كۇتۋمەن وتكەن عۇمىر

جاۋىنگەرلەر «كەلەسى ەشەلونمەن كەلىپ قالار» دەپ ۇمىتتەندىرسە, سوعىستان قايتقان تانىستارى «ول شالقار جاققا ءوتىپ كەتتى» دەپ جۇباتاتىن. وسىلاي كوك­تەم­دە سوعىس اياقتالعالى پەررون كەزگەن بالا كۇزگە دەيىن كۇندە كەلگەن ۆاگون­داردىڭ ەسىگىنە جارماسىپ, اكەسىن ىزدەپ الەك بولاتىن. اناسى ەكەۋى جولىن توسىپ, كەلىپ قالار دەگەن ءۇمىتىن ۇزگەن جوق. كوپ ۇزاماي «قارا قاعاز» كەلدى. بىراق بۇل اكەسىن ءبىر كورسەم دەگەن بالا ارمانىنا كەدەرگى بولا المادى. سەبەبى ول قاعازدا «قازا تاپتى» دەپ ەمەس, «حابار-وشارسىز كەتتى» دەپ جازىلعان ەدى. تالاي قيىندىققا مويىماعان جاندارعا بۇل دا مەدەۋ ەدى. ويتكەنى كورشى اۋىلداردا «قارا قاعاز» كەلىپ, جوعالعاندار تىزىمىنە ىلىككەندەر بىرتىندەپ تۇتقىننان, گوس­پيتالدان وتباسىنا ورالىپ جاتتى.

1936 جىلى اكەسى نۇرداۋلەت پەن اناسى زاكيا تەمىرجولدا ەڭبەك جولدارىن باستايدى. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا نۇرداۋلەت العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مايدانعا اتتانادى. جوقشىلىق پەن تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتى ءتورت جاسار بالانى ەرتە ەسەيتتى. ۇيىندەگى حال ۇستىندەگى شەشە­سىنە بازار ارالاپ, تاپقان-تايانعانىن اپارىپ بەرەدى.

سوعىسقا اتتانعان اكەسى حاتتارىندا كاۆكاز ماڭايىندا مينومەتشى ەكەنىن جازعان. اناسى زاكيانىڭ ايتۋىنشا, كۇيەۋى نۇرداۋلەت سوعىستا ەكى رەت جاراقاتتانىپ, گوسپيتالدا ەمدەلگەننەن كەيىن مايدان دالاسىنا قايتا ورالعان. سوڭعى حات 1942 جىلى ناۋرىزدا كەلگەن. نۇرداۋلەت ادىلشە ۇلى سوعىسقا اتتانعاندا ارتىندا ايەلى ءتورت بالامەن قالادى. ۇلكەنى مەدعات 12-13 جاستا, قىزى ءمارۋارا  10 جاس­تا, بوريس 4-تە, كەنجەسى ماحمۋد 2-دە ەدى. بوريس نۇرداۋلەت ۇلى بالالىق شاعىن ەسكە العاندا «ول كەزدەگى ءبىزدىڭ يت ءومىردى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن» دەپ وتىراتىن.

1941 جىلدىڭ كۇزىندە مايدانعا اتتانار الدىندا اكەسى وتباسىن ميالى­كولگە كوشىرەدى. 1942 جىلى شەشەسى زاكيا ۇجىمشاردىڭ سيىر قوراسىندا كەزەكشى بولدى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى 14 جاسار مەدعات كوكتەمدە جاڭادان اشىلعان فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسپەك بولىپ ەمبىگە كەتەدى. 70 شاقىرىمدىق جەرگە جاياۋ اتتانعان اعاسى سول كەتكەننەن ورالماعان. وسىدان كەيىن ولاردىڭ وتباسىن قايعى ءبىر اينالدىرعاندا شىر اينالدىرادى. وتباسىن اسىراپ وتىرعان جالعىز سيىرى ۇرلاندى. اناسى «تەمىرجولعا جاقىن, جۇمىس تابىلىپ قالار» دەگەن ۇمىتپەن جۇرىنعا كوشپەك بولادى. تۇنىمەن ۇيىندەگى بارىن بۋىپ-ءتۇيىپ ەسىك الدىنا شىعارىپ, تاڭ اتا اتتانامىز دەپ وتىرعاندا تۇندە ۇيىنە ۇرى ءتۇسىپ, شيتتەي بالا-شاعا استارىنا جايعان ءبىر كورپەمەن قالادى. ىدىس-اياق, كيىم-كەشەك, جەكە قۇجاتتار. ەڭ وكىنىشتىسى, وتباسىلىق سۋرەتتەر مەن مايدانداعى اكەسىنەن كەلگەن حاتتار دا سول ۇرلانعان زاتتاردىڭ ىشىندە كەتتى...

