ماسەلەن, قالا تۇرعىندارى كوكتەم شىقسا بولدى, تەرەك مامىعى اۋادا قالعىپ جۇرەتىنىن, ول تىنىس الۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىنە شاعىمدانادى. بالالار دا, ۇلكەندەر دە اللەرگيادان زارداپ شەگىپ جاتاتىنىن ايتادى. تەرەزە اشىلسا ءۇيدىڭ ىشىنە دەيىن كىرىپ كەتەتىنىن ايتىپ شاعىمدانادى.
بىراق اللەرگولوگ مامان ءاليا قايراتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, تەرەك مامىعى - اللەرگەن بولىپ تابىلمايدى. ادامدار ءجيى ەستيتىن «ماعان تەرەك مامىعىنا اللەرگيا» دەگەن شاعىم شىندىققا جاناسا بەرمەيدى. اللەرگولوگ مامان بۇل تۋرالى ناقتى تۇسىنىك بەردى.
«تەرەك مامىعىنىڭ ءوزى اللەرگەن بولىپ سانالمايدى, ول تەك مامىر-ماۋسىم ايلارىندا بەلسەندى گۇلدەيتىن وسىمدىكتەردىڭ توزاڭىن تاسىمالدايدى. كوپشىلىك «تەرەك مامىعىنا اللەرگيام بار» دەپ جاتادى. شىن مانىندە, ولاي ەمەس», دەيدى اللەرگولوگ.
كوبىنە اللەرگيانى استىق تۇقىمداس وسىمدىكتەر مەن ارامشوپتەردىڭ توزاڭى تۋدىرادى. بۇل ۋاقىتتا ولار اۋاعا تارالىپ, تەرەك مامىعى سول توزاڭداردى بىرگە تاسىمالدايدى. ال اللەرگياسى جوق ادامداردا بايقالاتىن تۇشكىرۋ مەن كوزدىڭ اشۋى شىرىشتى قابىقتىڭ مەحانيكالىق تىتىركەنۋىنەن تۋىندايدى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, تەرەك توزاڭى اللەرگيا تۋدىرۋى مۇمكىن, بىراق ونداي جاعدايلار وتە سيرەك كەزدەسەدى.
اللەرگيامەن كۇرەستىڭ جولى – ونىڭ الدىن الۋ شارالارى. اللەرگياسى بار ادامدار ءۇشىن مامىق مەزگىلى شىنىندا دا اۋىر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان دارىگەرلەر بىرقاتار ماڭىزدى كەڭەستەر ۇسىندى:
- تاڭەرتەڭ جانە كۇندىز تەرەزە اشپاۋ,
- كوزىلدىرىك پەن ماسكا, رەسپيراتور قولدانۋ,
- كوشەدەن كەلگەن سوڭ, كيىمدى اۋىستىرىپ, دۋش قابىلداۋ,
- مۇرىن قۋىسىن تۇزدى سۋمەن شايۋ,
- HEPA سۇزگىسى بار اۋا تازارتقىشتاردى قولدانۋ,
- فيتوپرەپاراتتاردان باس تارتۋ,
- ءدارى-دارمەكتى تەك دارىگەردىڭ كەڭەسىمەن قابىلداۋ.
ايتا كەتەتىن جايت, دارىگەردىڭ ۇسىنىستارىن قاراپايىم عانا ساقتىق شارالارى دەپ قاراماۋىمىز كەرەك. قازىر اللەرگيا – سيرەك كەزدەسەتىن دەرت ەمەس. سوندىقتان اللەرگيانىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن پروفيلاكتيكا جۇمىستارىن جۇرگىزۋباستى قارۋ.
تەرەك – قالانىڭ وكپەسى
كوگالداندىرۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ايدار قانات ۇلى «تەرەك – ەكولوگيالىق كۇرەستەگى وداقتاسىمىز» ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى: تەرەك – ءتوزىمدى, تەز وسەتىن, اۋانى شاڭ مەن گازدان تازارتاتىن اعاش ءتۇرى.
«تەرەك – ەڭ تەز وسەتىن اعاشتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ جوعارى ءوسۋ جىلدامدىعى مەن مول جاپىراقتى ماسساسى ارقاسىندا كومىرقىشقىل گازىن بەلسەندى ءسىڭىرىپ, ايتارلىقتاي مولشەردە وتتەگى بولەدى. 25-30 جاستاعى ءبىر تەرەك ءتورت ەرەسەك ادامعا جەتكىلىكتى وتتەگى وندىرە الادى», دەيدى باسقارمانىڭ باس مامانى.
