ورتالىق ازيا: سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ شەشىمى قانداي؟

ءۇش ەل سۋ ءبولۋ ءتارتىبىن بەكىتتى

«ورتالىق ازيا ەلدەرىن جاقىن بولاشاقتا الاڭداتا­تىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – سۋ تاپشى­لىعى. دۇنيەجۇزىلىك رەسۋرستار ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇرىكمەنستان وتە جوعارى دەڭگەيدە سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىراعان 17 ەلدىڭ, وزبەكستان مەن قىرعىز جۇرتى 40 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. قازاقستان مەن تاجىكستانعا دا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن حالىقتىڭ ءوسۋى قازىرگى 75,4 ميلليوننان 2050 جىلعا قاراي 100 ميلليونعا جەتەتىندىكتەن, وڭىردەگى سۋ رەسۋرسى ماسەلەسى تاعى كۇردەلەنەدى», دەدى ەكونوميست قانات ماحانوۆ.

جۋىردا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ تاشكەنتتە وتكەن حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسىپ, وزبەك پەن قىرعىز ارىپتەستەرىمەن ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ارنال­عان سۋ-ەنەرگەتيكالىق رە­جىمدەردى كەلىستى. ءسويتىپ, سىرداريا وزەنى باسسەينىندە سۋ ءبولۋ ءتارتىبىن ايقىندايتىن حاتتاماعا قول قويدى. حات­تا­مادا سۋ رەسۋرستارىن تەڭگە­رىمدى پايدالانۋ مەن وا-نىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان.

«سۋ ەنەرگەتيكاسى ماسەلەسىندە تۇراقتى ۇشجاقتى كونسۋلتاتسيا مەن حاتتاماعا قول قويۋ ورتاق رەسۋرستاردى باسقارۋعا جۇ­يەلى تۇردە جاقىنداۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە ارنالعان رەجىم­دەردە قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىق – بىر­لەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى. سونىمەن قا­تار ەنەرگەتيكاداعى تەحنولوگيالىق جاڭا­لىقتاردى قاداعالاپ, وندىرۋشىلەرگە قول­داۋ كورسەتۋدى جالعاستىرامىز. بۇل سەك­توردى جاڭعىرتۋ مەن وڭىرلىك ارىپتەس­تىك­تى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى ە.اقكەنجەنوۆ.

تاراپتار بىرقاتار ۇزاقمەرزىمدى سترا­تەگيالىق جوبا بويىنشا كونسۋلتاتسيا بارىسىن تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, «قامبار اتا گەس-1» قۇرىلىسى جونىندەگى قازاقستان, وزبەكستان جانە قىرعىز ەلى اراسىنداعى, سونداي-اق ازەربايجان, قازاقستان مەن وزبەكستان قاتىسۋىمەن جۇزەگە اساتىن كاسپي ەنەرگەتيكالىق ءدالىزىن قۇرۋ جوباسىنىڭ جۇمىسى جالعاسىپ جاتقانى ناقتىلاندى.

ءامۋداريانىڭ احۋالى اۋىر

اۋعانستاننىڭ ءامۋداريا سۋىنا اۋىز سالعانى وا-نىڭ بەس ەلىنە عانا اسەر ەتىپ قويماي, الەمدەگى ەكولوگيالىق ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسپەك. انىعىندا اۋعان ەلى داريا سۋىنىڭ 20%-ىن وزدەرىنە بۇرىپ الماقشى. قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان قۇم باسقان ءشول دالانى كوكتەي وتەتىن كوش تەپا كانالىن قازىپ جاتىر. ەنى 100, تەرەڭدىگى 8 مەتر, ۇزىندىعى 285 كم بولاتىن ارنا بەتوندالمايدى. كانالدىڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلىپ جاتقانىن العا تارتقان ساراپشىلار نىسان ءامۋداريا سۋىنىڭ تورتتەن ءبىرىن اۋعانستان اۋماعىندا توسىپ قالادى دەيدى.

جوبا ىسكە اسسا, 550 مىڭ گەكتار جەر سۋارمالى القاپقا اينالادى. سونىڭ ارقاسىندا اۋعان بيلىگى ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن ءبىرجولا جويىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدى كوزدەيدى. نەگىزى, بۇل وزەن بويىندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ ارناسى سانالاتىن قاراقۇم كانالى بار. ونىڭ دا ءىشى بەتوندالماعان, قارابايىر تاسىلمەن قازىلعان. رەسمي مالىمەتتەردە قاراقۇم ءامۋداريانىڭ 45% سۋىن الىپ جاتقانى ايتىلادى. شىن مانىندە دا­ريانىڭ بۇكىل سۋى تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ماقتا مەن بيداي القابىن سۋارۋعا كەتىپ جاتىر. ويتكەنى تومەندەگى ارالعا وزەننەن سۋ مۇلدە جەتپەيدى.

سۋىنىڭ 80%-ى تاجىكستان اۋما­عىنداعى ۆاحشتا قالىپتاساتىن ءامۋدا­ريادان الاتىن سۋى ازايسا, وزبەك ەلى سىردارياعا اۋىزدى كوبىرەك سالۋى مۇمكىن دەيتىن قاۋىپ بار. ول ءۇشىن وزبەك­ستان سىرداريا سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى تورتجاقتى كەلىسىمنىڭ شارتىن بۇزۋى نەمەسە وزگەرتۋدى تالاپ ەتۋى ىقتيمال. اتالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان سىرداريا باسسەينىنەن 13,17 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋعا قۇقىلى.