تاڭ قىلاڭ بەرە قالاعا باراتىن كولىك كەلىپ, اناسى زاكيا كىشكەن­تاي بالالارىمەن كولىككە تيەلگەن مالدىڭ دىمقىل تەرىلەرىن جامىلىپ, ءۇسىپ-توڭىپ جۇرىنعا جەتەدى. جاۋراعاندارى سونشا, بالالارى سىرقاتتانا باستايدى. ستانساعا كەلگەن سوڭ, شەشەلەرى تەمىرجولشىلار تۇراتىن باراقتان ءبىر بولمە الىپ, جان باعۋعا كوشەدى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى اقشا تۇگىل اس تا تاپشى ەدى. تەمىرجولدا جۇمىس ىستەيتىن اناسى ەڭبەكاقىسىنا كۇنىنە ءبىر تابا نان الاتىن. كەشكە ول جۇمىستان كەلەر ۋاقىتتا بالالارى شەشەلەرىنىڭ جولىن توسىپ, شاڭداتا جۇگىرىپ شىعىپ, ۇيگە جەتكەنشە ناندى تالاسىپ جەپ, تاۋىسىپ قوياتىن. 10 جاستاعى اپكەسى مەن ءۇش جاسار ءىنىسى توسەك تارتادى. اۋرۋى اسقىنعان كىشكەنتاي ءىنىسى كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. اناسى ءبوريستى ەرتىپ №49 رازەزگە اتتانادى. ءبىر تۇنەپ, ەرتەڭىنە ايران, ءسۇتىن ارقالاپ جۇرىنعا كەلسە, قىزى دا و دۇنيەگە اتتانىپ كەتكەن. 1943 جىلى بوريس نۇرداۋلەت ۇلى ەكى باۋى­رىنان – 1939 جىلى تۋعان ءىنىسى مەن 1932 جىلعى اپاسىنان ايىرىلادى. بالالار جۇرىنداعى ورىس مولاسىنا تەمىرجولشىلاردىڭ كومەگىمەن جەرلەنگەن.

ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءۇش بالاسىنان ايىرىلىپ, كۇيەۋىنەن حابار-وشارسىز قالعان شەشەسى دە كوپ ۇزاماي دەرتكە شالدىعىپتى. جالعىز ۇلىنا قاراۋعا دا شاماسى كەلمەدى. باسىن كوتەرە الماي جاتقان اناسىنا كىشكەنتاي بالاسى عانا دەمەۋ بولدى. بۇتىندا ءتۇرى كەتكەن ەسكى شالباردان باسقا كيىمى جوق بالا بوريس كۇندەگى ادەتىمەن ۆوكزال بويىن شارلايدى. قولىندا كونسەرۆىنىڭ قالايىسى. جاعالاي وتىرعان ساتۋشىلار ءبىرى اياپ, قالايى ىدىسقا ءبىر-ءبىر قاسىق ءسۇت, ايران قۇيىپ بەرسە, كەيبىرەۋى قۋىپ جىبەرەتىن. وسىلاي قاسىقتاپ جيناعان ولجاسىن ءوزى ىشپەي, ۇيىندە باسىن كوتەرۋگە شاماسى جوق, اش جاتقان اناسىنىڭ اۋزىنا توساتىن.  

بىردە كۇندەگى ادەتىمەن كوشە كەزىپ جۇرگەندە ءبىر ايەل ۇستاپ الىپ, «سەن نەگە سۇرامساقتانىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ جاعاسىنا جارماسقاندا, بار جاعدايىن ايتىپ بەرەدى. بۇل اۋداندىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى گۇلسىم اپاي ەدى. ول بالانى ەرتىپ, ولار تۇراتىن مەكەنجايعا كەلىپ, داپتەرىنە بىردەڭەلەردى ءتۇرتىپ الىپ كەتەدى. كوپ كەشىكپەي ءبولىم وتباسىنا ماي, از دا بولسا قانت, جارما جەتكىزىپ بەردى. ال ءوز ىسىنە ادال گۇلسىم اپاي توز-توز بولعان بالانى ەرتىپ اپارىپ, تەمىرجولشىلاردىڭ ارنايى كيىمىن ۇلكەن بولسا دا الىپ بەرەدى. حال ۇستىندە جاتقان اناسىنا دارىگەر شاقىرتتى. ول كەزدە قۇرالدار تاپشى, كەلگەن دارىگەر قيمىلسىز جاتقان سىرقاتتىڭ ءتىرى ەكەنىن قۇستىڭ قاۋىرسىنىن مۇرنىنا تاقاپ بىلگەن. اس ءىشىپ, بويىنا قان جۇگىرگەن اناسى زاكيانىڭ دا بەتى بەرى قارايدى.