سونىمەن قاتار تەرەك جاپىراعى اۋاداعى زياندى بولشەكتەردى – كۇيە, شاڭ, ءتىپتى گازداردى جۇتىپ الادى. سوندىقتان ولاردى كەسىپ تاستاۋ قالانىڭ ەكوجۇيەسىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«قالاداعى بارلىق تەرەكتەردى كەسىپ تاستاسا دا, اللەرگيادان قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. ال تەرەك اۋانى جاقسى سۇزەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون», دەيدى مامان.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, استانا قالاسىنىڭ اۋماعىندا شامامەن 230 مىڭ تەرەك وسەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قالانىڭ ەسكى بولىكتەرىندەگى (سارىارقا, الماتى, بايقوڭىر) اۋدانداردا شوعىرلانعان.
قازىر قالادا مامىق شىعارمايتىن اتالىق تەرەكتەردى وتىرعىزۋ قولعا الىنعان. بۇل ۇزاق مەرزىمدى, جوسپارلى وزگەرىس بولعاندىقتان, ماسەلە بىردەن شەشىلمەيدى. سول ۋاقىت ىشىندە مامىقتى تازالاۋ, بۇتاق كەسۋ, ارنايى كوشەتتەرمەن الماستىرۋ – ۋاقىتشا, بىراق قاجەتتى شارالار.
«تەرەك بۇتاقتارىن كەسۋ – قالاداعى تەرەك مامىعىنىڭ مولشەرىن ازايتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى, دەگەنمەن ماسەلەنى تولىعىمەن شەشپەيدى. ەسكى, مامىق شىعاراتىن تەرەكتەردى مامىق شىعارمايتىن نەمەسە از مولشەردە شىعاراتىن اعاش تۇرلەرىمەن (مىسالى, اتالعان قايىڭ, جوكە, قاراعاش, ۇيەڭكى, تال, قاراعاي, شىرشا, سونداي-اق اتالىق پيراميدالى توپولدەر) اۋىستىرۋ قالالىق ورتاداعى مامىقتىڭ جالپى مولشەرىن بىرتىندەپ ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ا.قايرات ۇلى.
ەكولوگيا مەن جايلىلىق اراسىندا تەپە-تەڭدىك تابۋ – كەز كەلگەن مەگاپوليس ءۇشىن ماڭىزدى. تەرەككە قارسى ناۋقان باستاماس بۇرىن, ونىڭ قالامىزعا شىن مانىندە اكەلىپ وتىرعان پايداسىن ەسكەرگەن ءجون.
ءورت قاۋپى – باستى نازاردا
تەرەك مامىعىنا قاتىستى ەڭ ۇلكەن قاۋىپ – ونىڭ وڭاي تۇتانۋى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بالالار اراسىندا بۇل "ويىنعا" اينالىپ كەتكەن.
«مامىقتى ورتەۋ ەرەكشە قاۋىپ توندىرەدى, ونى بالالار ويىن رەتىندە قابىلدايدى. كوبىنەسە ءورت تەز تارالىپ, ماشينالارعا, عيماراتتارعا جانە تۇرعىن ۇيلەرگە اۋىسادى», دەلىنگەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ حابارلاماسىندا.
ءورتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن:
- مامىقتى ورتەمەي, تەك ىلعالمەن تازالاۋ قاجەت;
- بالالارعا ءورتتىڭ سالدارىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى;
- مامىق جينالعان اۋماقتاردى ۇنەمى باقىلاپ, تازالاۋ كەرەك;
- تەمەكى شەگۋگە تىيىم سالىنعان ورىنداردى ساقتاۋ قاجەت.
ءبىر قاراعاندا "اق ۇلپەك مامىقتان قانداي قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن؟" دەپ ويلايسىڭ, الايدا, ساناۋلى سەكۋند ىشىندە اپاتتى جاعداي تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماۋسىمدا بەيقام جۇرۋگە بولمايدى.
تەرەك مامىعىنا قاتىستى قوعامدا تاراعان پىكىرلەر مەن تۇسىنىكتەر ءارتۇرلى. بىراق سالا ماماندارى بۇل ماسەلەگە سابىرمەن قاراۋعا شاقىرادى. تەرەك – تەك مامىق ەمەس. ول – ەكولوگيانىڭ قورعاۋشىسى, اۋا سۇزگىسى, وتتەگى كوزى. ونىڭ زيانىن ەمەس, پايداسىن تارازىلاعان دۇرىس.