وزبەكستاننىڭ قازىر باۋىرلاس ەلدەرمەن بارىنشا ينتەگراتسيادا بولۋدى قالايتىن ساياساتى تۇرعاندا ءبىزدىڭ وسى ۇلەستەن قاعىلۋىمىز ەكىتالاي. بىراق بيلىك اۋىسىپ, جۇيە وزگەرىپ جاتسا, بۇل ماسەلە ەرتەڭىندە-اق كۇن تارتىبىنە شىقپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىق ازيانىڭ ەكوجۇيەسى ءبىرتۇتاس ەكەنىن العا تارتىپ, استانانى كەلىسسوزگە كيلىگۋگە شاقىرۋى مۇمكىن.

«بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستان ۇكىمەتى اۋعانستان بيلىگىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى. بىراق ءالى انىق شەشىم جوق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – اۋعانستان بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرىن ءبولىسۋ تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويماعان. ەكىن­شىسى – ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە ءبىر ورتالىققا باعىندى, ال اۋعانستان – دەربەس ەل. سونداي-اق بەس ەل اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇجاتپەن قاتتالىپ, رەتتەلگەن. ال اۋعانستان بۇل قۇجاتتارعا دا قول قويماعان. سوندىقتان تاليبان ۇكىمەتى ءوز مۇددەسى ءۇشىن كانالدى قازىپ جاتىر. وعان ەشكىم قارسى بولا المايدى. بىراق ىرگەلەس ەلدەرمەن اقىلداسىپ بارىپ ىستەگەنى وڭتايلى بولار ەدى», دەيدى وزبەكستان مەملەكەتتىك ورگاندارىندا قىزمەت ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, وزبەكستان­نىڭ ءامۋداريادان الاتىن ۇلەسى ازايسا, سىر­­دارياعا كونەكتى مولىنان سالۋى مۇم­كىن. فەرعانا اڭعارى مەن مىرزا­­شولدە سىرداريانى قاتتىراق بۋا تۇسسە, كوك­سارايعا, قىزىل­وردا مەن تۇركىستان وبلىس­تارىنا قيىن بولارى ءسوزسىز.

قار سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسى ىلگەرىلەپ كەلەدى

ەرتە كوكتەمدە جازۋشى-ەكولوگ ساي­لاۋباي جۇباتىر ۇلى سارىارقادا سىرەسىپ جاتقان قاسات قاردا 10 ملرد تەكشە مەتر شاماسىنداعى سۋ قورى جاتقانىن مەڭزەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بولاشاقتا «ەسىل (ارىسى ەرتىس) – تورعاي – ارال» جاڭا سۋ جولى بولماق. ول كوكتەمگى تاسقىنسىز جىلدارى دا ءوز قىزمەتىن جالعاستىرا الادى. ەڭ الدىمەن, ورتالىق قازاقستاننىڭ سۋ ماسەلەسىنە وڭ اسەرى بولادى. ەسىلدە باس بەرمەي تۇرعان تاسقىنداردى رەتتەيدى. تورعاي, سارىوزەن الابىن سۋلاندىرىپ, وسى وزەندەر ەكوجۇيەسىن وڭالتادى. ارال ماڭى قاراقۇمىنىڭ جايىلىمدارىنا دەم بەرەدى. ارال, قازالى اۋداندارى­نىڭ ءشولىن باسىپ, «تولاعاي» سۋ كەنىشىن جەر استىنان قۋاتتاندىرادى. سوڭىندا سولتۇستىك ارال تەڭىزىن قولداۋعا كەلەتىن جاڭا سۋ كوزى بولادى. «ەسىل – تورعاي – ىرعىزدىڭ ءبىر ارنادا توعىساتىن سۋى از بولماسىنا سەنىم زور.

ارنا جۇيەسىنىڭ جالپى قۇنى – 260,373 ملرد تەڭگە. جۇمىستىڭ ءبىتۋ ۋاقىتى – 2027 جىل. قارجىلىق-ەكونو­ميكالىق قايتارىمى ناقتى ەسەپتەلگەن. بۇل سۋ جولىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق يگىلىكتەرى كو­ڭىل قۋانتادى. سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى «كاسپي – ارال الابىنداعى ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جانە تاسقىن سۋلاردى يگەرۋ» حالىقارالىق قورى مەن «قازاق سۋ شارۋاشىلىعى» عزي باستاماسىمەن ۇسىنىلعان جاڭا سۋ ارناسى يدەياسى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالا باستاعانىن ايتتى.

دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم مەن سولتۇستىك ەۋرازيانىڭ كلي­مات­تىق ورتالىعىنان الىنعان دەرەكتەر­­گە قاراعاندا, بيىلعى مامىر مەن شىلدەدە گيدرولوگيالىق قۇرعاقشىلىقتىڭ تۋىنداۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. بۇل جاعداي اگرارلىق سەكتوردا, اسىرەسە جايىق پەن سىرداريا وزەندەرى باسسەيندەرىندە ەلەۋلى قيىندىق تۋدىرادى.

«جالپى, ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدى قاۋىپ­سىز وتكىزۋ ماقساتىندا «قازسۋشار» فيليال­دارى 627 كم يرريگاتسيالىق كانالدى مەحانيكالىق تاسىلمەن تازالاپ, 488 گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىسجايدى جوندەدى. بيىل جالپى 517 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىسجايدى جوندەپ, 2 مىڭ كم-نەن استام كانالدى تازالاۋ جوسپارلانعان, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ارتىق.

وسى ماقساتتا بيىل مينيسترلىك قارجىلىق ليزينگ اياسىندا جالپى سوماسى 39 ملرد تەڭگەگە 757 بىرلىك ارنايى تەحنيكا ساتىپ الۋدى باستادى. قازىر 303 بىرلىك تەحنيكا جەتكىزىلىپ, كانالداردى مەحانيكالىق تازارتۋ مەن گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى جوندەۋ جۇمىسىنا پايدالانىلىپ جاتىر», دەيدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.