بوريس نۇرداۋلەت ۇلى ۇجىمشاردا العاش رەت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. بىراق قۋ جوقشىلىقتان مەكتەپكە بارا الماي قاتارىنان قالىپ قويادى. ساباققا باراتىن اياقكيىمى دە جوق. سول جىلعى قىس انا مەن بالانىڭ ەسىندە ماڭگىگە قالدى. تۇنەيتىن ۇيلەرى جوق, جەزدەسى بەرگەن تونعا ورانىپ, سيىر قورادا قىستاپ شىقتى. تاعى دا ازاپتى كۇندەر باستالدى. كوكتەمگە قاراي ءوزى ارەڭ جۇرگەن بالاعا بەزگەك اۋرۋى جابىسىپ, سىرقاتى اسقىنىپ, شەشەسىنىڭ قازاقى ەمىنىڭ ارقاسىندا ءبىر ولىمنەن قالادى. وسىلايشا, ابدەن ازىپ-توزىپ جازعا دا جەتەدى.

1947 جىلى اناسى ەكەۋى جاياۋلاتىپ ورقاش ارقىلى جۇرىنعا جولعا شىعادى. ورتا جولدا ورقاش ماڭىن­داعى اششىقۇدىق دەگەن جەردە از ۋاقىت سيىر باعىپ, اۋىزدارى اققا تيگەن. ءسويتىپ, ءتورت جىل تۇرىپ كوكبۇلاققا كەتكەن بوريس 1947 جىلى جۇرىنعا ورالىپ, ون جاسىندا مەكتەپ پارتاسىنا وتىرىپ, وقۋىن قايتا باستايدى. اۋىل ادامدارىمەن ارالاسىپ, اكەسىنىڭ زەينەتاقىسىن الۋ ءۇشىن قۇجات جينايدى. 1947–1957 جىلدار ارالىعىندا مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن بۇل قاراجات ۇلكەن كومەك بولدى.

سوعىستان كەيىن دە ەل جاعدايى بىردەن جاقسارا قويماعانى بەلگىلى. تاماق تاپشى. ءوزى قاتارلى بالالارمەن دالاعا بارىپ, تىشقان, بورسىق اۋلاپ جەگەن كەزدەرى دە از ەمەس. بىراق اناسى بۇل كۇندەر وتكەنمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسى دەپ ايتاتىن. شەشەسى 30-جىلدارى اشارشىلىقتا كورگەنىن ايتىپ, وسى كۇندەرىنە دە شۇكىرشىلىك ەتەتىن. «ەرتەڭ بۇدان دا جاقسى بولادى» دەگەن ۇمىتتەرىنەن قول ۇزبەي, ءبىر-بىرىنە دەمەۋ بولعان انالى-بالالى ەكەۋى قيىندىقتى ەڭبەكپەن, سەنىممەن جەڭدى.

كەيىپكەرىمىز ەرجەتكەن سوڭ بالا­لى-شاعالى بولىپ, اقتوبەدە كاسىپ جۇرگىزىپ, قايىرىمدىلىقپەن اينالىسادى. 1999 جىلى اقتوبە قالاسىندا اكەسىنىڭ ەسىمىمەن نۇرداۋلەت مەشىتىن سالدى. اكەسى سوڭعى حاتىن شەشەنستان استاناسى گروزنىيدا گوسپيتالدا جاتقان كەزىندە جىبەرگەن ەكەن. كەيىن حابار-وشارسىز كەتىپ, بوريس نۇرداۋلەت ۇلى ونىڭ قايدا قازا تاپقا­نىن قانشا ىزدەستىرسە دە, تاپپادى. ءسويتىپ, اكەسىنەن سوڭعى حابار جەتكەن گروزنىيدا دا ۇلكەن مەشىت تۇرعىزدى.

بوريس بايجارقىنوۆ (شىن ەسىمى ماقسات, بىراق ونى بوريس دەپ اتاپ كەتكەندىكتەن وڭىرگە وسى ەسىممەن تانىلدى) «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدەگى ەڭبەگى ءۇشىن», «تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە 50 جىل» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشە­لىگىنە, مۇعالجار اۋداندىق كەڭە­سى­نىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان. «نۇر­داۋلەت مەشىتى» ءدىني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, جەكە قايرىمدىلىق قورىن قۇرۋشى. 2008 جىلى اقتوبە وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن «وبلىس ەكونوميكاسىنا جانە وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەلەۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «اقتوبە وبلىسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. قالانى كوركەيتۋگە قوسقان ەڭبە­گىن ەسكەرە وتىرىپ, اقتوبە قالالىق ءماسليحاتىنىڭ  XXVII سەسسياسى №351 شەشىمىمەن 1999 جىلى 27 ساۋىردە «اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى.   

ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوعىستا حابار-وشارسىز كەتكەن اسقار تا­ۋىن تابۋدان كۇدەرىن ۇزگەن جوق. وسى جىلدىڭ باسىندا اكەسىن كۇتۋمەن وتكەن عۇمىر ماڭگىلىككە توقتادى.