– سەرجان باراحان ۇلى, «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى ەل مادەنيەتىنىڭ ماڭىزدى مەرەكەسى رەتىندە كۇنتىزبەگە ەنگەنىنە شيرەك عاسىرعا جۋىقتادى دەسەك, جوبا العاش مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە قانات قاققانىن بىلەمىز. جوبانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن قىسقاشا زەردەلەپ وتسەك...
– ءيا, سولاي. الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە اۋقىمدى ورىن الاتىن بىرەگەي جوبا وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بۇرىننان بارى ءمالىم. دەگەنمەن «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسىنىڭ ەلىمىزدە سالتانات قۇرۋىنا مۇرىندىق بولعان وسى ورتالىق مۋزەيدى ۇزاق جىلدار باسقارعان بەلگىلى عالىم نۇرسان ءالىمباي. سول كىسىنىڭ يدەياسىمەن 2006 جىلى جۇزەگە اسقان باعدارى مول باستاما تۇتاس ەل كولەمىنە تانىلدى. «مۋزەي ءتۇنى» – بۇل جاي عانا ەكسكۋرسيا ەمەس, بۇل – تاريحپەن تىلدەسۋدىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقپەن قاۋىشۋدىڭ ءساتى. بۇل ءتۇنى مۋزەي شامدارى جارقىراپ, كەلۋشىلەرگە ەرەكشە فورمات ۇسىنىلادى. شەبەرلىك ساعاتتارى, تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر, كونتسەرتتىك باعدارلامالار, سيرەك جادىگەرلەر كورمەسى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلادى. اشىق ديالوگتار الاڭىندا عالىمدارمەن, تاريحشىلارمەن تىلدەسۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى تۋادى. مۇنداي اكتسيالار اسىرەسە جاستار ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى ولار مۋزەيدى تەك رەسمي مەكەمە ەمەس, رۋحاني سەرۋەن جاساۋعا, وي بولىسۋگە بولاتىن زاماناۋي مادەني كەڭىستىك رەتىندە قابىلداي باستايدى. بۇل – ۇلتتىق سانا مەن تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر جولى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جوبانىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا ۇلكەن قولداۋ تانىتىپ وتىر. ساناۋلى كۇننەن كەيىن وتەتىن شارا سونىڭ دالەلى.
– وسى جوبانىڭ ەلىمىزدەگى ءىزاشارى رەتىندە قر مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى بيىل كورەرمەندى قانداي تىڭ جاڭالىعىمەن قۋانتپاق؟
– اكتسيا بيىل «مۋزەي – تاريحتى ساقتاۋشى: قازىرگى قوعامداعى مۋزەي ءرولى» تاقىرىبىن ايدار قىلىپ وتىر. بۇل تاقىرىپ مۋزەيدىڭ الەۋمەتتىك, تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگەن قوعامداعى ورنىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. تارقاتىپ ايتساق, «مۋزەي ءتۇنى – 2025» ەكى نەگىزگى باعىتتى قامتيدى. «مۋزەي – رۋحانيات شاڭىراعى» جانە «ەرلىك پەن ەلدىك – ەگىز» دەيتىن قوس باعدار بيىلعى شارانىڭ مازمۇنىن ايشىقتاي تۇسەدى. وتكەنگە سالاۋات ايتپاي – كەلەشەككە كەرۋەن تارتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالارعا, تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەيلى داتالارىنا ارنالعان بىرنەشە اۋقىمدى كورمە ۇيىمداستىرىلماق. اتاپ ايتقاندا, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 190 جىلدىعىنا, يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتىلىپ جاتقان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا, قازاقستاننىڭ كورنەكتى مۋزىكاتانۋشىلارى احمەت پەن عازيزا جۇبانوۆتاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار سولاردىڭ قاتارىندا. سونداي-اق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ەرلىك كورسەتكەن مانشۇك مامەتوۆا مەن بوران نىسانباەۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «مۋزەيلىك شەرۋ», شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيى (جەتىسۋ وبلىسى, التىن ەمەل) ۇسىنعان بىرەگەي ەكسپوزيتسيانى ەكشەپ اتاۋعا بولادى. سول سەكىلدى «مۋزەي – رۋحانيات شاڭىراعى» باعىتى اياسىندا وتەتىن كورمەلەر دە كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى دەگەن سەنىمىمىز مول. ماسەلەن «شابىت جاڭعىرىعى» كورمەسىندە م.