ينستيتۋتتىق رەفورمالار – يندۋستريالاندىرۋعا جول

ەلىمىزدە وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاۋەلسىز قازاقستان تاري­­­حىن­دا ايرىقشا ورنىمەن قالاتىنى ايقىن. ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە 95 پايىزدان استامى بەلسەندىلىكپەن قاتىسىپ, سونىڭ 97,5 پايىزى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءوز داۋىسىن بەردى. وسى ارقىلى قازاقستاندىقتار بارلىعىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم قابىلدار ساتتە ناعىز ۇلتتىق بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىزدى دالەلدەدى. ن.ءا.نازارباەۆ پەن قازاق­ستان­نىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جەتىستىكتەرى – ەلىمىزدەگى اتقارىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇلان-عايىر ىستەر; قازاقستاندىق قوعام­نىڭ ۇزدىكسىز وركەندەۋى; حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى. قازاقستان دەگەن ورتاق ءۇيىمىز­دىڭ ىشىندەگى تىنىشتىق پەن بەرەكە, بولاشاقتاعى ەلىمىزدىڭ گۇل­دەنۋى مەن ارقايسىمىزدىڭ ءوسىپ-ونۋگە دەگەن ۇمىتتەرىمىزدىڭ ءبارى ەل­باسىنىڭ اتىمەن بايلانىستى. ازاماتتارىمىزدىڭ پرەزي­دەنت ن.ءا.نازارباەۆقا جوعارى دەڭ­گەيدە سەنىم ارتىپ, ناعىز ەلباسىنىڭ ابىرويىن اسقاق­تاتىپ وتىرعانى سوندىقتان. وتانىمىزداعى بىرلىك پەن ىن­تىماق جانە دە بۇگىنگى پرەزي­دەن­­­­­­تىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەنا­داعى عالامدىق باستامالارى مەن ساراب­دال ساياساتى, ۇستامدى سترا­تەگيا­سىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ور­تالىق ازيا ايماعىنداعى كوش­باسشى بولىپ وتىر. كۇننەن كۇنگە ابىرويى اسقاقتاپ, قازاقستان اتاۋى مەن ەلباسى اتاۋى ەگىز ۇعىمعا اينالدى. ءححى عاسىردىڭ عالامدىق تا­لاپتا­رىنا ساي «نۇرلى جول» جاڭا ەكو­نوميكالىق ساياساتىن ۇسىنعانى, ساي­لاۋالدى پلاتفورماسىنداعى بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورماسى – ەل­با­سىنىڭ ەلىمىزدىڭ ودان ءارى وركە­ن­دەۋى ءۇشىن جاساپ وتىرعان قامقورلىعى. الدىمەن, الەمدىك ەكونومي­كالىق داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق شەڭبەرىندە ەلى­مىزدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامى­تۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, سوت جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن جان-جاقتى رەفورمالاۋ, كەڭ كولەمدە ورتا تاپ قۇرۋ, قازاق­ستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدا­يىن جاقسارتۋ, «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىق­تارى مەن باسقا دا باسىم ماق­ساتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. 26 ءساۋىر كۇنگى داۋىس بەرۋ ناتيجە­سى قا­زاقستان حالقى وسى جوعارى ماقسات­تارعا ۇمتىلىستا ەكەندىگىن دالەلدەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ ءرا­سىمىندە ن.نازارباەۆ وسى حا­لىق بەرگەن ماندات ارقىلى «مەن رە­فورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىمنىڭ بارلىق ەرىك-جىگەرىم­دى, شەشىمدىلىگىمدى كورسە­تىپ, مەم­لەكەتتىك اپپاراتتى قوعام­نىڭ كۇش-جىگەرىن رەفورمالاردى ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ نيەتىندەمىن», دەدى. «ەل پرەزيدەنتى جانىنان جاڭ­عىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ ميسسياسى – 5 رەفورمانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدى باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس-سەكتورى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ. ۇلتتىق كوميسسيا جانىندا قۇرا­مىن­دا بەدەلدى شەتەلدىك جانە قازاق­ستاندىق ساراپشىلار بار حالىق­ارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇل ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا مەن بەس رەفورما بويىنشا ءبىزدىڭ نە ىستەگەلى جاتقانىمىزدى تۇسىندىرەتىن «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ودان ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىن ۇسىنامىن. «100 قا­دام» – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى جوسپارىمىز. رە­فور­مالاردى جۇزەگە اسىرۋ – الدا تۇرعان 10-15 جىلعا ءبىرىنشى كەزەكتى جالپىۇلتتىق مىندەت», – دەدى ن.نازارباەۆ. وسى جاڭا ماقساتتارعا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ جەتە الاتىنىنا سەنىم بار. پرەزيدەنت ۇسىنعان «قا­زاقستان-2030» ستراتەگياسى دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ, ءبىز ەكونوميكاسى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنىپ, حالقىنىڭ ورتا كىرىسى بار ەل بولىپ وتىرمىز. عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ قيىن جاعدايىندا داعدارىسقا قارسى جوسپارلاۋ مەن باس­­­قارۋعا قولدانعان ءتيىمدى ءتاجىري­بەمىز بار. ەلىمىزدە قازىردىڭ وزىندە XXI عاسىر ستاندارتتارى مەن تالاپ­تارىنا سايكەستەندىرىلگەن ءوندىرىس پەن الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتى­ناستارى­نىڭ­ جاڭا مودەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە العاشقى بەسجىلدىق جۇمىسىنىڭ كەيبىر ناتيجەسى بويىنشا باعاسى 3 تريلليوندىق 770 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, ناتيجەسىندە 75 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى 600 ميل­لي­اردتىق 150 جوبا جۇزەگە اسىرى­لىپ,­ 12 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ جىلدارى وڭدەۋ ونەر­­كاسىبىنە باستى وزگەرىستەر ەنگىزىل­دى. ونىڭ ءوسىمى بويىنشا قا­زاق­ستان كەدەن وداعى ەلدەرى ارا­سىندا كوش باس­تادى. وسى 5 جىل­دىڭ ءىشىن­دە وڭدەۋ سەكتورىندا تاۋەل­سىز­دىك العالى بەرگى جىلداردان 2,9 ەسە كوپ تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيا­سى تارتىلعان. ەكسپورتقا شىعارى­لاتىن تاۋارلار ءتىزىمى 38%-عا, قازاق­ستان ەكونوميكاسىنداعى قۋات سىيىم­دىلىق 18,6%-عا ءتو­مەن­­دەسە, وڭدەۋ وندىرىسىندەگى ەڭ­بەك ونىمدىلىگى 1,6%-عا وسكەن. حالىق­­ارالىق ساراپشىلاردىڭ ءپى­كىر­­لە­رىنشە, قازاقستاندا يننوۆا­­­تسيا­لىق دامۋدىڭ ناعىز سەرپىلىسى بولدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ اۋقىمى ءوسىپ, ءتيىستى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءوندىرۋ سالاسىنان ارتىپ وتىرعانى شىندىعىندا ماقتانىشىمىزدى تۋعىزادى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جوبالارى ناتيجەسىندە ينفراقۇرىلىمدىق بازا ۇلعايىپ, ماشينا قۇرىلىسى ءوندىرىسىنىڭ جاڭا تۇرلەرى – اۆتوكولىكتەر, لوكوموتيۆ پەن جۇك تەمىرجول ۆاگوندارى, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارى, كۇن باتارەيالارى, تاعى دا باسقالار پايدا بولدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى جوباسى ەنگىزىلگەلى ايىنا 100 ميللياردتان استام تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلەدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ەكىنشى بەس­جىل­دىعىندا تەك وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك كومپانيالار دا اتسالىساتىن بولادى. جالپى, ينۆەستيتسيالىق قورجىن 6 تريلليون تەڭگەنى قۇراپ, ودان مەملەكەتكە 15 پايىز ۇلەس تيەتىن بولادى. باعدارلاما بويىنشا ەكونوميكانىڭ 12 سالاسىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە ماشينا قۇرىلىسى دا بار. ەلىمىزدە 2013 جىلى ماشينا قۇرىلىسىنىڭ وندىرگەن ءونىمى 854 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2014 جىلى 870 ميلليارد بولدى. ءبىر قۋانىشتىسى سول, ساتىپ الىناتىن قازاقستاندىق تاۋار كو­لەمى ۇلعايىپ, جۇمىسى مەن قىزمەتى دە ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, تەك وتكەن جىلى عانا وسى ۇلەس مۇناي-گاز سەكتورىندا جالپى 3,86 تريلليوننىڭ 1,7 تريلليونىن قۇرادى. «قازاقستاندا جاسالعاندى ساتىپ ال» پاتريوتتىق ۇندەۋى تەك قا­راپايىم ازاماتتارعا عانا ەمەس, ءوندىرىس ورىندارىنا دا ارنالعان. ءبىز سول باعىتتا جۇيەلى تۇردە جۇمىس جاساپ, ۇلتتىق كومپانيالارمەن جانە ايماقتاردىڭ اكىمشىلىگى ارقىلى ءىرى تاۋار وندىرىسشىلەرمەن ءتيىستى مەموراندۋمدار جاساۋدامىز. جوعارىدا اتالعاندار جەتىس­تىكتەردىڭ شەگى ەمەس. قازاق­ستان­نىڭ ماشينا جاساۋشىلارى يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ الداعى بەس­جىل­دى­عىندا ءوندىرىس كولەمىن ەكى ەسە­گە ارتتىرىپ, ءونىم كورسەتكىشىن 2 تريل­ليونعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتۋدە. بۇل – مۇمكىن بولاتىن ەسەپ. وتكەن جىلى 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دا­مۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋدا ماشينا قۇرىلىسى 189 ميلليارد تەڭگەدەن استام كولەمدە 6 باسىم باعىت بو­يىن­شا 64 كەلەشەگى بار جوبا الىندى. ونىڭ اراسىندا – اۆتوبۋس شىعارۋ, سۇيىتىلعان گازبەن جۇ­مىس ىستەۋ, جاڭا ۇلگىدەگى ءورت ءسون­دىرۋ كو­لىگى, تەمىرجول كولىگىن باس­قا­رۋ جۇيەسى, قورشاعان ورتا جاع­دا­يى مەن ەكولوگيا­لىق مونيتورينگ جۇيە­سىن اۆتومات­تاندىرۋ, اۋىل­­شارۋاشى­لىق تەحنيكا­سىن جيناس­تىرۋ, كومباين ­زاۋىتى, جولاۋ­­شى­لار تەپلوۆوزى مەن كارەر اۆتو­­كولىك­تەرى تەح­نيكا­سىن ءوندىرۋ, ت.ب. بار. الدىمىزدا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە اتقارىلاتىن كوپ ىستەر تۇر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءوندىرۋ سالاسى ەڭبەك ءونىمى مەن بەلسەندىلىكتىڭ ءدا­يىم ءوسۋىنىڭ جانە ەلىمىز ەكونو­مي­كاسى­نىڭ جەتەكشى كۇشىنە اينالۋعا ءتيىستى. مەملەكەت باسشىسى ماشينا جاساۋ سالاسىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ جۇرەگى مەن ۇستىنى دەپ باعالاپ, ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ جۇرەك سو­عىسى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جە­­تىستىگىن قۇرايتىن ماڭىزدى ءبىر سالا. سوندىقتان قازاقستان ماشي­نا جاساۋشىلارى وزدەرىنىڭ بار ءبىلىمى مەن تاجىريبەلەرىن مەملەكەت باس­شىسىنىڭ «مەملەكەتتىك قۇرى­لىس­تىڭ ودان ارعى 100 ناقتى قادامى» اتتى ۇلت جوسپارىنداعى باعدار­لامالار مەن باسەكەلەستىكتى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايدى. ءبىز ەلباسى, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆقا قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ جان-جۇرەكتەرىمەن قولداۋىنا, شىنايى حالىقتىق باعا­عا يە بولۋىنا قوسىلا وتىرىپ وسىن­داي جاۋاپ بەرەمىز. مەيرام پىشەمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان ماشينا جاساۋ وداعىنىڭ توراعاسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.