قيانداعى قىستاۋ

تاڭ بوزىمەن بارشاتاستان باقاناس وزەنىن بويلاپ, كوپ­بەيىتكە تارتتىق. بارشاتاس پەن بايقوشقار اۋىلىنىڭ اراسىندا كوتەرمە قارا جول جاتىر. بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىنا قاراستى ماڭنىڭ وزىندە بەس-التى كەن ورنى بار ەكەن. ءارى-بەرى رۋدا تاسىعان اۋىر جۇك كولىكتەرى, ودان قالسا شۇبارتاۋدان الماتىعا ەت تاسىپ شۇباعان كولىكتەر كورىنەدى.

دىتتەگەن جەرىمىزگە دە جەتتىك. ەر­تەرەكتە بۇل جەر – كوكتۇبەك دەپ اتالىپتى. بارشاتاس پەن بايقوشقار اۋىلدارىنىڭ ءدال ورتاسىندا كوپبەيىت ياكي بوساعا تۇر. بۇل جەر حالىق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇحتار ماعاۋيننىڭ اتاسى – ماعاۋيا اقساقالدىڭ قىستاۋى. ايگىلى جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى.

«مەنىڭ بابام قۇرىمباي اقساقال ابايمەن دوس-جار بولعان. جاسى ۇلكەن, بىراق وتە جاقىن بولعان. اباي اتام 1886 جىلى باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا جايلاۋعا شىققىسى كەلەدى. نەگىزىندە اباي اۋىلى شىڭعىستان اسىپ, شاقپاق دەگەن جايلاۋدا وتىرىپتى كوبىندە. سول جىلى ءبىزدىڭ اقساقال (قۇرىمباي بىتەن ۇلى – ب.ق) ءوزىنىڭ قىستاۋىنا اكەلىپ قوندىرادى. اباي اتام ونىڭ قىستاۋ ەكەنىن بىلمەپتى. كوپبەيىت تۋرالى كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە بار. كوپبەيىتكە كەلگەندە «جازدى كۇن شىلدە بولعاندا» دەگەن ولەڭىن جازعان. اباي اتامىز كوپبەيىتتە جاز بويى جايلاپ, جاقسى دەمالىپ قايتتى دەيدى. كەتەر كەزدە باتا بەرىپتى, ءبىزدىڭ شاڭىراقتا ساقتالعان اڭگىمە. ء«سوز ۇستايتىن ۇل تۋسىن, ەل ۇستايتىن بي تۋسىن!» دەپتى. سودان كەيىن ارادا ەلۋ التى جىل وتكەندە ءسوز ۇستايتىن مەن كەلدىم دۇنيەگە. ەل ۇستايتىن ۇرپاق بولاشاقتا بولاتىن شىعار. اباي – ءبىزدىڭ شاڭىراقتا اۋليە ەسەبىندە, ءپىر تۇتىلاتىن ادام. ۇلكەن اكەم ماعاۋيا بارلىق ولەڭىن جاتقا بىلەتىن. شاكارىم ۇلى احاتپەن بالا كەزدەن بىرگە تەل وسكەن. ءتورت-بەس جاسىمنان باستاپ مەن دە جاتتاپ ءوستىم. ءبىزدىڭ اۋىل – اباي اۋىلى, شىڭعىستاۋدىڭ كۇنگەيى. كوزىمدى اشقاننان ابايدىڭ ولەڭى سانامدى وياتىپ, بۇكىل ومىرىمە باعىت سىلتەدى», دەيدى جازۋشى ءوز ەستەلىگىندە.

ارىرەكتە كوپبەيىت ەسكى قورىمى كورى-ءنىپ تۇر. باقاناس وزەنىنىڭ بەر جاعىنداعى قۇرىمباي اۋلەتىنىڭ قورىمىندا بولىپ, زيارات ەتتىك. ەسكى قىستاۋدى مۇحتار اتانىڭ جانىنا جاقىن تارتقان باۋىرى ءومىرتاي لاقان تانىستىردى.

«مۇقاڭ ەسكى جۇرتىنا ەكى جىل سايىن كەلىپ تۇراتىن. بۇل – ماعاۋيا اقساقالدىڭ ەسكى قونىسى. مۇقاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ول كىسى ءبارىن كورسەتىپ, ءتۇسىندىرىپ كەتتى. قازىر تابان تاسى عانا قالعان ەسكى جۇرت بولعانىمەن, كەزىندە ءتاۋىر ءۇي بولسا كەرەك. ويتكەنى باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعاندا الاش ارىستارى وسىندا كەلىپ پانالاپتى. كەيىننەن ۇجىمشار تارتىپ الىپ, كەڭسە جاساعان. جەرگىلىكتى جۇرت مۇنى ەسكى كەڭسە دەپ اتايدى. مۇقاڭنىڭ بالا كەزىندە اينالا جاپ-جاسىل, ءشوبى بىتىك, عاجاپ قونىس بولىپتى», دەيدى ءومىرتاي اعا.

ال بۇگىندە ەسكى كەڭسە اتالاتىن ماعاۋيا اقساقالدىڭ جۇرتى, ياعني بالا مۇح­تاردىڭ وسكەن جەرى قاراۋسىز قالىپتى. قورشاۋعا الىنىپ, ورنىنا بەلگى قويىلماسا, «قيانداعى قىستاۋدىڭ» قازىرگى كۇيى قيىنداۋ. تالاي تاۋ تۇلعانىڭ تابانى تيگەن توپىراق بۇگىندە ءبىرشاما تولەجىپ جاتىر. مال تاپتاعان, كىرپىشتەرى تونالعان. وتكەندە «ويباي, مۇقاڭنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلەيىك» دەگەن ازاماتتار وسى جايتتى نەگە ەسكەرمەيدى ەكەن دەدىك تە قويدىق.

اباي وبلىسى