كەنباەۆ, ح.ناۋرىزباەۆ, ۆ.ي.انتوششەنكو-ولەنەۆ, ن.تسيۆچينسكي, ە.سيدوركين, ە.سەرگەباەۆ سەكىلدى داڭقتى قىلقالام شەبەرلەرى مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ مەرەيتويلىق داتالارىنا وراي وتەتىن كورمەلەر ولاردىڭ رۋحاني مۇراسىنا, ءومىر ونەگەسىنە قايتا ۇڭىلۋگە سەرپىن بەرمەك. اتىراۋلىق سۋرەتشى يۋليا پروسكۋرانىڭ «كوشپەلىلەر رۋحى» اتتى اۆتورلىق جەكە كورمەسى دە تاقىرىپقا ساي تاڭدالىپ وتىر. مۋزەي قورىنداعى سيرەك حاتتار مەن جازبالار نەگىزىندە دايىندالعان «حات جازىپ تۇر...» كورمەسىندە ءار داۋىردەگى حات الماسۋ ۇلگىلەرى, پوشتا ماركالارى, اشىقحاتتار, كونۆەرتتەر ۇسىنىلادى. مورزە اپپاراتى, جازۋ ماشينكاسى سەكىلدى بايلانىس قۇرالدارى دا ەكسپوزيتسيانى تولىقتىرادى. كورمەدە ش.ءۋاليحانوۆ, ا.قۇنانباەۆ, ءا.مارعۇلان, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ سىندى زيالى تۇلعالاردىڭ تۇپنۇسقا جانە كوشىرمە حاتتارى, قاراپايىم حالىقتىڭ ە.ومىرزاقوۆ, ي.ەسەنبەرلين, م.عابدۋللينگە جازعان حاتتارى دا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلادى. كەشتىڭ باستى كورمەسى – «جاۋھار جادىگەرلەر»! بۇل كورمەدە مۋزەيدىڭ تۇراقتى ەكسپوزيتسياسىنان تىس ساقتالعان, ەرەكشە قۇندى ءارى بىرەگەي ەكسپوناتتار قويىلادى. كورەرمەن نازارىنا تەك «مۋزەي ءتۇنى» اياسىندا ۇسىنىلاتىن سيرەك جادىگەرلەر كورمەسى ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايدى.
– ءسوز باسىندا عىلىمي-تانىمدىق مۇرالاردى زاماناۋي ۇلگىدە ناسيحاتتاۋ تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى كورەرمەندى زەرىكتىرىپ الماس ءۇشىن, بۇل باعىتتا قانداي قىزىقتى باعدارلامالار ازىرلەدىڭىزدەر؟
– ساۋالىڭىز ورىندى. بيىلعى باعدارلاما بۇل باعىتتا دا قۇرى الاقان ەمەس. بىرنەشە مۋزىكالىق, تانىمدىق, قىزىقتى باعدارلامالار جوسپاردا بار. ايتالىق, «سيرەك كەزدەسەتىن قياقتى ساز اسپاپتارىنىڭ مەملەكەتتىك كوللەكتسياسىنان» كلاسسيكالىق مۋزىكا كونتسەرتى وتەدى. گۆارنەري مەن ستراديۆاري سەكىلدى اتاقتى شەبەرلەردىڭ اسپاپتارىنان شىققان اۋەندەر كەشتىڭ كوركىن اشا تۇسەدى. احمەت جانە عازيزا جۇبانوۆتاردىڭ مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيى مەن نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيى ءوز جادىگەرلەرىن ۇسىنادى. مۋزەيدىڭ عىلىمي كىتاپحاناسى ازىرلەگەن ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ» اتتى كىتاپ كورمەسى وتەدى. «وتباسى حرەستوماتياسى» قوعامدىق قورىنىڭ كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلادى. سونداي-اق حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنى اياسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلدىعى جانىنداعى مادەني وكىلدىك «يراننىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرى» كورمەسىن ۇسىنادى. قوناقتار پارسى كالليگرافياسى مەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارىن تاماشالاپ, يراننان ارنايى كەلگەن شەبەرلەردىڭ (يسفاحان قالاسىنان كەلگەن نافيسا ورۋدجي حانىم, ماريام دجاففاري جانە حوسسەين حۋشباتەن مىرزا) قاتىسۋىمەن سول ەلدىڭ مادەني قۇندىلىقتارىمەن جاقىنىراق تانىسا الادى. «Happy Place» برەندىمەن بىرلەسە وتىرىپ, مۋزەي جادىگەرلەرىنە نەگىزدەلگەن زاماناۋي