مەن حەمينگۋەيدىڭ جاسىنداي عانا ءومىر سۇرەمىن» دەپ نەگە ايتتى ەكەن؟ جانە بىرەۋ قيناعانداي مۇنى بىرنەشە رەت قايتالاعان. الەمدەگى مىڭ-سان قۇپيا قۇبىلىستىڭ سىرىن كىم تولىق اشقان دەيسىز... مۇنى دا سولاردىڭ بىرىنە جاتقىزىپ, ىشىمىزدەن كۇبىرلەپ قانا تىنارمىز. ءلاززات ايتادى: – 1998-ءدىڭ ون ءبىرىنشى مامىرىندا سوڭعى ەسەپتىك كونتسەرتىن وتكىزدى. سەيدوللانىڭ كونتسەرتى قايدا وتپەسىن, زالدا ينە شانشار ورىن بولمايتىن. و كەزدە سولاي ەدى, قازىر دە ەشبىر وزگەرىسسىز وسى كورىنىس ۇزدىكسىز قايتالانىپ كەلەدى. كونتسەرتكە بيلەت تابا الماعاندار مەنەن كومەك سۇرايدى. ساراي باسشىلىعىنا ءامىر جۇرگىزە المايمىن عوي. سول كونتسەرتكە ۇيقى كورمەستەن, سونشالىق جان-تانىمەن دايىندالدى. ەكى اپتادان سوڭ و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە باردى...
ءلاززات تۇرمىسقا شىققاندا سەيدوللا 39 جاستاعى جان-جاقتى تولىسقان جىگىت-ءتىن, ال ءوزى 21-دە. پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ وزات ستۋدەنتى ءلاززات احانوۆا كىشكەنتايىنان ونەرگە ءبىر تابان جاقىن ءجۇردى, ينستيتۋت اتىنان تالاي-تالاي بايقاۋعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندار الىپ ءجۇردى. قۇداي بەرگەن تابيعي داۋىسى ساحناعا شىعىپ, ءان سالۋعا جەتەلەيتىن. ستۋدەنتتىك داۋرەندى ساعىنىشپەن كوزىنە جاس الماي, ەسكە تۇسىرەتىن كىم بار. ىلگەرىدە الماتىدا جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ونەر سايىستارى ءجيى ءوتىپ تۇراتىن, ودان ءلاززات شەتقاقپاي قالعان ەمەس. ماسكەۋگە بارماقشى بوپ دايىندالىپ جاتقان, «سەنىڭ داۋىسىڭا ىڭعايلى ءان جازاتىن ءبىر كومپوزيتورمەن تانىستىرامىن» دەگەن-ءدى جەتەكشىسى. ول – كومپوزيتورى سەيدوللا بايتەرەكوۆ ەدى... ەكى جىلدان سوڭ ۇيلەندى.
تاعدىر ءبىزدى ءلاززاتتىڭ اكەسى, ەسىمى ەلگە بەلگىلى گەولوگ, ءبىر كەزدەگى ساتباەۆ قالاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, مارقۇم مۇزاراف احانوۆ پەن اناسى – ساتباەۆ قالاسىنداعى بىرنەشە ورتا مەكتەپتى باسقارعان, ۇلگىلى ۇستاز شابال بەيسەنبەكقىزىمەن جاقىن تانىستىردى. قۇدا-جەكجات بوپ ارالاستىق. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان شابال اپايمەن قازىر دە بايلانىس جاساپ تۇرامىز. كوپ وقىعان, سان ءتۇرلى ءومىر قاتپارلارىن جەتە تۇسىنەتىن اقىلمان, كورەگەن كىسى. ىشىندە ازداعان تۇيتكىلى بولعانىمەن, قىزىنىڭ شەشىمىنە قايتىپ قارسى تۇرسىن. ءلاززات سەيدوللامەن ون بەس جىلداي باقۋاتتى دا ماعىنالى, سۇيىسپەنشىلىكپەن, تۇسىنىستىكپەن جۇبايلىق ءومىر ءسۇردى. دۇنيەگە سانجار, دانيار دەگەن ەكى ۇل كەلدى. ەكى ايعا دەيىن تۇڭعىشتارىنا ات قويا الماپتى, ەسىمىن ساتىبالدى نارىمبەتوۆ قويىپتى. دانيار – زاڭگەر, سانجار بايتەرەكوۆ كاسىبي تالانتتى كومپوزيتور. پروفەسسور يۋ.س.كاسپاروۆتىڭ كلاسىندا ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىن بىتىرگەن. بىرنەشە سيمفونيالىق شىعارمانىڭ اۆتورى.
سەيدوللا ءتىرى كەزىندە لاززاتقا «مەن ولسەم دە سەندەرگە كوكتەن كومەكتەسىپ جۇرەمىن... مەنىڭ اندەرىم سەندەردى اش قالدىرمايدى» دەيدى ەكەن. ايتقانى كەلدى. «سەن» تۋىندىسىن لاززاتقا ارناعان. وسى كۇندەرى ءلاززات سەيدوللانىڭ 80 جىلدىعىن قالاي وتكىزەمىن دەپ, ويعا-قىرعا شاپقىلاۋمەن ءجۇر.
ءيا, ءان-اۋەن الدىمەن جۇرەككە ءتۇسۋى كەرەك دەيدى ماماندار. قۇلاق قويماسقا شاراڭ قايسى؟ سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ جۇرەككە تۇسپەيتىن جانە جۇرەك جاتىرقايتىنداي بىردە-ءبىر شىعارماسى جوق دەسەم, كوپشىلىك قارسى بولا قويماس. ازىرگە وسىعان تاۋبە دەيىك...
قۋانىش جيەنباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