ونەر بۇيىمدارى (اشىقحاتتار, ستيكەرلەر, سىيلىققا ارنالعان وراۋ قاعازدارى) ۇسىنىلادى. ينتەراكتيۆتى جانە تانىمدىق باعدارلامالار اياسىندا: قولونەر شەبەرلەرىنىڭ جانە مۋزەي رەستاۆراتورلارىنىڭ شەبەرلىك ساعاتتارى, عىلىمي ينتەراكتيۆتەر, كۆەست ويىندارى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ۆيكتورينالار مەن سايىستار وتەدى. كەش ەلگە بەلگىلى ونەر مايتالماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن مازمۇندى كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاسادى. وسىلايشا, «مۋزەي ءتۇنى – 2025» اكتسياسى – مادەنيەت پەن تاريحتى توعىستىرا وتىرىپ, كورەرمەنگە ەرەكشە رۋحاني اسەر, جارقىن ەموتسيالار مەن ۇمىتىلماس كەش سىيلايتىن ماڭىزدى مادەني وقيعا بولماق.
– «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى تەك ناۋقان ەمەس, مازمۇنى تەرەڭ جوبا دەدىڭىز. ونىڭ كوپشىلىككە بەرەر تاعىلىمى نە؟
– «مۋزەي ءتۇنى» – ۇلت تاريحىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىنداتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ول وتكەنگە قۇرمەتپەن, بولاشاققا سەنىممەن قاراۋدى ۇيرەتەدى. دەمەك, بۇل – تەك ءبىر كۇندىك شارا ەمەس, ۇلتتىق تاربيەنىڭ, تاريحي تانىمنىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن ناتيجەلى مەكتەبى. جوبا بىرتە-بىرتە ەلدىڭ ىشكى تۋريزم سالاسىنا سەرپىن اكەلەدى. اسىرەسە استانا مەن الماتى قالالارىنداعى ءىرى مۋزەيلەردىڭ ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەۋى – تۇرعىنداردىڭ دا, قالا قوناقتارىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى. ادامدار وتباسىمەن, دوستارىمەن كەلىپ, كەشتى مادەني دەمالىسقا اينالدىرادى. بۇل ءۇردىس – رۋحانيات پەن وتباسىلىق قۇندىلىقتىڭ قاتار ءورىلۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
– مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي پرەزيدەنت پارمەنىمەن ۇلتتىق مارتەبە العانى ءمالىم. سوعان ساي مۋزەيدىڭ جۇمىس سيپاتى وزگەرۋى مۇمكىن بە؟ بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار قولعا الىندى؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە تاريحي-مادەني مۇرامىزدى زامانعا ساي جاڭعىرتىپ, جۇيەلى تۇردە دارىپتەۋدى, سونىمەن قاتار تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, مۋزەي ءىسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا شاقىرعان بولاتىن. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي كەيىنگى جيىرما جىلدىڭ بەدەرىندە كوپتەگەن عىلىمي ءىس-شارالاردى قولعا الىپ كەلەدى. بۇل – بوس وتكەن جىلدار ەمەس. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما عىلىمي ەڭبەكتەر جارىق كوردى, مونوگرافيالار مەن ەنتسيكلوپەديالار جۇرتشىلىققا جول تارتتى. سوڭعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە 300-گە تارتا ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ۇلتتىق ستاتۋس ءبىزدىڭ زاماناۋي وزىق جۇيەگە كوشۋىمىزگە ىقپال ەتەتىنى انىق. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا عالىمقىزىنىڭ باسشىلىعىمەن جاڭا تۇجىرىمداما ازىرلەنۋدە. وسى تۇجىرىمداما اياسىندا مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زالدارى سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن جاراقتالىپ, ساندىق جۇيەگە كوشەتىن بولادى. بۇل تۇرعىدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرى قولدانىلماق. جالپى مۋزەي قورىن تولىقتىرۋ, قولدا بار جادىگەرلەردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ جالعاسا بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
